Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 27 2084913 2083280 2026-08-09T17:27:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084913 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | kom = Kurd | wêne = Roj_emblem.svg <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 30–40 milyon<ref name="CIAonline">{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |çap=Online |tarîx=2015 |weşanger=US [[Central Intelligence Agency]] |cih=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Di vê çapê de hejmara nifûsê ya texmînî wisa nîşan dide: 14,3 milyon li Tirkiyeyê, 8,2 milyon li Îranê, nêzîkî 5,6 heta 7,4 milyon li Iraqê, û ji 2 milyonan kêmtir li Sûriyeyê, ku ew jî nifûsa kurdan li Kurdistanê yan jî li herêmên cîran de dike bi qasî 28–30 milyon. Texmînên CIAyê ji tebaxa 2015an in – li Tirkiyeyê: kurd ji nifûsa 81,6 milyon: %18; li Îranê ji nifûsa 81,82 milyon: %10; li Iraqê ji nifûsa 37,01 milyon: %15–20, li Sûriyê kurd, ermenî û yên din ji nifûsa 17,01 milyon: %9,7 pêk tînin. }}</ref><br>({{Biçûk|''[[The World Factbook]]'', texmina 2015an}})<br>36,4–45,6 milyon<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] texmîna 2017an a [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]]. Nifûsa kurdan 15-20 milyon li Tirkiyeyê, 10-12 milyon li Îranê, 8-8,5 milyon li Iraqê, 3-3,6 milyon li Sûriyê, 1,2-1,5 milyon li dîasporaya Ewropayê û 400-500 hezar li Yekîtiya Sovyetê ya berê — bi tevahî 36,4 mîlyon û 45,6 mîlyon li cîhanê tê texmînkirin.</ref><br>({{Biçûk|[[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]], texmîna 2017}}) <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{KUR}} | gelhe1 = 30 - 40 milyon | çavk1 = <ref name="Institukurde" /> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 16 - 21 milyon + <br /> %18 - %23 | çavk2 = <ref name="CIAonline" /><ref name="Institukurde">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |tarîx=2017-01-12 |tarîxa-gihiştinê=2020-03-18 |malper=Kurdish Institute of Paris |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318142348/https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |tarîxa-arşîvê=2020-03-18 }}</ref><ref name="KHRP">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: Culture and Language Rights |url=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild |pêşnav1=Kerim |paşnav1=Yildiz |pêşnav2=Georgina |paşnav2=Fryer |weşanger=Kurdish Human Rights Project |tarîx=2004 }} Data: 18% of Turkey, 20% of Iraq, 8% of Iran, 9.6%+ of Syria; plus 1–2 million in neighboring countries and the diaspora</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor – Radikal Dizi |tarîx=21 kanûna pêşîn 2008 |pêşnav=Bekir |paşnav=Ağirdir |xebat=Radikal.com.tr |ziman=tr |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 |tarîxa-gihiştinê=2013-07-12 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Îran}} | gelhe3 = 10 - 12 milyon <br />13% | çavk3 = <ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 978-0-02-865769-1 "With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=Fourth |pêşnavê-edîtor1=Ben |paşnavê-edîtor1=Hoare |pêşnavê-edîtor2=Margaret |paşnavê-edîtor2=Parrish |cih=London |weşanger=[[Dorling Kindersley]] Publishing |tarîx=1 adar 2010 |isbn=9780756658625 |rûpel=238 |jêgirtin=Nifûs: 74,2 milyon, Dîn: Şia %93, Sunnî %6, ên din %1; Etnîsîte: Faris %50, Azerî %24, ên din %10, Kurd %8, Lur û Bextiyarî %8 |tarîxa-gihiştinê=2 tebax 2015 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Iraq}} | gelhe4 = 8 - 8,5 milyon<br />25% | çavk4 = <ref name="AtlasA-Z Iraq">{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Iran |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=239 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 30,7 milyon, Dîn: Şia %60, Sunnî %35, ên din %5; Etnîsîte: Ereb %80, Kurd %15, Tirkmen %3, ên din %2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq Then and Now: A Guide to the Country and Its People |pêşnav1=Karen |paşnav1=Dabrowska |pêşnav2=Geoff |paşnav2=Hann |beş=Ethnic groups and languages |rr=12–13 |cih=Chalfont St Peter, UK |weşanger=[[Bradt Travel Guides]] |tarîx=2008 |isbn=9781841622439 |url=https://books.google.az/books?id=DhJ3lRnXyXcC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |jêgirtin=The Iraqi people were once like a necklace, where the thread of nationality united a variety of unique and colourful beads. The Arabs are in the majority, making up at least 75% of the population, while 18% are Kurds and the remaining 7% consists of Assyrians, Turcomans, Armenians and other, smaller minorities }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |sernav=Iraq |weşanger=[[The World Factbook]] |sal= |tarîxa-gihiştinê=26 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe5 = 3 - 4 milyon + <br />15 - 25% <br> | çavk5 = <ref>{{Jêder-kitêb |beş=Country Factfiles — Syria |sernav=Atlas A–Z |çap=4 |rûpel=331 |edîtor=Hoare & Parrish |tarîx=2010 |jêgirtin=Nifûs: 21,9 milyon; Religions: Sunni Muslim 74%, other Muslim 16%, Christian 10%; Ethnic Mix: Arab 89%, Kurd 6%, other 3%, Armenian, Turkmen, Circassian 2% }}</ref><ref name="brit-2010-709">{{Jêder-kitêb |sernav=Britannica Book of the Year 2010 |tarîx=2011 |beş=World Data — Syria |rûpel=709 |pêşnavê-edîtor=Karen |paşnavê-edîtor=Jacobs Sparks |cih=Chicago |weşanger=[[Encyclopaedia Britannica, Inc.]] |isbn=9781615353668 |jêgirtin=Population (2009): 21,763,000 (Includes 1,200,000 Iraqi refugees and 450,000 long-term Palestinian refugees in mid-2009.); Ethnic composition (2000): Syrian Arab 74.9%; Bedouin Arab 7.4%; Kurd 7.3%; Palestinian Arab 3.9%; Armenian 2.7%; other 3.8%; Religious affiliation (2000): Muslim c. 86%, of which Sunni c. 74%, Alawite (Shi'i) c. 11%; Christian c. 8%, of which Orthodox c. 5%, Roman Catholicc. 2%; Druze c. 3%; nonreligious/atheist c. 3%. }}</ref><ref name="Van Bruinessen">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan |beş=General Information on Kurdistan — Population |rûpel=15 |pêşnav=Martin |paşnav=Van Bruinessen |cih=London |weşanger=Zed Books |tarîx=1992 |isbn=9781856490184 |url=https://www.academia.edu/2521173/Agha_Shaikh_and_State_The_Social_and_Political_Structures_of_Kurdistan |jêgirtin=''Syria'' Here too, divergent estimates are made, but most fluctuate around 8.5% of the population, or just over 600,000 in 1975. }}</ref><ref name="DavidMcdowall">{{Jêder-kitêb |beş=Appendix 2. The Kurds of Syria |rûpel=[https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo/page/466 466] |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://archive.org/details/modernhistorykur00mcdo |pêşnav1=David |paşnav=McDowall |çap=Third |tarîx=2004 |cih=London |weşanger=[[I.B. Tauris]] |isbn=9781850434160 |jêgirtin=Kurds probably constitute between 8 and 10 percent of the population of modern Syria, probably 1.2 and 1.5 million out of total population of an estimated 15.3 million in 1998. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Studying the Kurds in Syria: Challenges and Opportunities |pêşnav=Robert |paşnav=Lowe |kovar=Syrian Studies Association Bulletin |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=29 îlon 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria: Issues and Historical Background |sal=2003 |url=https://archive.org/details/isbn_9791590337638 |pêşnav=John L. |paşnav=Henriques |weşanger=Nova Science Publishers |isbn=9781590337639 }}{{Rûpel hewce ye|date=August 2015}}</ref><ref name="Khasraw Gul">{{Jêder-malper |sernav=Where are the Syrian Kurds heading amidst the civil war in Syria? |paşnav=Khasraw Gul |pêşnav=Zana |tarîx=22 tîrmeh 2013 |xebat=openDemocracy.net |weşanger=openDemocracy |url=https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=30 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180730171139/https://www.opendemocracy.net/zana-khasraw-gul/where-are-syrian-kurds-heading-amidst-civil-war-in-syria |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=Syria |tarîx=May 2015 |weşanger=Central Intelligence Agency |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="syria overview">{{Jêder-malper |url=http://www.minorityrights.org/?lid=5266 |sernav=Syria Overview |tarîx=October 2011 |weşanger=Minority Rights Group International |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2014 }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Almanya}} | gelhe6 = 1.500.000-2.500.000 <ref name="assembly.coe.int">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |tarîxa-gihiştinê=2013-02-28 |tarîxa-arşîvê=2013-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130309042639/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11316&Language=EN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çavk6 = | herêm7 = {{Ala|Fransa}} | gelhe7 = 650.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk7 = | herêm8 = {{Ala|Îsrael}} | gelhe8 = 250.000 | çavk8 = | herêm9 = {{Ala|Efxanistan}} | gelhe9 = 200.000 | çavk9 = | herêm10 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe10 = 200.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk10 = | herêm11 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe11 = 150.000-200.000 | çavk11 = | herêm12 = {{Ala|Holenda}} | gelhe12 = 80.000 - 150.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk12 = | herêm13 = {{Ala|Swêd}} | gelhe13 = 100.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk13 = | herêm14 = {{Ala|DYA}} | gelhe14 = 60.000 - 100.000 | çavk14 = | herêm15 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe15 = 75.000 | çavk15 = | herêm16 = {{Ala|Swîsre}} | gelhe16 = 70.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk16 = | herêm17 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe17 = 70.000 | çavk17 = | herêm18 = {{Ala|Awistriya}} | gelhe18 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk18 = | herêm19 = {{Ala|Belçîka}} | gelhe19 = 60.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk19 = | herêm20 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe20 = 55.000 | çavk20 = | herêm21 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe21 = 52.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk21 = | herêm22 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe22 = 50.000 | çavk22 = | herêm23 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe23 = 40.000 | çavk23 = | herêm24 = {{Ala|Urdun}} | gelhe24 = 40.000 | çavk24 = | herêm25 = {{Ala|Kanada}} | gelhe25 = 30.000 - 45.000 | çavk25 = | herêm26 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe26 = 30.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk26 = | herêm27 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe27 = 15.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk27 = | herêm28 = {{Ala|Norwêc}} | gelhe28 = 5.000 <ref name="assembly.coe.int"/> | çavk28 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = '''[[Kurdî]]''' <br/> ([[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|başûrî]], [[zazakî]], [[Goranî (kurdî)|goranî]]) | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]], [[şiîtî]], [[elewîtî]]), [[xiristiyanî]], [[zerdeştî]] û [[Cihûtî]] <!---------------- Gelên têkildar ------------------> | têkildar = [[Îranî]], [[belûç]], [[peştûn]], [[lûr]], [[taliş]], [[fars]] }} '''Kurd''' [[netewe]]yeke dîrokî ya [[Rojhilata Navîn]] e ku bi [[Zimanê kurdî|zimanekî]] ji malbata zimanî ya [[Zimanên îranî|îranî]] xeber didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=A brief survey of The History of the Kurds |paşnav=Kendal NEZAN |pêşnav= |tarîx= |malper=Fondation-Institut kurde de Paris |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref name="Bois2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Bois |pêşnav=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |tarîx=2012-04-24 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0544 |kovar=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |ziman=en |weşanger=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_com_0544 }}</ref> Kurd bi piranî li ser axa [[Kurdistan]]ê dijîn ku piştî hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], Kurdistan di navbera netewedewletên [[ereb]], [[tirk]] û [[Gelê Farsê|fars]] ([[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Iraq]] û [[Îran]]ê) de tê parçekirin û tê parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li [[Kurdên Anatolyayê|Anatolyaya Navîn]], [[Kurdên Xorasanê|Xorasan]] û [[Kurdên Qefqazê|Qefqasyayê]] jî dijîn, herwiha [[Diyasporaya kurdan|diyasporayeke kurdan]] a mezin li [[Ewropa|welatên ewropî]] hene. Her çiqas hejmara rastî ya tevahiya kurdan di hejmartinên nifûsê de ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine avakirin ve nayê behskirin jî nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an li seranserê cihanê û li Kurdistanê di navbera 30–45 milyon e.<ref name="CIAonline" /><ref name="KIOP2017" /> Nifûsa kurd a herî zêde (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye. Piraniya kurdan [[misilman]] in, kurdên ku bi [[hewramanî]], [[kurmancî]] û [[soranî]] xeber didin bi piraniya xwe [[sunî]] ne û ji mezheba [[şafiî]] ne. Li herêmên [[Kirmaşan]], [[Luristan]] û [[Hamedan]] ên [[Başûrê Kurdistanê]] kurdên [[şia]] jî hene ku bi [[kelhûrî]] an jî [[feylî]] xeber didin. Kurdên elewî li [[Bakurê Kurdistanê]], li herêmên [[Dêrsim]], [[Mereş]], [[Meledî]], [[Erzingan]], [[Sêwas]]ê hwd. dijîn. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ên rojavayî bi ser ketin û di [[Peymana Sevrê]] ya 1920an de ji bo avakirina dewleteke kurdî şert dan. Lêbelê, bi [[Peymana Lozanê]] hidûdên Tirkiyeya îro hatine danîn û ev soz piştî sê salan hatiye şikandin. Di encamê de li dewletên ku li ser parçeyên Kurdistanê hatine damezrandin kurd mane bê statû. Dîroka nêzîk a kurdan gelek [[komkujî]], [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildan]] û pevçûnên çekdarî dîtiye ku hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in. Kurd li Iraq û [[Rojavaya Kurdistanê|Sûriyê]] xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo heqên xwe yên [[kultur]]î, [[otonomî]] û [[serxwebûn]]ê têdikoşin.{{Kurd}} == Etîmolojî == {{Gotara bingehîn|Jêdera kurdan}} Jêdera navê ''Kurd'' bi temamî ne diyar e.<ref name="Asatrian">{{Jêder-kitêb |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus |paşnav=Asatrian |pêşnav=G. |sal=2009 |cild=13 |rr=1–58 |jêgirtin=Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity }}</ref> [[Toponîm]]a bingehîn bi asûrî wekî ''Qardu'' û bi [[Zimanê sumerî|sûmerî]] wekî ''Kar-da'' di [[Serdema bronzî|serdema bronzî ya navîn]] de hatiye qeydkirin.<ref name="Reynolds">{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |tarîx=October–December 2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2004_124_4/page/683 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=683, 684, 687 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Kelîmeya ''Qardû'' ya asûrî behsa devereke li jorî [[Dîcle]]yê dike, û tê texmînkirin ku ''Qardû'' bi şêweyekî xirab di [[Zimanê erebî|erebiya klasîk]] de bûye ''[[Çiyayê Cûdî|Ǧûdî]]'', û wek ''Cûdî'' dîsa ketiye kurdî jî.<ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-20091-1}}, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p.257)</ref> Nav di toponîma ''[[Kardox|Corduene]]'' de dîsa tê bikaranîn. [[Ksenofon]] vî navî ji bo vê eşîrê bi kar tîne ku li dijî [[Anabasîs|vekişîna Deh Hezaran]] ji nav çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê re di sedsala 4an b.z. de rabûye. Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji ''Qardu'' û ''Corduene'' nayê, lê ji [[Kîrtî]] (''Cyrtaei'') tê.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma ''Kurd'' ji têgiheke [[Pehlewî|farisiya navîn]] a ''kwrt-'' be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "[[Barkiranî|koçer]]" an jî "şêniyên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.<ref>''Karnamak Ardashir Papakan and the Matadakan i Hazar Dastan''.</ref> Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.<ref name="McDowall 2000">McDowall, David. 2000.</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009</ref> [[Şerefxanê Bidlîsî]] di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: ''[[kurmanc]]'', ''[[lûr]]'', ''[[kelhûr]]'' û ''[[Hewramî|goran]]'', ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha ''Kurd'' ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku [[kurmanc]], [[kelhûr]] û [[Goran (dever)|goran]] dike yek.<ref name="Iranica-KurdLang">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2008 |sernav=Kurdish Language |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 |paşnav=Paul |pêşnav=Ludwig }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê kurdî}} Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên [[kurmancî]], [[soranî]], [[kurdiya jêrîn|kurdiya başûrî]], [[zazakî]] û [[goranî]] pêk tê. Roja îro kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li [[Herêma Kurdistan]]a Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Li gorî hin pispor û [[dîroknas]]an, kurd bi [[Med]] û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne. === Serdema antîk === {{Gotara bingehîn|Med}} [[Wêne:Zagros 1992.jpg| [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di navbera sînorên Tirkiye û Îrana îroyîn de|thumb|250px]] Di tableteke kîl a [[Zimanê sumerî|sumerî]] ji hezarsala 3an {{bz}} de qala "''Axa Karda''" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê [[Gola Wanê]] rûniştîbûn dijîn. Eleqeyeke [[fîlolojî]]k di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e. Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Driver |pêşnav=G. R. |tarîx=July 1923 |sernav=The Name Kurd and its Philological Connexions |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society |ziman=en |cild=55 |hejmar=3 |rr=393–403 |doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1474-0591 }}</ref> Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek ''Qarduçî'' û ''Qurtî'' bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Incorporated |pêşnav1=Facts On File |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Infobase Publishing |isbn=9781438126760 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380#v=onepage&q=kurds%20guti |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2017 |ziman=en |sal=2009 }}</ref> Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya kelîmeyê ''Karda/Qardu'' bi têgiha [[Urartu|Urartûyê]] ya bi [[Zimanê suryanî|suryankî]] û bi têgiha [[Ararat]]ê ya bi [[îbranî]] re heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reynolds |pêşnav=G. S. |sal=2004 |sernav=A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingan |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-2004_124_4/page/675|kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=124 |hejmar=4 |rr=675–689 |doi=10.2307/4132112 |jstor=4132112 }}</ref> Tê gumankirin qartî an qartas yên ku di çiyayên bakurê [[Mezopotamya]]yê de niştecih bûn îhtimalen pêşiyên kurdan in. [[Akadî]] di dawiya hezarsala 3an {{bz}} de ji aliyê koçberên herêma Qartasê ve hatine êrîşkirin û ew wek [[gutî]] bi nav kirine. Wan di 2150an {{bz}} de [[Mezopotamya]] feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta [[Utu-hengel]] mîrê [[sumer]]iyan ew têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fabbri |pêşnav=Giampietro |tarîx=2017 |sernav=SUPARSTHAS and SWAGWAUTAS Colonisers of the Ancient World. Part I: Origins and early migrations |url= |kovar=Journal of Ancient History and Archaeology |cild=4 |rr=6, 16 |issn=2360-266X |via= }}</ref> Li gorî gelek kurdan, pêşiyên wan ji [[Mêd|medan]] (xelkekî îranî ya kevn)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Barbara A. West |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA518 |tarîx=1 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1913-7 |rûpel=518 }}</ref> hatiye û herwiha [[teqwîm]]eke ku digihîje sala 612an (di vê salê de paytexta [[Împeratoriya Asûr|asûran]] a [[Nînewa]]yê ji aliyê medan ve hatiye fethkirin) ji aliye kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (1) A General Survey |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |tarîxa-gihiştinê=2016-03-04 }}</ref> Îdiaya eslê kurdan ê ji medan di merşa wan a bi navê ''[[Ey Reqîb]]'' de jî derbas dibe: "''Em xortên Med û [[Hevexştre|Keyxesrew]] in''"<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Ofra Bengio |sernav=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87 |tarîx=15 çiriya paşîn 2014 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-75813-1 |rûpel=87 }}</ref> Lêbelê, [[rojhilatnas]]ê îngilîz [[David Neil MacKenzie]] û tarîxnasê ermenî [[Garnik Asatrian]] li dijî têkîliya [[zimanê medî]] û [[Zimanê kurdî|kurdî]] derdikevin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A contemporary overview |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=P.G. |weşanger=Routledge |sal=2000 |isbn=978-0415072656 |cih= |rr=[https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 54] |url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/54 }}</ref><ref>G. Asatrian, ''Prolegomena to the Study of the Kurds'', Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. (p.21)</ref> Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke [[zimanên îranî]] yên bakurê rojavayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |sernav=Kurdish Language |tarîx=2020-03-04 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnavê-edîtor=Ludwig |pêşnavê-edîtor=Paul |tarîxa-gihiştinê=2015-05-05 |tarîxa-arşîvê=2011-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=D. N. MacKenzie |sal=1961 |sernav=The Origins of Kurdish |kovar=Transactions of the Philological Society |cild=60 |rr=68–86 |doi=10.1111/j.1467-968X.1961.tb00987.x }}</ref> Hin lêkolîner [[kardox]]ên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186 |paşnav=Gershevitch |pêşnav=I. |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1985 |isbn=9780521200912 |cih= |rr=[https://archive.org/details/cambridgehistory00gers_186/page/257 257] |jêgirtin= }}</ref> ên din jî [[Kîrtî|kîrtiyan]] çêtir digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk |sernav=CYRTIANS |paşnav=Schmitt |pêşnav=Rüdiger |tarîx=15 kanûna pêşîn 1993 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Lêbelê, rastî têgiha ''kurd'' herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf |tarîxa-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2015 }}</ref> [[Destan (wêje)|Destanên]] wekî ''[[Şahname]]'' û ''[[Karnameya Erdeşêrê Babekan]]'' ên bi [[Farisiya Navîn|pehlewî]], kitêbên ji dema destpêka [[îslam]]ê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên ewil ên navê ''kurd'' didin.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> Di ''Karnameya Erdeşêrê Babekan'' de (nesîreke kurt a bi [[farsiya navîn]]) hatiye vegotin ku di dema [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] de [[Erdeşêrê Yekê]] li dijî kurdan û seroka wan [[Madîg]]î şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşêrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref> Di nameyeke Erdeşêrê Yekê ji dijminê xwe yê [[Erdewan IV|Erdewan V]] ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. {{quote| <poem> Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Limbert |pêşnav1=J. |sal=1968 |sernav=The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran | url = |kovar=Iranian Studies |cild=1 |hejmar=2 |rr=41–51 | doi=10.1080/00210866808701350 }}</ref> </poem> }} Eslê kurdan ê etnîkî curbicur in.<ref name="DavidMcdowall" /> Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke [[civak]]î bû ku şûnda komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Asatrian |pêşnav1=G. |sal=2009 |sernav=Prolegemona to the Study of Kurds | url = |kovar=Iran and the Caucasus |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–58 | doi=10.1163/160984909x12476379007846 }}</ref> Herwiha di 360an {{bz}} de mîrê [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê ([[Cizîr]]a îro) êrişî wîlayeta [[Romaya Kevnare|Romê]] ya [[Zawdex]]ê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin.<ref name="Gutenberg.org">{{Jêder-malper |url=http://www.gutenberg.org/files/16167/16167-h/raw7a.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Seventh Monarchy, Part A |xebat=Gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-02 }}</ref> Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, [[Şepûr II|Şepûrê Duyem]] dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên bajêr qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên herî baş di bajêr de bi cih kirine.<ref name="Gutenberg.org"/> Îhtimal e ku ''qadishaye'', yên ji aliyê [[Kawad I|Kawadê Yekê]] ve di [[Singara]]yê de hatine bicihkirin, kurd bûn<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Iran, Volume 3, Issue 2 |paşnav=Fisher |pêşnav=W. B. |weşanger=Cambridge University Press |sal=1968 |isbn=9780521246934 |cih= |rr=761 }}</ref> û wan [[Ebdelmesîh|Ebdelmesîhê şehîd]] perestibû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Cities in Dry-Farming Syria and Mesopotamia in the 3rd Millennium B.C. |url=https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse |paşnav=Weiss |pêşnav=Harvey |weşanger=Four Quarters Publishing |sal=1986 |isbn=9780931500084 |cih=Guilford, Connecticut |rr=[https://archive.org/details/originsofcitiesi0000unse/page/76 76] }}</ref> Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fisher |pêşnav=G. |tarîx=2016 |sernav=Writing the History of the "Persian Arabs": The Pre-Islamic Perspective on the "Nasrids" of al-Hirah |url= |kovar=Iranian Studies |cild=49 |rr=247–290 |doi=10.1080/00210862.2015.1129763 }}</ref> Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê [[Mar Qardax]], şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî [[Mar Ebdişo]]yê metran û şehîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê [[asûr]]an ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li ''axa kurdan'' ê ku tê terîfkirin li derdora [[Çiyayê Cûdî|Çiyayê Cûdiyê]] ye, niştecih bûn.<ref>Walker, J. T. (2006). ''The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq''. Berkeley: [[University of California Press]], pp. 26, 52.</ref> === Serdema navîn === {{Gotara bingehîn|Merwaniyan}} {{Gotara bingehîn|Eyûbiyan}} {{Gotara bingehîn|Xanedana Şedadiyan}} {{Gotara bingehîn|Mîrektiya Soran}} [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|[[Selahedînê Eyûbî]], damezrînerê [[Dewleta Eyûbiyan]] li Rojhilatê Navîn]] Çavkaniyên [[suryanî]] yên ewil ji bo kurdan ''Hurdanaye'', ''Kurdanaye'', ''Kurdaye'' bi kar anîne. Li gorî [[Mîxaîlê Mezin]], hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo împeratorê Bîzansê [[Theofîlus (împerator)|Theofîlusî]]. Ew herwiha qala leşkerên [[Gelê Farsê|parsî]] yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî [[Bar Hebraeus|Bar Hebreausî]], mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek [[Paganî|pagan]], mirîdên [[mehdî]] û pisporên [[Mux|magî]] hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek [[Îsa]] û [[Rihê pîroz]] bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mouawad |pêşnav=R.J. |tarîx=1992 |sernav=The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs |url= |kovar=Parole de l'Orient |cild=XVII |rr=127–141 |via= }}</ref> Di destpêka [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nîşanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji [[Gelê Farsê|parsan]] cuda bû. Lê dîsa jî di serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn,<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 4, 8, 9.</ref> mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne.<ref>James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. ''Seminar at the American University of Beirut'', pp. 6-7.</ref> Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevmanetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=James |pêşnav=Boris |tarîx=2014 |sernav=Arab Ethnonyms('Ajam, 'Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm for Thinking about Differences in the Middle Ages |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=683–712 (see 692) |doi=10.1080/00210862.2014.934149 }}</ref> [[Teberî|Teberiyî]] nivîsiye ku di sala 639an de [[Hormuzan]]î, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li [[Xûzistan]]ê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin.<ref>al-Tabari. ''The Conquest of Iraq, Southwestern Persia, and Egypt''. Trans. G. H. A. Juynboll. Albany: [[State University of New York Press]], 1989, p. 121.</ref> Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin [[Belavbûna îslamê li Kurdistanê|serweriya îslamê]]. Di sala 838an de serokekî kurd ê li [[Mûsil]]ê, bi navê [[Mîr Ceferê Dasnî|Mîr Ceferî]], li dijî xîlafeta [[El-Mutasimî]] serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin.<ref>T. Bois. (1966). ''The Kurds''. Beirut: Khayat Book & Publishing Company S.A.L., p. 87.</ref><ref>K. A. Brook. (2009). ''The Jews of Khazaria''. Maryland: Rowman and Littlefield Publishers Inc., p. 184.</ref> Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî [[Xanedana Hemdaniyan|hemdaniyan]] in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.<ref>Canard (1986), p. 126</ref><ref>Kennedy (2004), pp. 266, 269.</ref> Di sala 934an de xanedana [[Deylamî|deylamiyan]] a [[biweyhî]] hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji emîrên wê demê yên herî muhîm da qebûlkirin.<ref>K. M. Ahmed. (2012). ''The beginnings of ancient Kurdistan (c. 2500-1500 BC) : a historical and cultural synthesis''. [[Leiden University]], pp. 502-503.</ref> Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine: [[Wêne:AyyubidGreatest.png|thumb|Dewleta Eyûbiyan xanedaneke misilman ya kurd bû, ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatiye damezrandin.]] * [[Şedadî]] (951–1174) li hin deverên [[Ermenistan]] û [[Arran]]a îroyîn hikûm kiriye.<ref>A. Peacock (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids "Shaddadids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Rewadî]] (955-1221) li hin deverên [[Azerbaycan]]ê hikûm kiriye.<ref>Jamie Stokes, ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1, Infobase Publishing, 2009, {{ISBN|978-0-8160-7158-6}}, [https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382#v=onepage&q=%22the%20latter%20around%20Tabriz%20and%20Maragheh.%22 p. 382.]</ref> * [[Dewleta Hesnewiyan|Heseneweyhî]] (959–1015) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn hikûm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |sernav=Historical dictionary of the Kurds | url =https://books.google.com/?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA117 |sal=2011 |weşanger=Scarecrow Press | isbn =978-0-8108-7507-4 }}</ref> * [[Merwanî]] (990–1096) li rojhilatê Anatolyayê hikûm kiriye.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', ([[Columbia University Press]], 1996), 89.</ref> * [[Dewleta Enazî|Enazî]] (990-1117) li rojavayê Îranê û Mezopotamyaya jorîn (ya paşî Heseneweyhî hatiye) hikûm kiriye.<ref>K. M. Ahmad (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/annazids-banu-annaz-a-kurdish-dynasty-r "Annazids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Hezarhespî]] (1148–1424) li başûrê rojavayê yê Îranê hikûm kiriye.<ref>C. Edmund Bosworth (2003) [http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids "Hazāraspids"]. ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref> * [[Dewleta Eyûbiyan]] (1171-1341) li Misr, Sûriye, Mezopotamyayê jorîn û parçeyên din ên başûrê rojhilatê Anatolyayê û li Nîvgirava Erebistanê hikûm kiriye.<ref name="IranicaAyyubids">{{Jêder-kitêb |urlya-beşê=http://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids |pêşnav=R. S. |paşnav=Humphreys |beş=Ayyubids |sernav=Encyclopædia Iranica |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2011 }}</ref> Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana [[Selcûqî|selcûqiyan]] bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên [[zengiyan]] de gelek cih girtine.<ref>F. Robinson. (1996). ''The Cambridge Illustrated History of the Islamic World''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 44.</ref> Piştî zengiyan, bi rêveberiya [[Selahedînê Eyûbî|Selahedînî]] [[Dewleta Eyûbiyan]] di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina [[Orşelîm|Qudisê]] ji destê [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] di [[Şerê Hetînê]] de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]] jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye. === Serdema sefewiyan === [[Wêne:Kurdsih_Wariors.jpg|thumb|upright=1.15|Şerrvanên kurd ji aliyê Frank Feller ve]] [[Dewleta Sefewiyan|Xanedana Sefewiyan]], a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê [[Pîroz Şah Zêrînkuleh]], esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye [[Erdebîl, Îran|Erdebîlê]].<ref name="Daftary">F. Daftary, "Intellectual Traditions in Islam", I.B. Tauris, 2001. pg 147: "But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to [[Kurdistan Province|Kurdistan]], from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan"</ref><ref>Barry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the "Anonymous Histories of Shah Isma'il", Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 - 107.</ref> [[Şerê Çaldiranê]], ku di sala 1514an de li Parêzgeha [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana rojava]] ya Îranê bi dawî bûye, destpêka [[Şerên osmanî-farisî]] yên di navbera Îrana sefewî (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên osmanî-farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît. Şahê sefewiyan [[Şah Îsmaîl|Îsmaîl I]] (s. 1501-1524) serhildaneke [[Êzdîtî|êzîdiyan]] a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê [[Dimdim]]ê çêbû, ku Şahê sefewiyan [[Şah Ebasê Yekê|Ebas I]] (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd [[Emîrxan Lepzêrîn|Emîrxan Lepzerîn]] ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin [[Xorasan]]ê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina hidûda rojhilatê ji dagirkirina eşîrên [[Efxanistan|afganî]] û tirkmen.<ref>''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'' By Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou, and Marco Pallis, p. 205.</ref> Xelkên din ên wek [[ermenî]], [[gurcî]] û [[çerkez]] jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend |url=https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow |paşnav=Blow |pêşnav=David |weşanger=I.B.Tauris |sal=2009 |isbn=978-0857716767 |rr=[https://archive.org/details/shahabbasruthles00blow/page/n80 66] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa |paşnav=Aslanian |pêşnav=Sebouh |weşanger=University of California Press |sal=2011 |isbn=978-0520947573 |cih=California |rr=1 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00geor |paşnav=Bournoutian |pêşnav=George |weşanger=Mazda Publishers |sal=2002 |isbn=978-1568591414 |rr=[https://archive.org/details/concisehistoryof00geor/page/208 208] |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Georgia |paşnav=Mikaberidze |pêşnav=Alexander |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2015 |isbn=978-1442241466 |rr=291, 536 |çap=2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iran and the World in the Safavid Age |url=https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse |paşnav=Floor |pêşnav=Willem |weşanger=I.B.Tauris |sal=2012 |isbn=978-1850439301 |rr=[https://archive.org/details/iranworldinsafav0000unse/page/479 479] |paşnav2=Herzig |pêşnav2=Edmund }}</ref> [[Kurdên Xorasanê]], ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya [[kurmancî]] bi kar tînin.<ref>''[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11316&lang=en "The cultural situation of the Kurds],'' A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006. Retrieved 11.01.2015.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/f52bcc85689b17998025679f003f5a36?Opendocument |sernav=Fifteenth periodic report of States parties due in 1998: Islamic Republic of Iran |weşanger=Unhchr.ch |tarîxa-gihiştinê=2011-12-02 }}</ref> Çend kurdên esilzade xizmeta sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine ritbeyên baş, yek ji wan jî [[Şêx Elîxanê Zengenê]] ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê [[şah]] Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina [[Aborî|ekonomiya]] Îranê, di tarîxnivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="ŠAYḴ-ʿALI KHAN ZANGANA". |paşnav=Matthee |pêşnav=Rudi |weşanger=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Herwiha kurê wî, [[Şahqulîxanê Zengenê]] jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, [[Genc Elîxan]], hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn. === Serdema zend === [[Wêne:کریم_خان_زند.JPG|alt=|thumb|[[Kerîmxanê Zend]], serokê Xanedana Zend yê Lekî ]] Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê [[Xanedana Efşaran|Împeratoriya Efşarî]] ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê [[Nadir Şah]] ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de [[Kerîmxanê Zend]], generalekî [[lek]]î yê [[Zend (eşîr)|eşîra Zend]], desthilatê bi dest xistiye.<ref>A fourth pretender was Karim Khan, son of Aymak of the Zand, a section of [[Lek|Lak]] tribe {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=y6BCAAAAIAAJ&q=%22A+fourth+pretender+was+Karim+Khan,+son+of+Aymak+of+the+Zand%22 |sernav=A History of Persia |paşnav=Sir Percy Molesworth Sykes |weşanger=Macmillan and Company, limited |sal=1930 |rûpel=277 }}</ref> Hingê di serdema Kerîmxanî de welat zengîn bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navmiletî jî hatine xurtkirin.<ref>J. R. Perry (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand "Karim Khan Zand"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê ''Wekilê Xelkê'' lê hatiye kirin. Piştî Şerê osmanî-îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê [[Besre]]yê di Iraqa Osmaniyan de bigire.<ref>'' 'Abd al-Hamid I'', M. Cavid Baysun, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H. Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, (Brill, 1986), 62.</ref><ref>Dionisius A. Agius, ''In the Wake of the Dhow: The Arabian Gulf and Oman'', (Ithaca Press, 2010), 15.</ref> === Serdema osmaniyan === Piştî ku Sultan [[Selîm I|Selîmê Yekê]] di [[Şerê Çaldiranê]] ya 1514an de [[Şah Îsmaîl]]î têk bir û [[Ermenistana rojava|Ermenistana Rojava]] û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd [[Îdrîsê Bidlîsî]]. Wî ev dever li [[sancaq]]an dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba [[weraset]]ê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera [[Erzîrom]] û [[Êrîvan]]ê de yên ku ji derbasbûna [[Tîmûrleng|Tîmûrî]] ve wêran mabû, bi kurdên [[Hekarî (hêrema dîrokî)|Hekarî]] û [[Mîrektiya Botan|Botanê]] bi cih kir. Ji [[Peymana Amasyayê]] heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên [[îran]]î (sefewî, [[Xanedana Efşaran|efşarî]], [[Xanedana Qacaran|qacarî]]) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir. Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, [[Bedirxan Beg]] mîrê dawîn ê Mîrektiya [[Cizîr|Cizîra Botan]] bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke miletperwerî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina miletperweriya kurdî de roleke muhîm lîstin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=95 |oclc=62365183 }}</ref> Yekem hereketa miletperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], ku serokê malbateke bihêz a [[Şemzînan]]ê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiyeyê yan otorîteyên farisî dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/62365183 |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=2004 |weşanger=State University of New York Press |isbn=1-4237-3937-X |cih=Albany |rûpel=75 |oclc=62365183 }}</ref> Serhildana li dijî [[Xanedana Qacaran|Îrana qacarî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî [[Stembol]]ê kirin. === Miletperweriya kurd a sedsala 20an === [[Wêne:Kurdistan1920.png|thumb|Hikûmên [[Peymana Sevrê]] ji bo [[Kurdistan]]eke serbixwe (1920)]] Piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bi hilweşandina [[Împeratoriya Osmanî]], ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), miletperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana [[Şêx Ubeydullahê Nehrî|Şêx Ubeydullahî]] di sala 1880an de kurdan daxwazên miletî kirin. Siltanê Osmanî [[Ebdulhemîd II|Ebdulhemîdê Duyem]] ({{Serwerî|1876|1909}}) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalifên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya [[Hengên Hemîdiye|Alayên Hemîdiyeyê]] yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |paşnav2=Bal, Ihsan |sal=2004 |sernav=The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |tarîxa-arşîvê=11 çiriya pêşîn 2007 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hereketa miletperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî reaksiyonek nîşanî li hember guherînên di cimhuriyeta nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û miletperweriya tirk a berbelav rabûn.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=Natali |pêşnav=Denise |tarîx=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1066992042000300701 |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2007 }}</ref> Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li [[Riha]]yê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem [[ermenî]] û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir.<ref>Fisk, R. ''The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East'', p.322.</ref> Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê [[Împeratoriya Rûsî|Rûsyayê]] bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê xeterê, Jon tirkan ji herêmên ''Djabachdjur'',{{Ne kurdî-biçûk|tarîx=adar 2024}} ''Palu'', ''Mûş'', ''Erzirom'' û ''Bedlîsê'' dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin [[Riha]]yê li başûr û piştre ji wir jî ber bi [[Dîlok|Eynteb]] û [[Gurgum|Mereşê]] li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin [[Qonye]]yê li [[Anatolyaya navîn]]. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.<ref>Dominik J. Schaller, Jürgen Zimmerer, ''Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction'', Journal of Genocide Research, Vol.10, No.1, p.8, March 2008.</ref> == Kultur û huner == === Folklor û Mîtolojî === [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî, lehengeke gelember ya di Çîrokên kurdî de|alt=|çep]] Kurd xwedî tradîsyoneke [[folklor]]ê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi xeberdan an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin [[çîrok]]ên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro. Armanc û şêwaza wan curbicur in, di nav folklora kurdan de mirov dikare çîrokên di derheqê [[xweza]], heywanên [[Antropomorfîzm|antropomorfîk]], evîn, qehremanên baş û yên xirab, afirandiyên [[Mîtolojiya kurdî|mîtolojîk]] û jiyana rojane de bibîne. Mirov dikare di kulturên din de jî hin ji van qehremanên mîtolojîk mîna [[Teyrê Sîmir|Sîmir]], [[Şahmaran]] û [[Kawayê Hesinkar]] bibîne, nexasim di [[mîtolojiya îranî]] de. Herwiha hin çîrok tenê li ser şahiyê ye, û hinên din jî li ser [[Perwerde|tehsîl]] û dîn in.<ref name="Edgecomb">{{Jêder-kitêb |sernav=A Fire in My Heart: Kurdish Tales |paşnav=D |pêşnav=Edgecomb |weşanger=Westport: Libraries Unlimited |sal=2007 |rr=200 }}</ref> Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin [[Rovî (ajal)|rovî]] be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, herwiha bi giştî di dawiyê de têk diçe.<ref name="Edgecomb" /> Mijareke din a gelemper di folklora kurdan de jî eslê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîran]] e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan seyahetê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi xisûsî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi êvarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e.<ref name="Edgecomb" /> Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi giştî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş [[Kurdên cihû|cihûyên kurd]] ên [[Zaxo]]yê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber tradîsyoneke devkî ya bêhempa rêz tê girtin.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"].Retrieved 7 July 2013.</ref> Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan,<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> û çîrokên kurdên [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ne, ku di bin tesîra ermeniyan de mane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |sernav=Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition |tarîx=2013-07-07 |paşnav=V |pêşnav=Arakelova |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |tarîxa-arşîvê=2015-05-18 }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê [[Dengbêjî|dengbêj]] û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya edetî tesîreke negatîv ji televîzyon û radyoyan gelek girtiye.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine. === Deq === [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|Deq, li ser laşê jineke kurd|alt=]] Herçend îslama [[Sunîtî|sunnî]] destûra deqên mayinde nede jî, xemilandina laşên bi deqan di nav kurdan de berbelav e ji ber vê hindê tê texmînkirin van deqên edetî ji demên berî îslamê mane.<ref name="Immigration Museum">{{Jêder-malper |url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |format=PDF |weşanger=Museumvictoria.com.au |sernav=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia |tarîxa-gihiştinê=7 tîrmeh 2013 |tarîxa-arşîvê=2010-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en |rewşa-urlyê=mirî }}|archive-url= |archive-date=2010-03-26}}</ref> Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin.<ref name="Basnews13">{{Jêder-kovar |sernav=Deq: Kevneşopiya Qedîm |kovar=BasNûçe |url=https://archive.org/details/basnuce_13/mode/2up |paşnav=Imrek |pêşnav=Paşa |tarîx=2014-07-19 |cild=13 |rr=13 }}</ref> Deq li ser [[Çermê mirov|çerm]] bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana xweşikiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên edetî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laşî yên din tê nexşandin.<ref name="Immigration Museum" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi |sernav=Ḵālkubi |tarîxa-gihiştinê=2013-07-07 |malper=Encyclopædia Iranica |paşnav=W. Floor (2011) }}</ref> Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên muhîm (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.<ref name="Immigration Museum" /> === Mîmarî === [[Wêne:Dehderî.jpg|çep|thumb|[[Pira Dehderî]] ya [[Merwanî]] li [[Amed]]ê]] Gundên kurdan ên edetî xwedî xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li [[Herran]]ê jî hene. Bi sedsalan gelek mîmariyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên mîmariyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar [[Bêstûn]] û [[Taqê Bostan]] li [[Kirmaşan]]ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, [[Çiyayê Nemrûdê]] li nêzî Semsûrê û [[Keleha Hewlêrê|Kelehên Hewlêr]] û [[Sûra Amedê|Amedê]] ne. Yekem nimûneyên mîmariya kurdî ya rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji [[Pira Dehderî]] ya [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] li [[Amed]]ê, [[Mizgefta Menûçêhr]] ya [[Xanedana Şedadiyan|şedadiyan]] li [[Anî|Aniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |sernav=The Mosque of Minuchihr |paşnav=Sim |pêşnav=Steven |tarîx=2007-01-23 |malper=VirtualANI |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070120195237/http://www.virtualani.org/minuchihrmosque/index.htm |tarîxa-arşîvê=2007-01-20 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/28928501 |sernav=Crusader castles |paşnav=Kennedy, Hugh (Hugh N.) |tarîx=1994 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-42068-7 |cih=Cambridge |oclc=28928501 }}</ref> [[Wêne:Lalish the whole view.jpg|thumb|Kumbedên Lalişê]] Di sedsalên 12 û 13an de [[Eyûbî|Dewleta Eyûbî]] di tesîra pêşiyê wan ê [[Fatimî]], û reqîbê wan ê [[Seferên xaçperestan|xaçparêzan]] de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine.<ref>Peterson, 1996, p.26.</ref> Jinên malbata eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke muhîm girtine.<ref>Necipoğlu, 1994, pp.35–36.</ref> Berhemên herî navdar ên eyûbî [[Mizgefta Xelîl el-Rehman]], ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê<ref>Harry Ades, ''A Traveller's History of Egypt'', Arris Publishing Ltd. 2007 {{ISBN|1-905214-01-4}} p.226</ref> û piraniya beşên Kelha Helebê ne.<ref>{{Jêder |sernav=The Citadel of Aleppo: Description, History, Site Plan and Visitor Tour (Guidebook) |url=http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |pêşnav1=Julia |paşnav1=Gonnella |weşanger=[[Aga Khan Trust for Culture]] and the Syrian [[Directorate-General of Antiquities and Museums]] |sal=2008 |isbn=978-2-940212-02-6 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120609095149/http://archnet.org/library/documents/one-document.jsp?document_id=10623 |tarîxa-arşîvê=9 hezîran 2012 }}</ref> Beşa muhîm a din ji mîrasa mîmariyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan [[Laliş|Lalîş]] e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihiştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, keleh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar [[Kela Xoşabê]] ji sedsala 17an,<ref>Verity Campbell - Turkey - 2007 - 724 pages, page 643, {{ISBN|1-74104-556-8}}</ref> Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li [[Xaneqîn]]ê ji sedsala 19an. Ya herî navdar [[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Bazîd]]ê ye, ku ev avahî bi tesîrên mezin ji her du edetên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina qesrê di sala 1685an de bi seroktiya Çolak Ebdî Paşa, begekî Împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin.<ref>Lonely Planet (2012) '[http://www.lonelyplanet.com/turkey/the-black-sea-and-northeastern-anatolia/dogubayazit/sights/palace/ishak-pasa-palace Ishak Pasha Palace]'. Retrieved 7 July 2013.</ref><ref>Institut kurde de Paris (2011) '[http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/318.pdf THE RESTORATION OF ISHAQ PASHA'S PALACE WILL BE COMPLETED IN 2013]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya mîmariya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye. Di salên dawî de, [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] çend avahiyên tarîxî wekî [[Kela Hewlêrê|Keleha Hewlêrê]] û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.<ref>UNESCO Office for Iraq (2007) '[http://www.unesco.org/new/en/iraq-office/culture/erbil-citadel/ Revitalization Project of Erbil Citadel]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> === Wêjeya kurdî === {{Gotara bingehîn|Wêjeya kurdî}} === Pêjgeha kurd === {{Gotara bingehîn|Pêjgeha kurd}} === Muzîka kurdî === {{Gotara bingehîn|Muzîka kurdî}} == Civak û jiyana kurdan == === Jiyan === Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a [[koçber]] hebûye û her tim çûne [[zozan]]an. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine. [[Wêne:Zarokên Dengizî.jpg|thumb|çep|Zarokên Kurd]] Ji şîrê wan ji xwe re [[penîr]], [[mast]], [[rûn]] û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajeldarî hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye. Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. [[Wêne:Kurdes Zaza de Diarbekir (Kurdistan).jpg|thumb|rast|Kurdên Zaza li Diyarbekir (Kurdistan), 1881]] [[Ely Bannister Soane]] ku yek ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: "Kurd zor camêr, wêrek û netirs in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr, lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. Di nav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajeldarî, maldarî, zarokxwedîkirin û xermanê de mil bi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe dizewice. Dildarî reşbelek (cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Eşîr === {{Gotara bingehîn|Êlên kurdan}} Civaka Kurdan bi giştî jî eşîran pêk tê. Her çend li bajaran eşîrparêzî kêmbûye jî, hîn li gund û bajarên biçûk eşîrparêzî dewam dike. Ji bo ku mirov civaka kurdan baş nas bike, naskirina eşîrên kurd gelek giring e. Di dîrokê de jî kurd gelek caran ne wek milet, eşîr eşîr şer dikirin. Jixwe ew tesîra eşîrbûnê di dîrokê de heta niha berdewam dike. Wextê ku Kurdistan bûye çar parçe, her eşîrê piştgiriya dewletekê dikir. Di rastiyê de jî ev pêngavên eşîrtî kurd kirin çar parçe. Di bin vê gotarê de em ê eşîrên kurd binasin. Hindek eşîrên sereke; * [[Hemawend|Eşîra Hemawend]]: Ev eşîr niştecihên navçeya [[Çemçemal]]in bi taybetî jî li herêma [[Bazyan]] in. Her wisa li [[Rojhilatê Kurdistanê]] jî dijîn. Di sedsala 19ê de ev eşîr gelek caran dibû sedema şerê Osmaniyan û Îraniyan. Wî wextî serokê vê eşîrê Ciwanmîr Axa bû. Her wisa wek Cewamîr, Jwamêr jî dihate nasîn. Hêjayî gotinê ye ku [[Şêx Mehmûd Berzencî]] li gel vê eşîrê xizmanî kiribû û di gelek şeran de alîkariya Şêx Mehmûd kirine.<ref>Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak, r:80</ref> == Dîn == {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina [[heyv]], [[roj]], [[stêrk]], [[agir]], [[av]], [[ba]], [[birûsk]] û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li çiyayan di bin axê de veşartine. === Kurd û zerdeştîtî === {{Gotara bingehîn|Zerdeştîtî}} Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi navê [[Zerdeşt]] peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û rêçikên wî bi kar anîne. === Kurd û Îslam === {{Gotara bingehîn|Belavbûna îslamê li Kurdistanê}} [[Wêne:Nimêj.jpg|thumb|Pîreke kurdê misilman nimêj dike.]] Piştî ku ola Îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne [[Misilman]]. == Şûn û warê kurdan == {{Gotara bingehîn|Kurdistan}} [[Wêne:1684 Curdistan Diarbeck map.jpg|thumb|Nexşeyeke kevnare ku tê de navê Kurdistanê ({{ziman-fr|Curdistan}}) xuya ye. Ev nexşe di sala 1684an de hatiye çapkirin.]] Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin [[Kurdistan]]. Di pirtûka ''Dairetûl Mearifail Îslamî''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî dirêj dibe û diçe bakurê Rojava. Dr. [[Mihemed Muîn]] dibêje: "Kurdistan parçe-erdek e ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên wekî av, [[petrol]], [[sifir]] ([[mis]]), [[hesin]], [[cîwe]] ([[ciwa]]) zêde tê de heye. Gotina Kurdistan di zimanê [[selcûqî|selçûqiyan]] de bi nav û deng bûye. "Hemdulah Mestûfî' ev bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine: Alanî, Elîşter, Behar, Xeftiyan, Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, Kengwer, Qirmîsîn, Kirind û Xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Niştecihên kurd li parêzgehên Kurdistanê (1985) === {| class="wikitable sortable" border="center" |- !Parêzgeh !Kurd (% ji niştecihan) <ref>Prof. Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> |- |[[Silêmanî]] |99% |- |[[Hewlêr]] |89% |- |[[Îlam]] |85% |- |[[Kurdistan]] |85% |- |[[Hekarî]] |97% |- |[[Kirmaşan]] |83% |- |[[Luristan]] |78% |- |[[Sêrt]] |88% |- |[[Dihok]] |83% |- |[[Bidlîs]] |92% |- |[[Mêrdîn]] |85% |- |[[Amed|Diyarbekir]] |89% |- |[[Wan]] |93% |- |[[Riha]] |58% |- |[[Kerkûk]] |85% |- |[[Erzîrom]] |27% |- |[[Mûsil]] |45% |- |} == Malbata kurdan == {{Gotara bingehîn|Qewmên Kurdî yên Dîrokî}} {| class="wikitable" |- ! Gel ! Hoz ! Zarava ! Gelhe |- |[[Kurmanc]] |[[Behdînanî]] |[[Kurmancî]] | ± 20.210.872<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kmr |sernav=kmr }}</ref> |- |[[Soran]] | |[[Soranî]] | 6.750.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/ckb/ |sernav=Kurdish, Central &#124; Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) }}</ref> |- |[[Dimilî]] |[[Kird]], [[Kirmanc]] |[[Dimilî]], [[Kirdkî]], [[Kirmanckî]] | 2.500.000 û 3.500.000{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Başûrê|Başûrî]] |[[Feylî]], [[Sencabî]], [[Kelhûr]], [[Şêxbizin]] |[[Kurdiya jêrîn|Başûrî]] | 3–5 milyon [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh] |- |[[Hewramanî]] |[[Şebekî]] |[[Goranî (kurdî)|Goranî]] | 1.2 milyon {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |- |[[Kurdên Anatolyayê]] | |[[Kurdî]], [[Romî]] | |- |[[Kurdên Xorasanê]] | |[[Kurdî]], [[Farisî]] | |} == Galerî == <gallery> Wêne:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|Mercier. Kurde (Asie) ji hêla Auguste Wahlen ve, 1843 Wêne:AmadeoPreziosi1816 1882.jpg|Şerrvanên kurd ji hêla [[Amadeo Preziosi]] ve. Wêne:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png|Jinên kurd, ermenî û tirk bi cilên xwe yên kevneşopî, 1873. Wêne:Zakho Kurds by Albert Kahn (color-corrected).jpg|Kurdên [[Zaxo]]yê ji hêla [[Albert Kahn]], salên 1910an. Wêne:Kurdish Cavalry in the Caucasus Mountains. The New York Times, January 24, 1915.jpg|Siwariyên kurd ên di geliyê çiyayên Qefqasyayê de (''[[The New York Times]]'', {{d|24|kanûna paşîn|1915}}). Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|Serêşîrekî kurd. Wêne:Antoin Sevruguin 1 kurdish woman.jpg|Jineke kurd a ji [[Pîranşar]]ê, [[Îran]], [[Antoin Sevruguin]]. Wêne:Kurdish man on horseback 1974.jpg|Merekî kurd ê li ser hespê, 1974. Wêne:Guard at Citadel - Erbil - Iraq.jpg|Mêrekî kurd ê bi cilên kevneşopî, [[Hewlêr]]. Wêne:Keja Darayî.jpg|Zarokeke kurd a ji [[Mêrdîn]]ê. Wêne:Kurdish kids in traditional clothing.jpg|Zarokên kurd bi cil û bergên kurdan </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Newroz]] * [[Hevexştre]] * [[Medan]] * [[Arşakiyan]] ** [[Pehlewanistan|Pehlewan]] * [[Kardox]] * [[Gutî|Kurtiyan]] * [[Kîrtiyan]] * [[Lolo]]yan * [[Çevengên kurdan ên neteweyî]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] * [[Diyaloga kurd-kurd]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Kurds}} {{Çavkanî|2}} == Bîbliyografî == * [[Sidîq Borekeyî]] (Sefîzade), ''Mêjûyî Wêjeyî Kurdî'', Tebrîz, 1951. * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, Shaikh and State'', London, 1992. * [[Cegerxwîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Stockholm, 1985. * [[Prof. Katrak]], ''Zimanê Zerdeşt''. Tehran, 1966. * [[Chris Kutschera]], ''Le mouvement national kurde'', Paris, 1979. * [[Davis McDowall]], ''A Modern History of the Kurds'', London-New York, 1996. * [[Vladimir Minorsky]], ''Kürtler'', Koral Yayınları, Stenbol, 1992. * [[Basil Nikitin]], ''Les Kurdes: Étude sociologique et historique'', Parîs, 1956. (Wergera tirkî: ''Kürtler''. Weşanên Deng, Stenbol 1991). * [[Baba Merdûx Rûhanî]], ''Tarîxê Meşahîrê Kurd'', Tehran, 1952. * [[Elaeddîn Secadî]], ''Mêjûyî Edebî Kurd'', Bexda, 1056. * [[Etem Xemgîn]], ''Dîroka Kurdistanê'', cild 1, Koln, 1992. * [[Muhemmed Emîn Zekî]], ''Dîroka Kurd û Kurdistanê'', Bexda, 1931. * [[Mele Mehmûdê Bazîdî]], [[Adetên kurdan (pirtûk)|'Edetên Kurdan]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurdish people}} {{Diyasporaya kurdan}} {{Bûyerên komkujiyê û êrîşên ser gelê kurd (sedsalên 20 û 21ê)}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gelê Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurd| ]] [[Kategorî:Neteweyên Asyayê]] [[Kategorî:Neteweyên îranî]] 3kxcbkueostlbc8ugvoqk72bnblresl 0 1007 2084917 2019750 2026-08-09T17:36:51Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084917 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şirnex | statû = Bajar | navê_din = | navê_fermî = ''Şırnak'' | wêne = Sirnak-tr-2490.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajêr | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] | serbajar = Şirnex | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 4 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 14 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87.187<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2008 |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=73&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917090006/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=73&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2013]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.864 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 44,5 | nifûsa_serbajarê = 87.187<!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2013]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.385 | koda_postayê = 73000 | koda_telefonê = (+90) 486 | nexşeya_reptiyeyê = Şirnex#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|31|11|N|42|27|34|E|display=inline, title}} }} '''Şirnex''' yek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye û navenda rêveberiya [[Şirnex (parêzgeh)|parêzgeha Şirnexê]] ye. Li gorî daneyên sala 2023an de nifûsa bajêr 75.932 kes e. Bajarê Şirnexê di çarçoveya [[Plana Têkbirinê]] de ku polîtîkayeke têkbirina siyasî û çandî ya kurd ên Bakurê Kurdistanê bû ku di sala 2015an de ji aliyê dewleta tirk ve pêk hatiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://politikahaber.com/selma-irmak-cokturme-plani-direnis-karsisinda-coktu/ |sernav=Selma Irmak: "Plana Têkbirinê" li hemberî berxwedanê hilweşiya |malper=Politika Haber |tarîx=2023-10-29 |roja-gihiştinê=2024-10-06 |ziman=tr |paşnav=Haber |pêşnav=Politika }}</ref>, di şerê di navbera hêzên YPSê û dewleta tirk de ji aliyê dewleta tirk ve bi temamî hatiye rûxandin. == Nav == Di ser wateya navê Şirnex de fikrên cuda hene. Gora fikrê ku xelk bawer dike, navê Şirnex ji Şehr-î Nûh (bi erebî: Bajarê Nûh) tê.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Dîrok |nivîskar=Parêzgariya Şirnex |url=http://www.sirnak.gov.tr/tarihce |ziman=tr |tarîxa-arşîvê=2022-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220620230204/http://www.sirnak.gov.tr/tarihce }}</ref> Gora fikrê din, navê eşîrek bûye navê bajar jî.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Şirnex |nivîskar=Ensîklopediya Îslamê ya TDV |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sirnak |ziman=tr |tarîxa-arşîvê=2021-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210822235718/https://islamansiklopedisi.org.tr/sirnak }}</ref> == Dîrok == Di sedsala 9an {{Pz}} de, di dema lawazbûna [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeta ebasiyan]] de, çend [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|mîrnişînên kurd]] li herêmê damezrandîbûn. Yek ji wan [[Xanedana Merwanî|xanedana merwanî]] bû ku bajarê Şirnexê di nav xwe de digirt.<ref name="Repetowicz2019">{{Jêder-kitêb |sernav=KURDS IN TURKEY |paşnav=Repetowicz |pêşnav=Witold |weşanger=COUNTRY OF ORIGIN INFORMATION UNIT and EUROPEAN UNION Asylum, Migration and Integration Fund |sal=2019 }}</ref> Ji sedsala 13an heta 19an, bajar di bin desthildariya [[mîrektiya Botan]]ê bû. Şirnex xwedî rabirdûyeke dîrokî ya pir kevn e. Li gorî geroknameya [[Ewliya Çelebî]] ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û di derbarê bajêr de vegotinên dîrokî derbas dibe ku li gorî vegotinê dîroka bajêr vedigere beriya [[Tofan (mîtolojî)|Tofana Nûh]]. Li gorî van gotinan dema ku [[Cizîr]] piştî tofanê cara duyem ji aliyê [[Nûh]] û kurên wî ve hatiye avakirin, bajarê Şirnex jî ji bo parastina ji germa Cizîrê wekê havîngeh û zozan hatiye bikar anîn. Tê texmîn kirin cihê ku di nivîsa qiralê asûrî Tîglath-Pileser I (1100 {{bz}}) û Sareisa li Strabon (17 {{pz}}) wekê Şerîşa/Şerişa derbas bûye Şirnex e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9E%C4%B1rnak&cry=TR |sernav=Şırnak yerleşimleri |malper=web.archive.org |tarîx=2022-04-27 |roja-gihiştinê=2024-10-05 |roja-arşîvê=2022-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220427211843/https://nisanyanmap.com/?y=&t=%C5%9E%C4%B1rnak&cry=TR |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî gelek vegotinan navê barê ya bajêr Şerî Nûh e ku li gorî mîtolojiyan bajêr piştê Tofana Nûh ji aliyê Nûh ve hatiye avakirin. Beriya damezrandina Parêzgeha Şirnexê bajêr bi Cizîrê ve girêdayî bû. Di 23ê tîrmeha sala 1914an de bûye navçeyeke bi ser parêzgeha Sêrtê ve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=5 |sernav=Tarih ve Coğrafyası |malper=web.archive.org |tarîx=2022-02-16 |roja-gihiştinê=2024-10-05 |roja-arşîvê=2022-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220216122222/https://sirnak.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=5 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 16ê gulana sala 1990an de [[Şirnex (parêzgeh)|Parêzgeha Şirnexê]] hatiye avakirin û bajêr dibe bajarê îdarî ya parêzgehê. === Şer û wêranbûna Şirnexê, 2016 === Di 13ê adara 2016an de li Şirnaxê qedexeya derketina kolanan hat ragihandin û dorpêç û êrîşên li dijî Şirnexê dest pê kirin. Hêzên leşkerî yên dewleta tirkî piştî 246 rojan taxên Gazîpaşa, Yeşîlyurt, Îsmetpaşa, Dîcle, Cumhuriyet û Bahçelîevler bi temamî wêran dikin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kurdishquestion.com/article/3612-246-days-after-curfew-and-siege-sirnak-in-photos |tarîxa-gihiştinê=2016-11-24 |tarîxa-arşîvê=2016-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161125111744/http://kurdishquestion.com/article/3612-246-days-after-curfew-and-siege-sirnak-in-photos |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgarî == Bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi [[Colemêrg]]ê ve, li bakur bi [[Sêrt]]ê ve, li başûr bi [[Dêrik]]a bin xetê û [[Zaxo]] ve li rojava jî bi [[Mêrdîn]]ê ve tê girêdan. === Taybetiyên çanda erda bajêr === Erda herêmê ji %75,7 ji çiyayan pêk tê. Pîvana zozan û deştan jî ji % 24,3 e. Li herêmê, deşta Silopî û Cizira Botan [[genim]], [[kuncî]], [[genimê şamî]] û [[pambû]] te çandin. Li Şirnex bi xwe nîsk û tûtin cihê giring in. Her wusa fêkiyên wek [[sêv]], [[hinar]], [[hêjîr]], [[gûz]], [[tirî]], [[hirmî]], [[qeysî]] û [[xox]] qasi têra hêremê tê çandin û li gundên ser qonaxa çîyayê [[Cûdî]] zeytûn jî tê çandin. === Avhewa === Li heremê avhewayeke reşahiyê heye. Havînan germ û zuha, zivistanan jî pir sar û şil û şilope derbas dibe. === Çiyayên herêmê === [[Gabar]] (2.838 m), [[Cûdî]] (2.114 m), [[Mirgomar]] (1.807.m), Deşt, gelî û zozan: Li herêmê deşt û zozan ji ber çiyayîbûna heremê kêm in, lê ji ber ku li heremê pir çiya hene, gelîyên mezin li herêmê hene. Wekî; geliyê Dicle, gelîyê Botan û hwd.,[[kelê mêmo]](qilaban,1924. === Deştên Silopî û Cizîrê === Di navbera Silopî, Cizîr û [[Dêrik]]a bin xetê de, di geliyê çemê Dîcle de ye. Dirêjbûna deştê 40&nbsp;km û firehbûna wê jî 10&nbsp;km ye. === Çem û gol === [[Botan]], [[Dîcle]] û [[Xabûr (Iraq)|Xabûr]] çemên herî mezin ên ku li herêmê diherêkin. Gol li herêmê tune ne. === Babetên ajalan === Li herêmê babetên teyrên kovî yên li çiya dijîn pir in: pezê kovî, qertel, kew, baz û qajik hinek ji wan in. == Demografî == [[Wêne:Kurdish_women_in_traditional_dress.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurdish_women_in_traditional_dress.jpg|thumb|Jinên kurd di cil û bergên kevneşopî li Şirnexê (1911) ]] === Nifûs === Nifûsa Şirnexê di navbera salên 1965an heta 2023an:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Genel Nüfus Sayımları |url=https://biruni.tuik.gov.tr/nufusmenuapp/menu.zul |roja-gihiştinê=1 adar 2023 |ziman=tr }}</ref> {{Nifûsa tarîxî|1965|4936|1980|10997|1990|25059|2000|52743|2010|54263|2023|75932|title=Population|percentages=on|align=none}} {{Çepê paqij bike}} Di nav bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] de hatiye texmînkirin ku Şirnex xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ê zêdebûna nifûsê ye. Di roja îro de parêzgeh yek ji rêjeyên herî bilind ên niştecihan e ku [[zimanê kurdî]], hem [[kurmancî]] û hem jî [[zazakî]], wekê zimanê xwe yê dayikê destnîşan dikin.<ref name="Repetowicz2019" /> Lêkolînên demografîk ên li herêmên Bakurê Kurdistanê [[Şirnex (parêzgeh)|parêzgeha Şirnexê]] wekê yek ji wan herêmên ku herî zêde axaftvanên kurmancî lê heye, destnîşan kirine ku ev yek şêwazek berfirehtir a berdewamiya zimanê kurdî li parêzgehê nîşan dide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mutlu |pêşnav=Servet |tarîx=1996 |sernav=Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1996-11_28_4/page/517 |kovar=International Journal of Middle East Studies |weşanger=Cambridge University Press |cild=28 |hejmar=4 |rr=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819 }}</ref><ref name="Zeyneoğlu2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Zeyneoğlu |pêşnav=Sinan |paşnav2=Sirkeci |pêşnav2=Ibrahim |paşnav3=Civelek |pêşnav3=Yusuf |tarîx=2016 |sernav=Kurdish identity, demographics and related issues |kovar=Kurdish Studies |cild=4 |hejmar=1 |rr=37–60 }}</ref> Di sala 2013an de rêjeya bêkariyê li bajêr gihîştiye ji %20,1 ê ji nifûsa bajêr ku ev yek nîşan dide ku herêmên Kurdistanê ji aliyê Tirkiyê ve ji aliyê aborî ve hatiye paşguh kirin.<ref name="Repetowicz2019" /> Lêkolîna sosyolîngûîstîk a li ser demografiya ziman ê li Bakurê Kurdistanê, parêzgeha Şirnexê wekê yek ji herêmên ku rêjeya herî bilind a axaftvanên kurdî li welat heye destnîşan kiriye û kurmancî (kurdiya bakur) li kêleka zazakî zimanê sereke yê axaftinê ye.<ref name="Zeyneoğlu2016" /> == Aborî == === Dewlemendiya binerdê === Li herêmê sereke dewlemendiya bin erd Komure. Wusa kû, komura ji derdora sêrgirê li başûrê Şirnex der tê, têri enerjiya hereme giş diki. Weke din nişanen neft, (petrol) hebi ji, ji aloziya li Kurdistan hêzên ser dest naxwazin û nahêlin lêgerin u derxistina dewlemendiyên bin erdiyen heremê çê bibe. === Ciyên turîstîk, tarixî û gerê === Li Cizîra Botan tirba [[Mem û Zîn]]ê, [[Medresa Sor]] taybetî ji alî gelê Kurd û turîtan ve tê ziyaretkirin == Çand û huner == === Ol û civak === Muslumantî piraniya nifûsê pêk tîne. Li gundên Elkê û Qilava hinek Xirîstiyan jî hene. Piraniya civakê ji kurdan pêk tê. Û li Elkê (Beytüşebap), Tirba Sê Birayan jî ji aliyê gel ve tê ziyaret kirin. === Xwarinên herêmê === Keşkek, penîr û Sîrik xwarênên naskirî yên herêmê ne. Lazime meriv xwarinên germ ên tam xweş jî ji bîr neke. Ser u pê, gutilk, serbidew, suryaz xwarnen herêmê ye cihegiringin. === Kincên heremê === [[Şal]] û [[şapik]] cilên herî naskirî ne ku li herêmê ji alî zilaman ve tên lixwekirin. Bi ser de jî îşligekî ku milên wî dirêj û nexşkirî (celehu) tê lixwekirin. Di lingan de goreyên ji hiriyê çêkirî û pêlavên ku jê re dibijin "reşik" tên lixwekirin. Jinên herêmê [[fîstan]]ên hevrişim ê rengîn ku dibiriqin li xwe dikin. Şalwarekî fireh û goreyên ji hiriyê li xwe dikin. Kefî an jî pûşiyê didin serê xwe. Pêlavên lastîk an jî çaroxê jî li werdigirin. Li heremê cilên modern jî, bi taybetî van salên dawî tê lixwekirin. == Navdarên Bajêr == * [[Seyîd Eliyê Findiqî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Bajar û gundên Şirnexê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|31|11|N|42|27|34|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Şirnex (navend)| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]] cecg09tim1qiv94uej5xuoa7m6ne1ft 0 1482 2084923 2050163 2026-08-09T17:42:09Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084923 wikitext text/x-wiki '''Mirov''', '''merî''', '''merif''' yan jî '''meriv''' (bi [[latînî]]: ''Homo sapiens'') cureyê bi tenê yê giyanewerên ji cinsê ''Homo'' ye ku di destpêkê de ji Afrîkayê hatine û li hemû cîhanê belav bûne. Li gorî zanyaran, anatomiya mirovê îroyîn berî 300.000 salan<ref> {{Jêder-kovar |authors=David Richter |nivîskaran-nîşan-bide=etal |sernav=The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-06-08_546_7657/page/293 |kovar=Nature |tarîx=8 hezîran 2017 |cild=546 |hejmar=7657 |rr=293–296 |doi=10.1038/nature22335 |pmid=28593967 |bibcode=2017Natur.546..293R }}</ref> çêbûye û 50.000 salên ku reftara nûjen a mirov diyar bûye.{{Taxobox | name = Mirov | image = Akha cropped hires.JPG | image_caption = Mirov ([[mêr]] û [[jin]]) | status = LC | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Kordat|Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' | species = '''''H. sapiens''''' | trinomial = ''Homo sapiens'' | trinomial_authority = [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 | range_map = Homo Sapien range.png | range_map_caption = Belavbûna mirov ''Homo sapiens'' (bi rengê kesk) |synonyms = }} Ji 27ê Nîsan ya sala 2020'an û saet 22:30an pê ve li Cîhanê 7.780.672.100 mirov heye.<ref> Demjimêra Hejmara Cîhanê https://www.worldometers.info/world-population/</ref> Hinek zanyar dibêjin ku hemû cureyên cinsê ''Homo'' mirov in, lê li gelemperî dema ku tê gotin “mirov”, tenê ''Homo sapiens'' tê mebestkirin. == Biyolojî == === Anatomiya laşê mirov û Fîziyoljî === '''Laşê mirovî''' binyatekî sirûştî (physical) û sergihayî ye(entire) ji organîzma zîndewera mirovî (human being). Laşê mirov ji [[serî]], [[mil]]an, du [[ling]]an, [[ûstû]], [[pişt]], [[bejn]] , [[pî]] , [[zik]] û [[sîng]] pêk tê ye. Bilindiya navîn ya mirovê mest der dorê 1.6 m(5_6 ling) wek dirêjî. Zikmakî yan cenetîks roleke girîng dilîze di pirsgirêka dirêjiya bejna mirov bi riya cînîs(genes). Em dibêjin laşa yan gede mirov ji mirovê sax, û ji mirovê mirî re dibêjin cendek. Laşê mirovan ji [[xane]], [[Şane (biyolojî)|şane]], endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista [[anatomî]] tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn. == Mijarên têkildar == * [[Laşê mirov]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Guhandar]] [[Kategorî:Guhandarên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Guhandarên ku sala 1758 hatine dabeşandin]] [[Kategorî:Jînewer]] [[Kategorî:Mirov| ]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] 6a0eleerq4ey0w2j7g81mlpg0dlfhqh 0 4558 2084980 2017883 2026-08-09T22:30:11Z LoqaT 142398 Hin çewtî hatin rastkirin. 2084980 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|ser navçeya Depe ye. Ji bo partiya DEP binêre: [[DEP]]}} {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Depê | navê_din = | navê_fermî = Karakoçan | wêne = Karakocan1.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Mînara Saetê ya li Depê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Dep | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 88 | hejmara_mezrayan = 58 | nifûs = 28.320 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2025]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.085 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 28 | nifûsa_serbajarê = 15.886 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2025]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.092 | koda_postayê = 23600 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Xarpêt#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|57|8|N|40|2|13|E|display=inline, title}} }} '''Dep''' an jî '''Depê''' ({{bi-tr|Karakoçan}}) navçeyeke parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. Navçe li ser deşta ku navê xwe jê digire hatîye avakirin. Dîroka derdora navçeyê heta serdemiya [[Ûrartû|Ûrartûyan]] diçe. == Dîrok == Herêma ku bajêr di tê de ye bi Kurdî [[Oxî]] tê binavkirin. Dep heya sala 1936'î gundekî Oxiyê bû û di sala 1936'î de bûye bajêrok navçe. Berê bajêrokbûna Depê melbenda [[Çan|Çanê]] girêdayî [[Gêxî|Gêxiyê]], melbenda Oxî û [[Laxana Jêr|Lexanê]] jî girêdayî [[Palo|Paloyê]] bû. Van hersê melbend bi navê bî Tirkî Karakoçanê dibe bajêrokê Xarpêtê. Li herêmê yek ji bermahiyên dîrokî yên herî girîng rêya kevn a ku ji serdemiya Ûrartûyan maye ye. Ev rêya ku bi kevirên birî hatî çêkirin, di serdemiya antik de herêmên Xarpêt û [[Wan|Wanê]] bi hev girêdida û ji bo bazarganî û veguhastina leşkerî dihat bikaranîn. [[Bongilan]] di vê rêya dîrokî de navendeke leşkerî û rawestgeheke girîng bû. Milê bakur ê vê rêyê heta [[Xoşkar]], Gexi û daristanên Karacehennemê yên [[Kanîreş, Bîngol|Kanîreşê]] dirêj dibû. Ev rêya dîrokî, wekî şopeke girîng a şarestariya Ûrartûyan li herêmê hebûna xwe berdewam dike. == Erdnîgarî == Dep bi rêbejahî 102 km dûrî navenda bajarê Xarpêtê ye; dûriya wê ya ji bo [[Çewlîg|Çewlîgê]] 58 km û ji bo [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] jî 58 km ye. Rêya ku ji Xarpêtê tê û ber bi Çewlîg û Wanê ve diçe, di ber Depê re derbas dibe. Dema ku navçe biçûk bû ev rê ji navçeyê 4 km dûr bû; lê niha bajêr ber bi aliyê rê ve berfireh bûye û gihiştiye ser rêyê. === Cî û Tixûbên Bajêr === [[Wêne:Depe.JPG|thumb|250px|çep|Nexşeya Depê]] Sînorên cîranên navçeya Depê: Li bakur bi [[Gêxî]] û [[Xorxol|Xorxolê]] re, li başûr bi [[Palo|Paloyê]] û [[Qowanciyan]] re, li rojhilat bi [[Çewlîg|Çewlîgê]] re, li rojava jî bi [[Qisle]] û [[Mêzgir|Mêzgirê]] re tê girêdan. Pîvana erdê Depê 1.085 km² ye û bajêr ji rûyê avê 1.092 m bilind e. Rewşa hewayê bi havînan pir germ û ziwa, zivistanan jî sar derbas dibe. {{Paqij|left}} === Çiya û Çem === Çiyayên herî bilind ê Depê li rojhilatê [[Çiyayê Qirûcê]] (2.372 m) û çiyayê [[Qizildağ|Qizildax]]ê (1.538 m) ne. Li rojavayê jî [[Çiyayê Tor]] (1.615 m), [[Çiyayê Celo]] (1.594 m) û [[Dîyarê Gazê]] (1.690 m) bilind dibin. [[Çemê Pêrê]]: çavkaniya Pêrê li bajarê Gêxiyê ye. Çemê Pêrê wekî sînorê di navbera Depê û [[Qisle]] û Mêzgirê di başûr de diherike [[Gola Kebanê]]. Li ser çemê Pêrêyê sê pirê ji beton û sê pirê ji dar hene. Di bihar û payîzê de ne gengaz e ku, mirov derbazî hêla din bibe. [[Çemê Oxî]]yê li navbelda [[Sarican]] derdikeve, ji nav Depê re derbaz dibe û li nêzikê gundê [[Golan]]ê dikeve nav çemê Pêrê. == Navdar == * [[Mazlum Doğan]], rojnamevan, şoreşger û yek ji damezrînerên PKKê == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Karakoçan}} {{Bajar û gundên Depê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|57|08|N|40|2|13|E|type:city(13487)|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dep| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 3h42nofegnlnlwzcl78zcs5t2i3g3h4 2084981 2084980 2026-08-09T22:47:08Z LoqaT 142398 2084981 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|ser navçeya Depe ye. Ji bo partiya DEP binêre: [[DEP]]}} {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Depê | navê_din = | navê_fermî = Karakoçan | wêne = Karakocan1.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Mînara Saetê ya li Depê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Dep | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 88 | hejmara_mezrayan = 58 | nifûs = 28.320 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2025]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.085 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 28 | nifûsa_serbajarê = 15.886 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2025]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.092 | koda_postayê = 23600 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Xarpêt#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|57|8|N|40|2|13|E|display=inline, title}} }} '''Dep''' an jî '''Depê''' ({{bi-tr|Karakoçan}}) navçeyeke parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. Navçe li ser deşta ku bi navê xwe ye hatîye avakirin. Dîroka derdora navçeyê heta serdemiya [[Ûrartû|Ûrartûyan]] diçe. == Dîrok == Herêma ku bajêr di tê de ye bi Kurdî [[Oxî]] tê binavkirin. Dep heya sala 1936'î gundekî Oxiyê bû û di sala 1936'î de bûye bajêrok navçe. Berê bajêrokbûna Depê melbenda [[Çan|Çanê]] girêdayî [[Gêxî|Gêxiyê]], melbenda Oxî û [[Laxana Jêr|Lexanê]] jî girêdayî [[Palo|Paloyê]] bû. Van hersê melbend bi navê bî Tirkî Karakoçanê dibe bajêrokê Xarpêtê. Li herêmê yek ji bermahiyên dîrokî yên herî girîng rêya kevn a ku ji serdemiya Ûrartûyan maye ye. Ev rêya ku bi kevirên birî hatî çêkirin, di serdemiya antik de herêmên Xarpêt û [[Wan|Wanê]] bi hev girêdida û ji bo bazarganî û veguhastina leşkerî dihat bikaranîn. [[Bongilan]] di vê rêya dîrokî de navendeke leşkerî û rawestgeheke girîng bû. Milê bakur ê vê rêyê heta [[Xoşkar]], Gexi û daristanên Karacehennemê yên [[Kanîreş, Bîngol|Kanîreşê]] dirêj dibû. Ev rêya dîrokî, wekî şopeke girîng a şarestariya Ûrartûyan li herêmê hebûna xwe berdewam dike. == Erdnîgarî == Dep bi rêbejahî 102 km dûrî navenda bajarê Xarpêtê ye; dûriya wê ya ji bo [[Çewlîg|Çewlîgê]] 58 km û ji bo [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] jî 58 km ye. Rêya ku ji Xarpêtê tê û ber bi Çewlîg û Wanê ve diçe, di ber Depê re derbas dibe. Dema ku navçe biçûk bû ev rê ji navçeyê 4 km dûr bû; lê niha bajêr ber bi aliyê rê ve berfireh bûye û gihiştiye ser rêyê. === Cî û Tixûbên Bajêr === [[Wêne:Depe.JPG|thumb|250px|çep|Nexşeya Depê]] Sînorên cîranên navçeya Depê: Li bakur bi [[Gêxî]] û [[Xorxol|Xorxolê]] re, li başûr bi [[Palo|Paloyê]] û [[Qowanciyan]] re, li rojhilat bi [[Çewlîg|Çewlîgê]] re, li rojava jî bi [[Qisle]] û [[Mêzgir|Mêzgirê]] re tê girêdan. Pîvana erdê Depê 1.085 km² ye û bajêr ji rûyê avê 1.092 m bilind e. Rewşa hewayê bi havînan pir germ û ziwa, zivistanan jî sar derbas dibe. {{Paqij|left}} === Çiya û Çem === Çiyayên herî bilind ê Depê li rojhilatê [[Çiyayê Qirûcê]] (2.372 m) û çiyayê [[Qizildağ|Qizildax]]ê (1.538 m) ne. Li rojavayê jî [[Çiyayê Tor]] (1.615 m), [[Çiyayê Celo]] (1.594 m) û [[Dîyarê Gazê]] (1.690 m) bilind dibin. [[Çemê Pêrê]]: çavkaniya Pêrê li bajarê Gêxiyê ye. Çemê Pêrê wekî sînorê di navbera Depê û [[Qisle]] û Mêzgirê di başûr de diherike [[Gola Kebanê]]. Li ser çemê Pêrêyê sê pirê ji beton û sê pirê ji dar hene. Di bihar û payîzê de ne gengaz e ku, mirov derbazî hêla din bibe. [[Çemê Oxî]]yê li navbelda [[Sarican]] derdikeve, ji nav Depê re derbaz dibe û li nêzikê gundê [[Golan]]ê dikeve nav çemê Pêrê. == Navdar == * [[Mazlum Doğan]], rojnamevan, şoreşger û yek ji damezrînerên PKKê == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Karakoçan}} {{Bajar û gundên Depê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|57|08|N|40|2|13|E|type:city(13487)|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dep| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] r5648e42u4i3r6jt3tum265ez6c43eg 0 4774 2084975 2083279 2026-08-09T20:49:28Z Penaber49 39672 /* Girêdanên derve */ 2084975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2 | navê rastî = {{Navê rastî|de|Bundesrepublik Deutschland|icon=no}} | navê hevbeş = Almanya | konvansiyonel navê dirêj = Komara Federal a Almanyayê | rewş = | wêneyê ala = Flag of Germany.svg | sernav ala = | wêneyê mertal = Coat of Arms of Germany.svg | sernav mertal = | dirûşma netewî = | dirûşma bi kurdî = | sirûda netewî = ''[[Deutschlandlied]]''<br />({{ziman-ku|"Strana Almanyayê"}})<br /><small>(tenê ayeta sêyem)</small>{{Efn|Ji 1952 heta 1990, ''Deutschlandlied'' sirûda netewî bi tenê ayeta sêyem li ser caran fermî sirûd gotin bûye. Ji ber ku 1991, bi tenê ayeta sêyem sirûda netewî bûye.<ref>{{Jêder-malper | url =http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html |sernav=Repräsentation und Integration |nivîskar=Bundespräsidialamt |lînka-nivîskar=Bundespräsidialamt |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=8 adar 2016 |jêgirtin=Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] }}</ref>|group=efn}}<br />[[Wêne:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]] | wêneyê nexşe = EU-Germany.svg | nexşe mezinî2 = 250px | wêneyê nexşe2 = | nexşe sernav = | nexşe sernav2 = | nexşe sernûçe = {{Nexşe sernûçe |cih reng=keskê tarî |herêm=Ewropa |herêm reng=gewrê tarî |bineherêm=[[Yekîtiya Ewropayê]] | bineherêm reng=kesk |rênîşan=EU-Germany.svg}} | nexşe sernûçe2 = | cîh = | paytext = [[Berlin]]{{Ref label|aaa|a}} | jêrenot a = | bajarê mezin = paytext | bicîhbûna mezin = | awayê bicîhbûna mezin = | latd = 52 | latm = 31 | latNS = N | longd = 13 | longm = 23 | longEW = E | zimanên fermî = [[Zimanê almanî|Almanî]]{{Ref|a}}{{Efn|[[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]], [[almaniya jêrîn]], [[Zimanê sorbî|sorbî]], [[Zimanê romanî|romanî]], û [[Zimanê frîzî|frîzî]] naskirin, ji aliyê [[Senedê Ewropayê ji bo Zimanên Herêmî an Hindikayiyan]]|group=efn}} | zimanên naskirin = | zimanên herêmî = | awayê ziman = | awayê ziman2 = | ziman = | ziman2 = | zimanên bin = | zimanên bin2 = | komên etnîkî = {{Unbulleted list|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap |80% [[alman]] |3,5% [[tirk]] |1,9% [[kurd]]|1,8% [[ereb]]|12,8% yên din}} | komên etnîkî sal = | dîn = | demonîm = [[Alman]] | awayê rêveberiyê = [[Komar]]a [[Federalîzm|federaliya]] [[Sîstema parlementeriyê|parlamenî]] | sernav rêber1 = [[Serokên Almanyayê|Serok]] | navê rêber1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] | sernav rêber2 = [[Kanslêrên Almanyayê|Kanslêr]] | navê rêber2 = [[Friedrich Merz]] | sernav rêber3 = [[Serokên Bundestag]] | navê rêber3 = [[Julia Klöckner]] | sernav rêber4 = [[Serokên Bundesrat]] | navê rêber4 = [[Anke Rehlinger]] | sernav rêber5 = [[Dadgeha Destûrî ya Federal ya Almanyayê#Serokên dadgehê|{{Nowrap|Serokê Federal}} Dadgeha Destûra Bingehîn]] | navê rêber5 = [[Stephan Harbarth]] | pêşvebirî = {{Paqij}} | meclîsa jorîn = [[Bundesrat ya Almanyayê|Bundesrat]] | meclîsa jêrîn = [[Bundestag]] | awayê serxwebûnê = [[Keyaniya Almanyayê|Damezrandin]] | nota serxwebûnê = | bûyera avakirinê1 = [[Împeratoriya Romaya Pîroz]] | dema avakirinê1 = {{Dîrok|2|sibat|962}} | bûyera avakirinê2 = [[Konfederasyona Almanyayê]] | dema avakirinê2 = {{Dîrok|8|hezîran|1815}} | bûyera avakirinê3 = [[Yekbûna Almanyayê|Împeratoriya Almanî]] | dema avakirinê3 = {{Dîrok|18|kanûna paşîn|1871}} | bûyera avakirinê4 = [[Komara Weimarê]] | dema avakirinê4 = {{Dîrok|11|tebax|1919}} | bûyera avakirinê5 = [[Almanyaya Rojava|Komara Federal]] | dema avakirinê5 = {{Dîrok|23|gulan|1949}} | bûyera avakirinê6 = [[Civata Aborî ya Ewropî|CAE]] [[Mezinkirina Yekîtiya Ewropayê#endamên damezrêner|Bingeh]]{{Efn|[[Yekîtiya Ewropayê]] ji ber ku 1993.|group=efn}} | dema avakirinê6 = {{Dîrok|1|kanûna paşîn|1958}} | bûyera avakirinê7 = [[Yekbûna Almanyayê|Veyekbûn]] | dema avakirinê7 = {{Dîrok|3|çiriya pêşîn|1990}} | rûerd etîket2 = | rûerd dane = | rûerd dane2 = | rûerd = | rûerd km2 = 357.588 | rûerd magnitude = 1 E11 | rûerd rêz = 63. | rûerd jêrenot = | av = | gelhe texmînkirin = 83.129.285<ref name="Bevölkerungsstand">{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |weşanger=[[Statistisches Bundesamt]] (Destatis) |sernav=Bevölkerungsstand am 30. Juni 2021 |roja-gihiştinê=2021-10-28 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji almanî bi otomatîkî hat tercimekirin --> {{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2021-12-08 |tarîxa-arşîvê=2021-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211123051754/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> | gelhe texmînkirin sal = 2026 | gelhe texmînkirin rêz = 19. | gelhe giştejimar = | gelhe giştejimar sal = | gelhe giştejimar rêz = | gelhe tîrbûn km2 = 233 | gelhe tîrbûn rêz = 63. | hejmara endaman = | TBH PHK = $6.154 trîlyon<ref name="imf2">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |sernav=World Economic Outlook database: April 2021 |weşanger=[[International Monetary Fund]] |tarîx=April 2021 |tarîxa-gihiştinê=12 nîsan 2021 |tarîxa-arşîvê=12 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210412070027/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | TBH PHK sal = 2026 | TBH PHK rêz = 6. | TBH PHK her kesekî = $73.553 | TBH PHK her kesekî rêz = 19. | TBH nomînal = $5,014 trîlyon | TBH nomînal sal = 2026 | TBH nomînal rêz = 3. | TBH nomînal her kesekî = $59.925 | TBH nomînal her kesekî rêz = 19. | Gini = 29,4 <!--tenê hejmar--> | Gini sal = 2023 | Gini guherandin = zêdebûn<!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertî--> | Gini rêz = | Gini çavk = <ref name="eurogini">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |sernav=Gini coefficient of equivalised disposable income |weşanger=[[Eurostat]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | PPM = 0,959 <!--tenê hejmar--> | PPM sal = 2023 | PPM guherandin = zêdebûn<!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertî--> | PPM rêz = 5. | PPM çavk = <ref name="UNHDR">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |sernav=Human Development Report 2020 |tarîx=15 kanûna pêşîn 2020 |weşanger=[[United Nations Development Programme]] |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201215100725/http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | dirav = [[Euro]] ([[Nîşana Euro|€]]) | dirav kod = EUR | demjimêr = CET | utc offset = +1 | demjimêr DST = CEST | utc offset DST = +2 | DST not = | dijrabertî = | celebê dîrokê = | hatûçûn = rast | koda înternetê = [[.de]] û [[.eu]] | iso3166kod = | koda telefonê = [[Hejmarên telefona li Almanyayê|+49]] | berdilê hîmander = | wêne nexşe3 = | nexşe sernav3 = | jêrenot b = }} '''Almanya''',{{Efn|Wek '''Germanistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}</ref> jî tê nasîn}} bi fermî '''Komara Federal a Almanyayê'''{{Efn|name=a|Li kêmanîke naskirî [[Zimanên Almanî]]: :*{{bi-de|Bundesrepublik Deutschland}} :*{{bi-da|Forbundsrepublikken Tyskland}} :*{{bi-nds|Bundesrepubliek Düütschland}} :*{{bi-hsb|Zwjazkowa Republika Němska}} :*{{bi-dsb|Nimska Zwězkowa Republika}} :*{{bi-rmy|Federalni Republika Jermaniya}} :*{{bi-fy|Bûnsrepublyk Dútslân}} }} (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Deutschland'', bi fermî: ''Bundesrepublik Deutschland''), welatek li herêma rojavayê [[Ewropaya Navendî]] ye ku piştî [[Rûsya]]yê welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî qerebalix ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye. Almanya li bakur di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Deryaya Bakur]] de û li başûr di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Alp|Çiyayên Alpan]] de ye. Li bakur bi [[Danîmarka]], li rojhilat [[Polonya]] û [[Çekya]], li başûr [[Awistirya]] û [[Swîsre]] û li rojava jî bi [[Fransa]], [[Lûksembûrg|Luksembûrg]], [[Belçîka]] û bi [[Holenda]] yê re sinorê xwe parve dike. Paytexta welat û bajarê herî qerebalix bajarê [[Berlîn]] e, navenda aborî ya sereke Almanyayê bajarê [[Frankfurt]] e û mezintirîn qada bajarî, bajarê [[Ruhr]] e. Eşîrên curbicur yên almanî ji kevnariya klasîk ve li beşên bakurê Almanyaya nûjen jiyan kirine. Herêmek bi navê Germania beriya 100 salê {{pz}} hatiye belgekirin. Di sala 962an de, Padîşahiya Almanyayê piraniya [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] ava kiriye. Di sedsala 16an de herêmên bakurê Almanyayê bûne navenda Reformasyona Protestanan. Piştî Şerên Napoleon û hilweşîna [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] di 1806an de, [[Konfederasyona Almanî]] di sala 1815an de hatiye damezrandin. Yekbûna fermî ya Almanya di nav netewedewleta nûjen de di 18ê tebaxa sala 1866an de bi Peymana Konfederasyona Almanyaya Bakur re ku Konfederasyona Almanyaya Bakur bi pêşengiya Prûsya ava kiribû, piştre jî di sala 1871an de vediguhêze [[Împeratoriya Almanî]]. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û Şoreşa Alman a 1918-1919, împeratorî di encamê de veduguhere Komara Weimar a nîv-serokatî. [[Nasyonalsosyalîzm|Desthilatdariya Naziyan]] di sala 1933an de dibe sedema damezrandina dîktatoriyek totalîter û dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Holokostê. Piştî bidawîhatina [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ê li [[Ewropa]]yê û serdemek dagirkirina hevalbendan a di sala 1949an de, Almanya bi tevahî di du siyasetên cihêreng de bi serweriya sinorkirî hate organîze kirin ku bi serweriyên Komara Federal a Almanyayê ku bi gelemperî wekî Almanyaya Rojava tê zanîn û [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] ku wekî Almanyaya Rojhilat tê zanîn, hatiye birêvebirin. Dema ku Komara Demokratîk a Almanya dewletek Bloka Rojhilat a komunîst û endamê [[Pakta Warşovayê]] bû, Komara Federal a Almanya endamê damezrîner ê Civata Aborî ya Ewropî û [[Yekîtiya Ewropayê]] bû. Piştî hilweşîna desthilatdariya komunîst a li Almanyaya Rojhilat, Yekbûna Almanyayê ku eyaletên berê yên Almanyaya Rojhilat e di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de beşdarî Komara Federal a Almanyayê dibe û komara parlemanî ya federal tê damezrandin. Almanya weke hêzeke mezin û xwedî aboriyeke bihêz hatiye binavkirin ku li [[Ewropa]]yê xwedan aboriya herî mezin e ku ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve çarem aboriya herî mezin a cîhanê û ji hêla PPP (Îndeksa hêza kirînê) ve aboriya pêncem a herî mezin e. Wekî hêzek cîhanî di sektorên pîşesaziyê, zanistî û teknolojiyê de, sektorên zanistî û teknolojîk de, hem dervefiroşkar (îxrackar) û hem jî derhanîn a herî mezin ê cîhanê ye. Almanya endamê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Yekîtiya Ewropayê]], [[NATO]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[G20]] û OECDê ye. Almanya xwediyê sêyem-zêdetirî hejmarên Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê ye. == Dîrok == Tê pêşbînîkirin ku mirovên kevnar herî kêm 6 hezar sal berê li Almanyayê hebûn. Yekem fosîlên mirovî ya ne-modern (Neandertal) li Geliyê Neander hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/who-were-the-neanderthals.html |sernav=Who were the Neanderthals? |malper=www.nhm.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 }}</ref> Li Jura Swabian de delîlên kevnar ên bi vî rengî yên mirovên nûjen hatine dîtin ku di nav de bilûrên 42 hezar salî ye û amûrên muzîkê yên herî kevn in ku heta niha hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18196349 |sernav=Earliest music instruments found |tarîx=2012-05-25 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 }}</ref> Di lêkolînên arkeolojîk de Miroveşêr a ku ji 40 hezar sal berê ye û Venûsa 35 hezar salî ya Hohle Fels, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |sernav=Ice Age Lion Man is world’s earliest figurative sculpture - The Art Newspaper |tarîx=2015-02-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-17 |tarîxa-arşîvê=2015-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150215162121/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iLion-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Eşîrên german û împeratoriya frenkan === [[Wêne:Germanic tribes settlements 750BC-1AD.svg|thumb|çep|Berfirehbûna eşîrên german di navbera sala 750 {{bz}} û di 100 salê {{pz}}.]] Tê fikirîn ku dîroka [[German|gelên germanî]] ji serdema bronzî ya Nordîk, Serdema hesinî a Zû, yan jî Çanda Jastorfê vedigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Germany/History |sernav=Germany - Unification, WWII, Cold War {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/BarbarianGermanics.htm |sernav=Kingdoms of the Germanic Tribes - Germanic Tribes (Teutons) |paşnav=Kessler |pêşnav=P. L. |malper=The History Files |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Ji başûrê [[Skandînavya]] û bakurê Almanyayê, li başûr, rojhilat û rojava berfireh bûne ku bi eşîrên [[kelt]]î, [[Gelên îranî|îranî]], [[baltîkî]] û [[slavî]] re têkiliya wan pêş ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/unset0000unse_g6n9 |sernav=unset0000unse_g6n9 |tarîx=1982 |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-8147-1381-5 }}</ref> Di bin desthilatdariya [[Augustus]] de, [[Împeratoriya Romê]] dest bi dagirkirina erdên ku eşîrên german tê de dijîn, dike û di navbera [[Reyn|Çemê Reynê]] û [[Çemê Elbe]] de parêzgehek romanî ya demkurt a cermani ava dike. Di sala 9emê {{pz}} de, sê lejyonên romayî ji hêla Arminius ve di [[Şerê Daristana Teutoburgê]] de têk diçin. Encama vî şerî romayiyan ji xeyalên wan ên dagirkirina Almanyayê dûr dixe û bi vî awayî ev şer bûye yek bûyerên herî giring di dîroka ewropî de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230374751_9 |sernav=Postscript: Reading Iris Murdoch |paşnav=Nicol |pêşnav=Bran |tarîx=2004 |weşanger=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-40099-7 |cih=London |rr=167–178 }}</ref> Di sala 100ê {{pz}} de, [[Tacitus]] nivîsî ye ku eşîrên germanî li ser çemên [[Reyn]]ê û Danubê (Limes Germanicus) bi cih dibin û piraniya Almanyaya îro bidest dixin. Lêbelê Baden-Württemberg, başûrê Bavyera, başûrê Hessen û rojavayê Rheinland di wî demê di nav parêzgehên Romayê de hatibûn girêdan.<ref name="FULBROOK1991">{{Jêder-kovar |paşnav=FULBROOK |pêşnav=MARY |tarîx=1991 |sernav=REVIEWS |url=http://dx.doi.org/10.1093/hwj/32.1.208 |kovar=History Workshop Journal |cild=32 |hejmar=1 |rr=208–210 |doi=10.1093/hwj/32.1.208 |issn=1477-4569 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/TheJournalOfTheAnthropologicalSocietyOfBombay |sernav=The Journal Of The Anthropological Society Of Bombay |tarîx=1913 }}</ref> Nêzîkî 260, gelên almanî dikevin nav axa ku di bin kontrola Romayê de ye. Piştî dagirkirina Hûnan ê di 375an de û bi paşketina Romayê ji 395an ve, eşîrên germanî ber bi başûrê rojavayê ve diçin ku frankan [[Keyaniya Frankiyan|Padîşahiya Frenkiyan]] ava kirin û ber bi rojhilat ve birin ku Saksonya û Bavyera bindest bixin. Deverên ku îro li rojhilatê Almanyayê ye, di wî demê de eşîrên slavî yên rojavayî tê de jiyan dikirin.<ref name="Fulbrook2002">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Germany |url=https://archive.org/details/isbn_9780521368360 |paşnav=Fulbrook |pêşnav=Mary |tarîx=2002 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-36836-0 |çap=Nachdruck |series=Cambridge concise histories |cih=4030 Cambridge }}</ref> === Frankaya Rojhilat û Împeratoriya Romaya Pîroz === [[Wêne:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|thumb|çep|Martin Luther (1483-1546) ku Reformasyona Protestan daye destpêkirin.]] [[Karlê Mezin]] di sala 800an de [[Împeratoriya Karolenj]] ava dike û heman împeratorî di sala 843an de hatiye dabeşkirin. Keyaniya paşverû ya rojhilatê Frenkaya Rojhilat ji Çemê Reynê li rojava heya Çemê Elbê li rojhilat û ji [[Deryaya Bakur]] heya [[Alp|Çiyayên Alpan]] dirêj bûye.<ref name="FULBROOK1991"/> Piştre [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] ji vê împeratoriyê derdikeve holê. Piştî demekî kurt ê ku dibe qiralê Romaya Pîroz, di sala 996an de, [[Papa Gregor V|Gregor V]] dibe yekem papayê alman ku ji hêla pismamê xwe Otto III ve hatiye erkdar kirin. Her çend împêratoran bi nakokiya veberhênanê hêz winda kiribe jî [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Împeratoriya Romaya Pîroz]] bakurê Îtalya û Burgundî di bin desthilatdariya împeratorên Salian de (1024–1125) bidest xistiye. Di bin serweriya împeratorên Hohenstaufen de (1138–1254), mîrên alman bêtirsî dan rûniştina almanan ku li başûr û rojhilat (Ostsiedlung) bi cih bibin.<ref name="FULBROOK1991"/> Endamên Yekitiya Hanseatîk, bi piranî bajarên bakurê Almanyayê bûn ku di berfirehkirina bazirganiyê de pêşketî bûn.<ref name="FULBROOK1991"/> Di sala 1315an de bi Xelayiya Mezin re dest pê kir nifûs kêm bû û piştre Mirina Reş a 1348-1350 destpêdike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |sernav=The Great Famine and the Black Death {{!}} 1315-1317, 1346-1351 {{!}} Lectures in Medieval History {{!}} Dr. Lynn H. Nelson, Emeritus Professor, Medieval History, KU |malper=www.vlib.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Qanûna [[Împeratoriya Ga yê Zêrîn]] a ku di sala 1356an de hatiye derxistin, awayê destûrî yên împeratoriyê peyda kir û hilbijartina împerator ji aliyê heft prens-hilbijêran ve hatiye qanûnî kirin.<ref name="FULBROOK1991"/> [[Johannes Gutenberg]] awayê çapkirina gerguhêz da [[Ewropa]]yê ku bingehê demokratîkbûna zanistê daye Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781107049963.002 |sernav=Preface |tarîx=1980-09-30 |weşanger=Cambridge University Press |rr=ix–xxii }}</ref> Di sala 1517an de, Martin Luther [[Reformasyona Protestan]] teşwîq kir û wergera wî ya [[Încîl]]ê dest bi standardkirina zimanê dike ku Aştiya Augsburg a sala 1555an baweriya "Evangelîstî" ([[Luterîtî]]) bi xweşdîtinî hate pêşwazîkirin lê di heman demê de biryar da ku baweriya mîr ew bû ku baweriya bindestên wî be (cuius regio, eius religio). Ji Şerê Kölnê heta [[Şerê Sîh Salan]] (1618–1648), pevçûnên dînê erdên alman wêran kirin û bi awayekî giring nifûsa herêmê kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/savagewarsofpeac0000macf |sernav=The savage wars of peace : England, Japan and the Malthusian trap |paşnav=Macfarlane |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |weşanger=Oxford ; Malden, MA : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-18117-0 }}</ref> Aştiya Westphalia şerê dînî yê di nav komên biçûkên împeratoriyê de bi dawî kir ku mîrên wan ên ku bi piranî almanîaxêv bûn dikarîn ku Katolîk, Luterîtî yan [[Kalvînîzm]] wekî dînê xwe yê fermî hilbijêrin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1400992 |sernav=Holborn, Hajo Ludwig Rudolph (1902-1969), historian and government adviser |paşnav=Edmondson |pêşnav=Earl |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |series=American National Biography Online }}</ref> Pergala dadrêsî ya ku ji hêla rêzek Reformên Împeratoriya ve hatiye destpêkirin (nêzîkî 1495-1555) ji bo xweseriya herêmî ya berbiçav û ji bo Dîeta Împeratoriyê (desteya lihevhatinê ya Împeratoriya Romayê) ya bihêztir peyda kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Law and empire: ideas, practices, actors |tarîx=2013 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-24529-7 |series=Rulers and elites |cih=Leiden }}</ref> Xanedana Habsburgê ji sala 1438an heta mirina [[Karl VI]] di sala 1740an de taca împeratoriyê werdigirin. Piştî Şerê Serkeftina Awistiryayê û Peymana Aix-la-Chapelle, keça [[Karl VI]] [[Maria Theresa]] dema ku mêrê wê, [[Franz I ( Împeratoriya Romê pîroz )|Franz I]], bûye împerator, wekî hevjîna împeratorê hikum dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511496899.002 |sernav=Introduction: culture and power during the long eighteenth century |paşnav=Sheehan |pêşnav=James J. |tarîx=2007-07-05 |weşanger=Cambridge University Press |rr=1–13 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG111929 |sernav=Collections Online {{!}} British Museum |malper=www.britishmuseum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Ji sala 1740an ve dualîzma di navbera padîşahiya Habsburgê ya Awistiryayê û [[Keyaniya Prûsyayê]] de di dîroka almanan de serdest dibe. Di sala 1772, 1793 û 1795an de [[Prûsya]] û [[Awistirya]] tevî [[Împeratoriya Rûsî]], li ser [[Parçekirina Polonyayê]] li hev kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203007259-39 |sernav=Eastern Europe since 1989: the ‘triple transition’ |tarîx=2006-04-10 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-00725-9 |rr=617–635 }}</ref> Di dema Şerên Şoreşger ên Fransî de, serdema Napolyon û paşê civîna dawî ya Dieta Împeratoriyê, piraniya Bajarên azad ên împeratoriyê bi herêmên xanedaniyê ve hatin girêdan ku herêmên dêran hatin sekulerîzekirin û pêvekirin. Di sala 1806an de împeratorî hate hilweşandin ku [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Prûsya]] û Habsbûrgan (Awistirya) di dema Şerên Napolyon de ji bo hegemonyaya li dewletên almanî hevrikî kirine.<ref name="Fulbrook2002"/> === Konfederasyon û Împeratoriya Almanî === [[Wêne:German Confederation (1815).svg|thumb|Konferansa Alman 1815.]] Piştî hilweşîna Napoleon, Kongreya Viyanayê Konfederasyona Alman ava dike ku ji yekîtiyek ji 39 dewletên serwer pêk tê. Erkdar kirina împeratorê Awistiryayê wekî serokê daîmî ya Kongreyê ya red kirina zêdebûna bandora Prûsyayê nîşan dide. Nakokiyên di nav siyaseta restorasyonê de hinek dibe sedema bilindbûna tevgerên lîberal, piştre jî tedbîrên nû yên zextê ji hêla rayedarê Awistirya [[Klemens von Metternich]] ve li dijî tevgeran pêk hatiye. Zollverein, sendîkaya terîfê, yekitiya aborî pêş xist.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Henderson |pêşnav=W. O. |tarîx=1934 |sernav=THE ZOLLVEREIN |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x |kovar=History |ziman=en |cild=19 |hejmar=73 |rr=1–19 |doi=10.1111/j.1468-229X.1934.tb01791.x |issn=0018-2648 }}</ref> Di ronahiya tevgerên şoreşgerî yên li Ewropayê de, rewşenbîr û mirovên hevpar şoreşên sala 1848an li dewletên Alman dest pê kirin û pirsgirêka almanan anîne rojevê. Qralê Prûsyayê [[Friedrich Wilhelm IV]], sernavê împeratoriyê hate pêşkêş kirin lê bi windakirina hêzê re wî tac û makezagona pêşniyarkirî red kir ku ji bo tevgerê paşveçûnek demkî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hewitson |pêşnav=M. |tarîx=2010-09-24 |sernav='The Old Forms are Breaking Up, ... Our New Germany is Rebuilding Itself': Constitutionalism, Nationalism and the Creation of a German Polity during the Revolutions of 1848-49 |url=https://doi.org/10.1093/ehr/ceq276 |kovar=The English Historical Review |cild=CXXV |hejmar=516 |rr=1173–1214 |doi=10.1093/ehr/ceq276 |issn=0013-8266 }}</ref> Key [[Wilhelm I|William I]] di sala 1862an de [[Otto von Bismarck]] wek serokwezîrê Prusya erkdar dike. Bismarck di sala 1864an de şerê bi [[Danîmarka]]yê re bi serketî diqedîne ku serketina paşîn a biryardar a [[Prûsya]] di Şerê Awistro-Pûsya ya sala 1866an de jê re hişt ku Konfederasyona Almanyaya Bakur ku Awistiryayê jê derdixe, ava bike. Piştî têkçûna Fransa di Şerê Franko-Prusyan de, mîrên slman di sala 1871an de damezrandina Împeratoriya Almanî radigihînin. [[Prûsya]] dewleta damezrîner a serdest a împeratoriya nû bû ku qralê Prûsyayê wekî împerator hikum dike û bajarê [[Berlîn]] dibe bajarê paytext a wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/countries/issues/german-unification |sernav=Unification of German States - Countries - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2011-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110602041037/https://history.state.gov/countries/issues/german-unification |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bismarck_otto_von.shtml |sernav=BBC - History - Otto von Bismarck |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di serdema Gründerzeit a piştî yekbûna Almanyayê de, siyaseta derve ya Bismarck wekî serokwezîrê Almanyayê bi çêkirina hevalbendan û dûrxistina şer, pozîsyona Almanyayê wekî neteweyek mezin ewle kir.<ref name=":2"/> Lêbelê di bin desthilatdariya Wilhelm II de, Almanya polîtîkayên emperyalîst dişopîne ku bi welatên cîran re dibe sedema pevçûnê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mommsen |pêşnav=Wolfgang J. |tarîx=1990 |sernav=Kaiser Wilhelm II and German Politics |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200949002500207 |kovar=Journal of Contemporary History |ziman=en |cild=25 |hejmar=2 |rr=289–316 |doi=10.1177/002200949002500207 |issn=0022-0094 }}</ref> Bi qada pirneteweyî ya Awistirya-Mecaristanê re hevalbendiyek dualî hate çêkirin ku Hevbendiya Sêsalê ya sala 1882an Îtalya jî di nav de bû. [[Brîtanya]], [[Fransa]] û [[Rûsya]]yê jî ji bo parastina li dijî destwerdana Habsburgê ya ji bo berjewendiyên Rûsyayê yên li Balkanan an jî destwerdana Almanyayê ya li dijî Fransayê, bi hev re îtîfaq kirin.<ref name="FULBROOK1991"/> Di [[Konferansa Berlînê]] ya di sala 1884an de, Almanya gelek kolonî ku di nav wan de Afrîkaya Rojhilat a Alman, Afrîkaya Başûr-Rojava ya Alman, Togoland û [[Kamerûn]] jî di nav de bûn, li ser heq îdîa kir. Piştre Almanya împeratoriya xwe ya kolonyal bi destxistina hinek deverên li Pasîfîk û li Çînê berfirehtir kir ku hebûna xwe yê li Pasîfîk û li Çînê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2014/10/how-imperial-germany-lost-asia/ |sernav=How Imperial Germany Lost Asia |paşnav=Farley |pêşnav=Robert |malper=thediplomat.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Hikûmeta kolonyalîst a li Afrîkaya Başûr-Rojavayê (Namîbya ya îro), ji sala 1904an heta 1907an, tine kirina gelên Herero û Namaqua yên herêmî wekî cezakirina serhildanek pêk anî ku ev qirkirina yekemîn a sedsala 20an bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.18574/nyu/9781479804375.001.0001 |sernav=Forgotten Trials of the Holocaust |paşnav=Bazyler |pêşnav=Michael J. |paşnav2=Tuerkheimer |pêşnav2=Frank M. |tarîx=2020-05-28 |weşanger=New York University Press |isbn=978-1-4798-0437-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kaiser's Holocaust: Germany's forgotten genocide and the colonial roots of Nazism |paşnav=Olusoga |pêşnav=David |paşnav2=Erichsen |pêşnav2=Casper W. |tarîx=2010 |weşanger=Faber and Faber |isbn=978-0-571-23141-6 |çap=1. publ |cih=London }}</ref> Di 28ê hezîrana sala 1914an de kuştina arşdûkê [[Awistirya]]yê dibe hincet ku [[Awistirya]]-[[Mecaristan]] êrîşî [[Serbistan]]ê bike û [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bidin destpêkirin. Piştî çar salên şer ku tê de nêzîkî du milyon leşkerên alman têne kuştin, bi agirbestek giştî şer bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/international/germany/aged-107-last-german-world-war-i-veteran-believed-to-have-died-a-530319.html |sernav=Aged 107: Last German World War I Veteran Believed to Have Died |paşnav=Crossland |pêşnav=David |tarîx=2008-01-22 |malper=Der Spiegel |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di Şoreşa Alman de (çiriya paşîn 1918), Împerator [[Wilhelm II]] û mîrên desthilatdar ji desthilatdariya xwe dûr ketin û Almanya wekê komarek federal hate ragihandin. Serkirdayetiya nû ya Almanyayê di sala 1919an de [[Peymana Versayê]] îmze kir û têkçûna hevalbendan qebûl kir. Ev peyman ji aliyê dîroknasên almanan wekî heqaret dîtin ku ev bûyer dibe sedema bilind bûna [[Adolf Hitler]]. Almanya nêzîkî ji %13e ji axa xwe ya ewropî winda kir û hemî milkên xwe yên kolonyal ên li Afrîka û Pasîfîkê radest dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/map/german-territorial-losses-treaty-of-versailles-1919 |sernav=German territorial losses, Treaty of Versailles, 1919 |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> === Komara Weimarê û Almanyaya Nazî === [[Wêne:Hitler portrait crop.jpg|thumb|Adolf Hitler, dîktatorê Almanyaya Nazî, ji sala 1933an heta sala 1945an.]] [[Wêne:Europe under Nazi domination.png|thumb|Bi deverên ku ji aliyê Reich Alman ve têne kontrol kirin û bi rengê reş hatine diyarkirin, nexşeya Ewropayê ku di sala 1942an de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ji hêla Almanyayê ve hatiye dagir kirin.]] Di 11e tebaxa sala 1919an de, Serok [[Friedrich Ebert]] Destûra Bingehîn a Demokratîk a Weimar îmze dike.<ref name="FULBROOK1991"/> Di şerê paşîn de ji bo desthilatdariyê, komunîstan li Bavyerayê desthilatdarî girtin, lê hêmanên mihafezekar li deverên din hewl dan ku Komarê bi [[Derbeya Kappê]] hilweşînin. Şerê kolanan li navendên pîşesazî yên mezin, dagirkirina Ruhr ji hêla leşkerên [[Belçîka]] û [[Fransa|Frensayê]] ve û heyamek hîperenflasyonê li pey xwe dihêle. Di sala 1924an de plansaziyek ji nû veavakirina deyn û afirandina diravek nû dest pê kir ku serdema [[Bîstên Zêrîn]] ku serdemek nûjeniya hunerî û jiyana çandî ya lîberal e daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Costigliola |pêşnav=Frank |tarîx=1976 |sernav=The United States and the Reconstruction of Germany in the 1920s |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-history-review/article/abs/united-states-and-the-reconstruction-of-germany-in-the-1920s/B13B15CDF847234C3CCE3B7CEE9C6B38 |kovar=Business History Review |ziman=en |cild=50 |hejmar=4 |rr=477–502 |doi=10.2307/3113137 |issn=2044-768X }}</ref> Depresyona mezin a cîhanê ku krîzek aborî ya mezin li cîhanê bû, di sala 1929an de li Almanyayê bi bandor dibe. Hikûmeta serokwezîr [[Heinrich Brüning]] polîtîkayek hişkbûna darayî û deflasyonê şopand ku di sala 1932an de dibe sedema bêkariyê ku ji sedî 30 gelên alman dimînin bê kar.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html |sernav=The Holocaust Chronicle PROLOGUE: Roots of the Holocaust, page 50 |malper=www.holocaustchronicle.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |roja-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101004701/http://www.holocaustchronicle.org/StaticPages/50.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Nazî ya bi serokatiya Adolf Hitler dibe partiya herî mezin a Reichstagê piştî hilbijartinek taybetî ya di sala 1932an de û Hindenburg di 30 çile ya sala 1933an de Hitler wekî serokwezîrê Almanyayê erkdar kirin.<ref name="FULBROOK1991"/> Piştî Şewata Reichstagê, bi biryarnameyek mafên bingehîn ên sivîl betal kir û yekem kampa komkirinê ya Naziyan vebû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |sernav=The Dachau Gas Chambers: Photograph 2 |tarîx=2000-05-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2000-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000510093525/http://www.holocaust-history.org/dachau-gas-chambers/photo.cgi?02 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref name=":3"/> Di {{dîrok|23|adar|1933}} de, Qanûna Desthilatdar hêzek qanûnî ya bêsînor dide Hitler ku qanûn derbas kir ku destpêka Almanyaya Nazî dide nîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |sernav=Parliament lost – DW – 03/23/2013 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Rêveberiya Hitler dewletek totalîter a navendî ava kir, ji Cemiyeta Miletan vekişiya û ji nû ve çekdarkirina welêt bi awayekî berbiçav zêde kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/ns-regime/wirtschaft |sernav=Gerade auf LeMO gesehen: LeMO Kapitel: NS-Regime |paşnav=Museum |pêşnav=Stiftung Deutsches Historisches |malper=www.dhm.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Bernameyek ku ji hêla hikûmetê ve hate piştgirî kirin ji bo nûvekirina aborî balê dikişîne ser karên gelemperî ku karê wî yê herî navdar Otoban bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Joshi |pêşnav=Vandana |tarîx=2003 |sernav=Gender and Power in the Third Reich |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230511071 |doi=10.1057/9780230511071 }}</ref> Di sala 1935an de rejîm ji [[Peymana Versayê]] vekişiya û qanûnên [[Nürnberg]]ê yên ku cihû û hindikahiyên din armanc digirt, derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archives.gov/publications/prologue/2010/winter/nuremberg.html |sernav=The Nuremberg Laws |tarîx=2016-08-15 |malper=National Archives |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Hikûmeta Adolf Hitler di sala 1935an de Saarlandê ji nû ve bi dest xist, di sala 1936an de Rheinland ji nû ve tê mîlîtarîze kirin, di sala 1938an de Awistirya bi Almanyayê ve girêda, di sala 1938an de [[Sudetenland]] bi [[Peymana Mûnîhê]] ve girêda û bi binpêkirina peymanê di adara sala 1939an de Çekoslovakya dagir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/cabinetpapers/themes/descent-into-war.htm |sernav=Descent into war |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> [[Kristallnacht]] (şeva camên şikestî), şewitandina kinîştan, hilweşandina karsaziyên cihûyan û girtina girseyî ya cihûyan pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-night-of-broken-glass |sernav=The "Night of Broken Glass" |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di tebaxa sala 1939an de hikûmeta Hitler li ser Peymana Molotov-Ribbentrop ku [[Ewropaya Rojhilat]] di nav deverên bi bandor ên Alman û Sovyetê de dabeş dike, gotubêj kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/german-soviet-pact |sernav=German-Soviet Pact |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Di 1ê îlona sala 1939an de Almanyayê Polonya dagir kir, Şerê Cîhanê yê Duyem li Ewropayê hate destpêkirin ku Brîtanya û Fransayê di 3ê îlonê de li dijî Almanyayê şer ragihandin.<ref name="FULBROOK1991"/><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511523663.005 |sernav=Nazi German policy towards the Baltic states on the eve of the Second World War |paşnav=Ahmann |pêşnav=Rolf |tarîx=1992-01-31 |weşanger=Cambridge University Press |rr=50–73 }}</ref> Di bihara sala 1940an de, Almanya Danîmarka û Norwêc, Holenda, Belçîka, Lûksembûrg û Fransayê zeft kir ku hikûmeta Fransayê neçar dimîne li hemberî şer agirbestek îmze bike. Înglîzan di heman salê de di Şerê Brîtanyayê de êrîşên hewayî yên almanan şikand. Di sala 1941an de leşkerên alman êrîşî Yûgoslavya, Yewnanistan û Yekîtiya Sovyetê kirin. Di sala 1942an de Almanya û hevalbendên wî piraniya parzemîna Ewropa û Afrîkaya Bakur kontrol kirin lê piştî biserketina Sovyetan di [[Şerê Stalîngradê]] de, vegerandina hevalbendan ya Afrîkaya Bakur û di dema dagirkirina Îtalyayê di sala 1943an de, hêzên alman rastî şikestinên leşkerî yên dubare hatin. Di sala 1944an de Sovyetan ber bi Ewropaya Rojhilat ve hatin bi alikariya Fransayê hatin Fransayê û li hemberî kontra-êrîşên dawî ya Almanyayê, ketin erdên Almanyayê. Piştî xwekuştina Hîtler di dema Şerê Berlînê de, Almanya di 8ê gulana sala 1945an de belgeya teslîmbûnê îmze dike ku [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] li [[Ewropa]]yê û [[Almanyaya Nazî]] bi dawî dibe.<ref name="FULBROOK1991"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/world-war-ii-key-dates |sernav=World War II: Timeline |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Piştî bidawîbûna şer, karbidestên nazî yên sax ji ber sûcên şer li [[dadgeha Nürnbergê]] têne darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuremberg_article_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuremberg: Nazis On Trial |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Piştre ku paşê bi navê Holokostê dihate zanîn, hikûmeta alman zordestî li hindikahiyan dike ku wan li kampên komkirin û mirinê kom dike û li seranserê Ewropayê wan diavêje girtîgehan. Bi tevahî 17 milyon mirov bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin ku di nav wan de 6 milyon cihû, herî kêm 130.000 kes roman, 275.000 kesên astengdar, bi hezaran [[Şahidên Yehowa]] û bi sed hezaran dijberên siyasî û dînî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.7312/niew11200-003 |sernav=Defining the Holocaust |tarîx=2003-12-31 |weşanger=Columbia University Press |rr=45–52 }}</ref> Polîtîkayên naziyan li welatên di bin dagirkeriya Almanyayê de dibe sedema mirina 2.7 milyon polonî, 1.3 milyon ûkraynî, 1 milyon belarûsî û 3.5 milyon girtiyên şer ên Sovyetê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ellman |pêşnav=Michael |paşnav2=Maksudov |pêşnav2=S. |tarîx=1994 |sernav=Soviet deaths in the great patriotic war: A note |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668139408412190 |kovar=Europe-Asia Studies |ziman=en |cild=46 |hejmar=4 |rr=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |issn=0966-8136 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison |url=https://archive.org/details/stalinismnazismd0000unse |tarîx=2005 |weşanger=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-56521-9 |paşnavê-edîtor=Kershaw |pêşnavê-edîtor=Ian |çap=Reprint |cih=Cambridge }}</ref> Kuştiyên leşkerî yên alman bi qasî 5.3 milyon hatiye texmîn kirin û derdora 900.000 sivîlên alman dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg |paşnav=Overmans |pêşnav=Rüdiger |tarîx=2000 |weşanger=Oldenbourg |isbn=978-3-486-56531-7 |çap=Studienausg., 2. Aufl |series=Beiträge zur Militärgeschichte |cih=München }}</ref> Nêzîkî 12 milyon almanên etnîkî ji seranserê Ewropaya Rojhilat hatin derxistin û Almanya hema hema nêzîkî çaryeka axa xwe ya berî şer winda kir.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ySLyE6YJEn0C&pg=PA52 |sernav=The Lost German East: Forced Migration and the Politics of Memory, 1945-1970 |paşnav=Demshuk |pêşnav=Andrew |tarîx=2012-04-30 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02073-3 |ziman=en }}</ref> === Almanyaya rojhilat û rojava === [[Wêne:Map-Germany-1945.svg|thumb|Nexşeya Almanya di sala 1947an de, piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Duyem ku di nav de herêmên dagiriyên amerîkî, Sovyet, Brîtanya û Fransî û Saarlanda ku di bin kontrola Fransayê de ye. Herêmên rojhilatê xeta Oder-Neisse di bin şert û mercên Konferansa Potsdamê de ku derbasî Polonya û Yekîtiya Sovyetê bûye.]] Piştî ku Almanyaya Nazî radest dibe, hevalbendan Berlîn û axa mayî ya Almanyayê li gorî çar herêmên dagirkirî parve dikin. Sektorên rojavayiyên ku di bin kontrola [[Fransa]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] de bûn di 23 gulan sala 1949an de hatin yek kirin û [[Komara Federal a Almanyayê]] hate avakirin (bi almanî: ''Bundesrepublik Deutschland''); di 7ê cotmeha sala 1949an de, Herêma ku di bin desthilatdariya sovyetê de bû dibe [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] (bi almanî: ''Deutsche Demokratische Republik''; DDR). Ev deshilatdarî bi nefermî wekî Almanyaya Rojava û Almanyaya Rojhilat dihatin naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2009-09-01 |sernav=Trabant and Beetle: the Two Germanies, 1949-89 |url=https://doi.org/10.1093/hwj/dbp009 |kovar=History Workshop Journal |cild=68 |hejmar=1 |rr=1–2 |doi=10.1093/hwj/dbp009 |issn=1363-3554 }}</ref> Almanyaya Rojhilat Berlîna Rojhilat wek paytexta xwe hilbijart, [[Almanyaya Rojava]] bajarê [[Bonn]] wek paytexta demkî hilbijart ku helwesta xwe ya ku çareseriya du dewletên demkî ye destnîşan bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/capitaldilemmage0000wise |sernav=Capital dilemma : Germany's search for a new architecture of democracy |paşnav=Wise |pêşnav=Michael Z. |tarîx=1998 |weşanger=New York : Princeton Architectural Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-1-56898-134-5 }}</ref> Almanyaya Rojava wek komara parlemanî ya federal bi "aboriya bazara civakî" hate damezrandin. Di sala 1948an dest pê kir, Almanyaya Rojava di bin [[Plana Marshall]] ya amerîkî de dibe wergirê sereke yê alîkariya nûavakirinê. Konrad Adenauer di sala 1949an de wek serokwezîrê yekem ê federal yê Almanyayê hate hilbijartin. Welat di destpêka salên 1950î de bi mezinbûna aborî ya berdewam (Wirtschaftswunder) pêşdikeve.<ref name="Protzman1989">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/1989/08/22/world/westward-tide-of-east-germans-is-a-popular-no-confidence-vote.html |sernav=Westward Tide of East Germans Is a Popular No-Confidence Vote |paşnav=Protzman |pêşnav=Ferdinand |paşnav2=Times |pêşnav2=Special To the New York |tarîx=1989-08-22 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> [[Almanyaya Rojava]] di sala 1955an de tevlî [[NATO]]yê dibe û dibe endamê damezrîner ê [[Civata Aborî ya Ewropayê]]. Di 1 çileya sala 1957an de [[Saarland]] tevlî [[Almanyaya Rojava]] dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/germany/51.htm |sernav=Germany - Rearmament and the European Defense Community |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Almanyaya Rojhilat dewletek Bloka Rojhilatî bû ku di bin kontrola siyasî û leşkerî ya Yekîtiya Sovyetê de bi riya hêzên dagirker û Pakta Warşovayê bû. Her çend Almanyaya Rojhilat îdîa kiriye ku ew demokrasî ye, desthilatdariya siyasî tenê ji hêla endamên pêşeng (Politbüro) yên Partiya Yekîtiya Sosyalîst a Almanyayê ya ku di bin kontrola komunîstan de ye ku ji hêla Stasi ve, karûbarek nepenî ya pir mezin, tê piştgirî kirin, hate bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The workers' and peasants' state: communism and society in East Germany under Ulbricht 1945 - 71 |tarîx=2002 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-6289-6 |paşnavê-edîtor=Major |pêşnavê-edîtor=Patrick |cih=Manchester |paşnavê-edîtor2=Osmond |pêşnavê-edîtor2=Jonathan }}</ref> Dema ku propagandaya Almanyaya Rojhilat li ser berjewendiyên bernameyên civakî yên Komara Demokratîk a Almanyayê û xetereya îdiakirî ya dagirkirina [[Almanyaya Rojava]] bû, gelek ji welatiyên [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] ji bo azadî û bextewariyê li Almanyaya Rojava nihêrîne.<ref name="Protzman1989"/> [[Dîwarê Berlînê]] ku di sala 1961ê de hate çêkirin, rê neda welatiyên Almanyaya Rojhilat ku birevin [[Almanyaya Rojava]] û dîwar dibe sembola [[Şerê Sar]]. Di dawiya salên 1960an de ji hêla Ostpolîtîk ya serokwezîr Willy Brandt ve aloziyên di navbera Almanyaya Rojhilat û rojavayê de kêm dibin. Di sala 1989an de, [[Mecaristan]]ê biryar da ku Perdeya Hesinî hilweşîne û sînorê xwe bi Awistiryayê re veke, ev dibe sedema koçberiya bi hezaran welatiyên Almanyaya Rojhilat di ser [[Mecaristan]] û [[Awistirya]]yê re ber bi Almanyaya Rojava ve herin. Vê yekê bandorên mezin li ser Komara Demokratîk a Almanyayê kir ku piştgiriya xwepêşandanên girseyî yên birêkûpêk zêde dibin. Di hewlekê de ji bo ku [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] wek dewlet bimîne, karbidestên Almaniya Rojhilat qedexeyên sinor sivik kirin lê ev bi rastî dibe sedema bilezkirina proseya reforma Wende ku di Peymana li ser Çareserkirina Dawî ya bi rêzgirtina ji bo Almanya de ku bi peymanê Almanya serweriya temamî bi dest dixe. Ev yek di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de, bi tevlêbûna pênc dewletên [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] ya berê ku ji nû ve hatine damezrandin, destûr dide ku Almanya ji nû ve were yekkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2021-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210620152657/https://www.wendemuseum.org/sites/default/files/10-9-09Iconoclash%20updated%20brochure_small.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] di sala 1989an de bû sembola hilweşîna komunîzmê, hilweşîna [[Yekîtiya Sovyetê]], yekbûna Almanya û Die Wende.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |sernav=CNN - y: What the Berlin Wall still stands for - November 8, 1999 |tarîx=2008-02-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080206104205/http://www.cnn.com/SPECIALS/views/y/1999/11/burns.wall.nov8/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Almanya, Yekîtiya Ewropayê û ji nû ve yek kirin === [[Wêne:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|Dîwarê Berlînê di dema hilweşîna di sala 1989an de û Deriyê Brandenburgê yek ji pêvçûnên yekem bû di dawiya Şerê Sar de ku di dawiyê de dibe sedema hilweşîna Yekîtiya Sovyetê.]] Almanyaya yekbûyî wekî berdewamiya berfireh a Almanyaya Rojava hate hesibandin jiber vê yekê endamtiya xwe di rêxistinên navneteweyî de parastiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/einigvtr/art_11.html |sernav=Art 11 EinigVtr - Einzelnorm |malper=www.gesetze-im-internet.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Dema ku bajarê Bonnê statuya yekta ya Bundesstadt (bajarê federal) wergirtiye ku hinek wezaretên federal li bajêr dimînin, [[Berlîn]] dîsa dibe paytexta Almanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/berlin_bonng/index.html |sernav=Berlin/BonnG - nichtamtliches Inhaltsverzeichnis |malper=www.gesetze-im-internet.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Veguheztina hikûmetê di sala 1999an de bi dawî dibe û nûjenkirina aboriya [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] hate plan kirin ku heya 2019an bi dawî bibe.<ref name="Kulish2009">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2009/06/19/world/europe/19germany.html |sernav=In East Germany, a Decline as Stark as a Wall |paşnav=Kulish |pêşnav=Nicholas |tarîx=2009-06-19 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Ji nû ve yekbûna Almanyayê di [[Yekîtiya Ewropayê]] de rolek çalak girtiye ku di sala 1992an de bi Peymana Maastricht û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike û dibe hevavakarê Herêma Euroyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2013/07/09/world/europe/eurozone-fast-facts/index.html |sernav=Eurozone Fast Facts |paşnav=Research |pêşnav=CNN Editorial |tarîx=2013-07-09 |malper=CNN |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> Almanya hêzeke aştîparêz ji bo aramiya li Balkanan şand û leşkerên almanî jî di çarçoveya hewlên [[NATO]]yê de ji bo ewlehiya li Efxanistanê piştî derxistina [[Talîban]] şandin [[Efxanistan]]ê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2006/10/31/world/europe/31iht-germany.3343963.html |sernav=Germany is planning a Bosnia withdrawal - Europe - International Herald Tribune |paşnav=Dempsey |pêşnav=Judy |tarîx=2006-10-31 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref><ref name="Kulish2009"/> Di hilbijartinên sala 2005 de [[Angela Merkel]] bûye yekem serokwezîra jina li Almanyayê. Di sala 2009an de hikûmeta alman planek teşwîqê ya bi 50 milyar € yê pejirand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |sernav=Germany agrees on 50-billion-euro stimulus plan - FRANCE 24 |tarîx=2011-05-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2011-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110513022443/http://www.france24.com/en/20090106-germany-agrees-new-50-billion-euro-stimulus-plan |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di nav projeyên sereke yên siyasî yên alman ên di destpêka sedsala 21an de pêşketina entegrasyona ewropî, veguheztina enerjiyê (Energiewende) ji bo peydakirina enerjiyek domdar, sekinandina deynê ji bo butçeyên hevseng, tevdîrên ji bo zêdekirina rêjeya zayînê (pronatalîzm) û bilind- stratejiyên teknolojiyê yên ji bo veguheztina aboriya alman ku wekî Pîşesaziya 4.0. hatiye binavkirin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |sernav=Regierungserklärung von Kanzlerin Merkel: Große Versprechen, scharfe Kritik {{!}} tagesschau.de |tarîx=2015-01-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 |tarîxa-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101010608/http://www.tagesschau.de/inland/merkel-regierungserklaerung110.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di krîza koçberan a sala 2015an de li [[Ewropa]]yê, Almanya zêdetirî milyonek penaber û koçber qebul kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34131911 |sernav=Migrant crisis: Migration to Europe explained in seven charts |tarîx=2015-09-02 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-27 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Deutschland topo.jpg|thumb|Nexşeya fizîkî ya Almanyayê.]] Almanya heftemîn welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye ku li bakur bi [[Danîmarka]], li rojhilat bi [[Polonya]] û [[Çekya]], ji aliyê başûrê rojhilat ve bi [[Awistirya]] û li aliyê başûrê rojava bi [[Swîsre]] re sinor e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |sernav=Germany - The World Factbook |tarîx=2021-01-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Fransa]], [[Lûksembûrg]] û [[Belçîka]] li aliyê rojava, li bakurê rojava jî [[Holenda]] cih digire. Li bakur di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Deryaya Bakur]] de û li başûr di navbera [[Deryaya Baltîk]] û [[Alp|Çiyayên Alpan]] de ye. Xaka Almanyayê ji 357,022 km² rûberê pêk tê (137,847 sq mi) ku ji vî 348,672 km² (134,623 sq mi) rûerd e û 8,350 km² (3,224 km²) (ji avê pêk tê) rûav e. Xala herî bilind li çiyayên Alpan e (xala herî bilind: Zugspitze bi 2,963 mêtreyê) ku ji aliyê bakurê rojava ve heya peravên [[Deryaya Bakur]], (Nordsee) ji bakurê rojava ve heta peravê Deryaya Baltîkê (Ostsee) dirêj dibe. Xala herî nizm ku li şaredariya Neuendorf-Sachsenbande, [[Wilstermarsch]] 3,54 mêtre di bin asta deryayê de ye. === Avhewa === Piraniya Almanyayê xwedî avhewa nerm e ku ji okyanûsa li bakur û rojava heta parzemîna li rojhilat û başûrê rojhilat berfireh dibe. dema ku havîn dikare ji germ û hişk bigire heya hewaya sar û baran diguhere, zivistanan ji ber sermaya li Alpên Başûr heya hewaya sar bi gelemperî bi baranên sinordar ve ewrayî ye. Li herêmên bakur bayên rojavayî yên ku ji [[Deryaya Bakur]] hewaya şil bi xwe re tîne germahiyê nerm dike û baranê zêde dike. Berevajî vê, li herêmên başûrê rojhilat germahiyên dijwar hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Germany/Climate |sernav=Germany - Climate, Temperate, Rainfall {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Ji sibata sala 2019 û 2020an vir ve germahiya mehane ya navîniyê li Almanyayê germa herî kêm 3,3&nbsp;°C, di çileya sala 2020an de, germa herî bilind 19,8&nbsp;°C, di hezîrana 2019an de hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/982472/average-monthly-temperature-germany/ |sernav=Average monthly temperature 2022-2023 Germany |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Rêjeya baranê ya mehane herî kêm 30 lître (li ser mêtreçargoşe erd) di dibat û nîsana sala 2019an de, herî zêde 125 lître serê metreçargoşe di sibata sala 2020an de baran bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/982758/average-sunshine-hours-germany/ |sernav=Monthly sunshine hours Germany 2022-2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Adult white-tailed eagle (Haliaeetus albicilla) of central Poland in flight (3).jpg|thumb|Eyloyê poçik spî ku cûreyek teyrê nêçîrî ye ku niha din bin parastinê de ye.]] Erdê Almanya dikare li pênc ekoherêmên bejayî were dabeş kirin ku ji ekoherêmên wekî daristanên tevlihev ên Atlantîkê, daristanên tevlihev ên Baltîkê, daristanên tevlihev ên Ewropaya Navendî, daristanên pelên fireh ên Ewropaya Rojava û daristanên şîn û tevlihev ên Alpê pêk tê. Ji sala 2016an vir ve ji %51 erdê Almanyayê ji bo çandiniyê hatiye veqetandin lê ji sedî 30 daristanî ye û ji %14 jî ji hêla nifûsê yan jî binesaziyê ve hatiye vegirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cleanenergywire.org/factsheets/climate-impact-farming-land-use-change-and-forestry-germany |sernav=Climate impact of farming, land use (change) and forestry in Germany |tarîx=2018-10-29 |malper=Clean Energy Wire |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Cûreyên nebat û heywanên ku bi gelemperî li Ewropaya Navîn wekhevin hene. Li gorî Envantera Daristanan a Neteweyî, narewan, berû û cûreyên darên din ên pelweşanî ji %40ê daristanên Almanyayê pêk tînin ku nêzîkî ji %60 darên çam in, nemaze narewan û çam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswaldinventur.de/en/third-national-forest-inventory/the-forest-habitat-more-biological-diversity-in-the-forests/spruce-pine-beech-oak-the-most-common-tree-species |sernav=Spruce, pine, beech, oak – the most common tree species |malper=BMEL - Bundeswaldinventur |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya paşîn 2024 }}</ref> Gelek cureyên firingî, kulîlk, kevz û kiyark hene. Di nav ajalên kovî de Rovî, Kurebeşk, Kîvroşka Ewropayê, Xezalê sor a Ewropayê, Berazê kovî, moflon (binecureyekî pezê kovî) û hejmareke hindik ji Kewndêzê Ewrasyayê hene. Celebek kulîlkek mor (''Centaurea cyanus'') heye ku berê sembolek neteweyî ya almanan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g5GBAAAAMAAJ |sernav=Compendium of Symbolic and Ritual Plants in Europe: Herbs |paşnav=Cleene |pêşnav=Marcel De |paşnav2=Lejeune |pêşnav2=Marie Claire |tarîx=2002 |weşanger=Man & Culture |isbn=978-90-77135-04-4 |ziman=en }}</ref> 16e parkên neteweyî yên Almanyayê hene ku di nav de Parka Neteweyî ya Jasmund, Parka Neteweyî ya Herêma Vorpommern Lagoon, Parka Neteweyî ya Müritz, Parkên Neteweyî yên Deryaya Wadden, Parka Neteweyî ya Harz, Parka Neteweyî ya Hainich, Parka Neteweyî ya Daristana Reş, Swîsreya Neteweyî ya Saxon, Parka Neteweyî ya Daristana Bavarian û Parka Neteweyî ya Berchtesgadenê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfn.de/en/search?k=areas+national+parks |sernav=Search {{!}} BFN |malper=www.bfn.de |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 }}</ref> Di heman demê de, 17 Rezervên Biosferê û 105 parkên xwezayiyên Almanyayê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |sernav=Zoofacts |tarîx=2003-10-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2003-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20031007010357/http://www.americanzoos.info/Zoofacts.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada Zoolojîk a Berlînê ku di sala 1844an de vebûye, li Almanyayê ya herî kevn e û îdîa dike ku berhevoka herî berfireha celebên ajalan li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zoo-berlin.de/en/understand/zahlen-fakten.html |sernav=Zoo Berlin / VERSTEHEN / Zahlen & Fakten / Tierstatistik 2009 |tarîx=2010-06-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-28 |tarîxa-arşîvê=2010-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100609204353/http://www.zoo-berlin.de/en/understand/zahlen-fakten.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:Schloss Bellevue 2023.jpg|thumb|çep|Qesra Bellevueyê ku ji sala 1994an vir ve qesra rêveberiya serokkomarê Almanyayê ye]] Almanya komareke federal, parlamenî û demokratîk e. Desthilata qanûndanînê ya federal di parlamenê de ye ku ji ''Bundestag'' (Desteya Federal) û ''Bundesrat'' (Meclîsa Federal) pêk tê ku bi hev re dezgeha qanûndanînê pêk tînin. ''Bundestag'' bi rêya hilbijartinên rasterast û bi sîstema nûnertiya rêjeyî ya tevlihev tê hilbijartin. Endamên ''Bundesrat'' nûnertiya rêveberiyên şanzdeh herêmên federe dikin û ji aliyê wan ve têne erkdar kirin. Sîstema siyasî ya alman li gorî çarçoveya ku di makezagona sala 1949an de wekî Qanûna Bingehîn tê zanîn de tevdigere. Guherandinên qanûnî bi giştî pêwîstî ya bi piraniya ji sê parên nûnerên ''Bundestag'' û ''Bundesrat'' pêwîstî ya du paran heye. Prensîbên bingehîn ên Destûra Bingehîn ku tê de xalên garantiya rûmeta mirovî, cihêbûna hêzan, pêkhateya federal û serweriya hiqûqê têne diyarkirin, di sîstema hiqûqa Almanyayê de bêguhertin her dem derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845237534-852 |sernav=Appendix The Basic Law for the Federal Republic of Germany |tarîx=2013 |weşanger=Nomos |rr=852–936 }}</ref> Serokê dewletê bi nûnerî xwedî berpirsiyar û xwedî raye ye. Serok ji hêla Bundesversammlung (komîsyona federal) ve, saziyek ku ji endamên ''Bundestag'' û hejmarek wekhev ji delegeyên dewletê pêk tê, tê hilbijartin. Karbidestê duyem ê herî bilind di rêza pêşîn a alman de Bundestagspräsident (Serokê Bundestag) e ku ji hêla ''Bundestag'' ve tê hilbijartin û berpirsiyarê çavdêriya rûniştinên rojane yên ''Bundestag'' e. Karmendê sêyem a herî bilind û serokê hikûmetê, serokwezîr e ku ji aliyê Bundespräsident ve tê erkdar kirin ku ji aliyê partî an jî koalîsyona ku herî zêde kursiyên di '''Bundestagê'' de hene, tê hilbijartin. Ji sala 1949an vir ve sîstema partiyê di bin serweriya Yekîtiya Demokratên Xiristiyan û Partiya Sosyal Demokrat a Almanyayê de ye. Heta niha her serokwezîrek endamê yek ji van partiyan bûye. Lêbelê Partiya Demokrata Azad a Lîberal û Partiya Hevbendiya 90/Kesk jî di hikûmetên koalîsyonê de hevkariyên piçûk in. Her çend ew qet nebe beşek ji hikûmeta federal, ji sala 2007an vir ve Partiya Sosyalîst a Demokrat a Çep di ''Bundestaga'' a Almanyayê de endamekî giring e. Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de, Alternatîva ji bo Almanyayê ya rastgir a populîst dengên pêwîst bi dest dixe ku cara yekem di parlamenê de nûnertiya xwe bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/spd-green-party-fdp-cdu-left-party-afd/a-38085900 |sernav=A look at Germany's political parties – DW – 03/01/2021 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-29 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/german-election-results-exit-poll-2017-live-latest-afd-mps-merkel-alternative-a7964796.html |sernav=Far-right party wins MPs in German parliament for first time in half a century |tarîx=2017-09-25 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-29 }}</ref> === Herêmên Almanyayê === 16 [[Herêmên Almanyayê]] hene ku her herêmek parlamena bixwe heye û di hindur de gelek aliyan de xwedî zagonin. {| | {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" | '''Rêz''' || '''Herêm''' || '''Serbajar''' ||'''Rûerd''' (km²) ||'''Nifûs''' (bi hezaran) |- | 1 || [[Baden-Württemberg]]|| [[Stuttgart]] ||35.751,46 ||10.632 |----- | 2 || [[Bavyera]]|| [[Munîh]]||70.551,57 ||12.604 |- | 3 || [[Berlin]] || <ref name="Navçe">Navçeyên Berlin û Hamburg ji bajarên hewşêwe navî de de pêk tên. Bremen jî navçeyeke ji bajarekî de pêk têye jî, bajarê [[Bremerhaven]] jî di hundura Bremen da ye.</ref> || 891,85 || 3.419 |- | 4 || [[Brandenburg]] || [[Potsdam]] ||29.485,63 ||2.450 |----- | 5 || [[Bremen (herêm)|Bremen]] || [[Bremen]]<ref name="Navçe"/>|| 419,38||654 |----- | 6 || [[Hamburg]] || <ref name="Navçe"/> ||755,26 ||1.753 |----- | 7 || [[Hessen]] || [[Wiesbaden]] || 21.114,94||6.046 |----- | 8 || [[Mecklenburg-Vorpommern]] || [[Schwerin]] ||23.180,14 || 1.598 |----- | 9 || [[Saksonya Jêrîn]]|| [[Hannover]] || 47.634,90|| 7.792 |----- | 10 || [[Nordrhein-Westfalen]] || [[Düsseldorf]] ||34.097,72 || 17.572 |----- | 11 || [[Rheinland-Pfalz]] || [[Mainz]] || 19.853,36 || 3.995 |----- | 12 || [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || 2.569,69|| 991 |----- | 13 || [[Saksonya]] || [[Dresden]] || 18.415,51|| 4.047 |----- | 14 || [[Sachsen-Anhalt]] || [[Magdeburg]] ||20.446,31 || 2.246 |----- | 15 || [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]]|| 15.799,38 || 2.814 |----- | 16 || [[Thüringen]] || [[Erfurt]] || 16.172,50 || 2.162 |} | {{Nexşeya Herêmên Almanyayê}} | |} === Qanûn === Almanya xwedî sîstemeke hiqûqa sivîl e ku li ser bingeha hiqûqa romayî ye û di heman demê de di nav hiqûqê de hinek referansên qanûniyên hiqûqa germanî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civil law tradition: an introduction to the legal systems of Europe and Latin America |url=https://archive.org/details/civillawtraditio0000merr_f2j3 |paşnav=Merryman |pêşnav=John Henry |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-8047-5568-9 |çap=3 |cih=Stanford, Calif |paşnav2=Pérez-Perdomo |pêşnav2=Rogelio }}</ref> ''Bundesverfassungsgericht'' (dadgeha destûrî ya federal) Dadgeha Bilind a Almanya ye ku ji bo mijarên destûrî berpirsiyar e û xwediyê desthilata nirxandina dadwerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundesverfassungsgericht.de/EN/Homepage/home_node.html |sernav=Homepage |malper=www.bundesverfassungsgericht.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Pergala dadgeha bilind a pispor a Almanyayê ji bo dozên sivîl û cezayî yên Dadgeha Federal a Dadê, ji bo dozên din jî Dadgeha Kar a Federal, Dadgeha Civakî ya Federal, Dadgeha Darayî ya Federal û ji Dadgeha Îdarî ya Federal pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363 |sernav=» The Federal Constitutional Court: an Introduction German Law Archive |malper=germanlawarchive.iuscomp.org |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2021-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210620152752/https://germanlawarchive.iuscomp.org/?p=363 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qanûnên cezayî û taybet li ser asta neteweyî bi rêzê ve di ''Strafgesetzbuch'' û ''Bürgerliches Gesetzbuch'' de hatine kodkirin. Pergala cezayî ya alman hewl dide ku kesên tawanbar ji nû ve were ehlkirin û raya giştî ji kesên tawanbar biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gesetze-im-internet.de/stvollzg/__2.html |sernav=§ 2 StVollzG - Einzelnorm |malper=www.gesetze-im-internet.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Ji xeynî tawanên biçûk ku ji aliyê dadwerekî profesyonel ê yekane ve têne darizandin û tawanên siyasî yên giran, hemî tawanbar ji aliyê dadgehên tevlihev ve têne darizandin ku dadwerên nepispor (''Schöffen'') û dadwerên profesyonel bi hev re serokatiya darizandinan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Criminal Justice in Germany: Facts and Figures |paşnav=Jehle |pêşnav=Jörg-Martin |weşanger=Federal Ministry of Justice |tarîx=2009 |isbn=978-3-936999-51-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-V-ng-8jOoQC&pg=PA23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |doi=10.1086/467481 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:Group photo of the G7 members at the Scholss Elmau summit (2).jpg|thumb|çep|Almanya li Schloss Elmau ya li Bavyerayê malavaniya civîna bilind a G7 a sala 2022an kiriye]] Almanya xwediyê toreke ji 227 nûnertiyên dîplomatîk li derveyî welat e û bi zêdetirî 190 welatan re têkiliyên xwe berdewam dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Amt |pêşnav=Auswärtiges |sernav=The German Missions Abroad |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=German Federal Foreign Office |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Amt |pêşnav=Auswärtiges |sernav=The Embassies |url=https://www.auswaertiges-amt.de/en/aamt/auslandsvertretungen/botschaften-node |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=German Federal Foreign Office |ziman=en }}</ref> Almanya endamê [[Konseya Ewropayê]], [[NATO]], [[OECD]], [[G7]], [[G20]], [[Banka Cîhanî]] û [[IMF]]yê ye. Ji damezrandina Yekîtiya Ewropayê vir ve roleke bi bandor lîstiye û ji salên 1990î vir ve bi [[Fransa]]yê re û bi hemî welatên cîran re hevpeymaniyeke bi hêz ava kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Freed |pêşnav=John C. |tarîx=2008-04-04 |sernav=The leader of Europe? Answers an ocean apart |url=https://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |sernav=Declaration by the Franco-German Defence and Security Council, Paris 13.05.2004 - France in the United Kingdom - La France au Royaume-Uni |malper=www.ambafrance-uk.org |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |paşnav=Ministère des affaires Etrangères,SPIP 2.1.23 [20600] |roja-arşîvê=2014-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Almanya avakirina saziyeke siyasî, aborî û ewlehiyê ya ewropî ya yekgirtîtir piştgirî dike. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, Almanya bi gelemperî wekê hêzeke mezin hatiye pênasekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Right to Self-determination Under International Law: "selfistans", Secession and the Rule of the Great Powers |paşnav=Sterio |pêşnav=Milena |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-66818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref> Hikûmetên Almanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hevalbendên siyasî yên nêzîk in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-germany/ |sernav=Technical Difficulties |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Girêdanên çandî û berjewendiyên aborî di navbera her du welatan de girêdanekê ava kirine ku di encamê de atlantîzm çêbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=germany.usembassy.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Siyaseta pêşketinê ya Almanyayê di çarçoveya siyaseta derve ya xwe de wekê sektoreke cuda tevdigere. Welat ji aliyê Wezareta Hevkariya Aborî û Geşepêdanê ya Federal ve hatiye formulekirin û ji aliyê rêxistinên bicîhanînê ve hatine meşandin. Hikûmeta Almanya siyaseta pêşketinê wekê berpirsiyariyek hevbeş a civaka navneteweyî dibîne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development, BMZ |sernav=Homepage |url=https://www.bmz.de/en/index.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=Federal Ministry for Economic Cooperation and Development |ziman=en |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310120541/http://www.bmz.de/en/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Almanya di sala 2019an de piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn bexşvanê alîkariyê yê cîhanê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.devex.com/news/sponsored/germany-foreign-aid-and-the-elusive-0-7-95389 |sernav=Germany, foreign aid, and the elusive 0.7% |malper=Devex |tarîx=2019-08-08 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en |paşnav=August 2019 |pêşnav=Andrew Green // 08 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:German Army Leopard 2A6 tank in Oct. 2012.jpg|thumb|Leopard 2A6 a Artêşa Almanyayê]] Artêşa Almanyayê, ''Bundeswehr'' (Parastina Federal), ji şaxên Heer (Artêş û hêzên taybet KSK), ''Marine'' (Hêzên Deryayî), ''Luftwaffe'' (Hêzên Hewayî) û ''Cyber- und Informationsraum'' (Xizmeta Sîber û Agahdariyê) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bmvg.de/de/aktuelles/bundeswehr-der-zeitenwende-kriegstuechtig-sein-um-abzuschrecken-5765386 |sernav=Bundeswehr der Zeitenwende: Kriegstüchtig sein, um abschrecken zu können |malper=www.bmvg.de |tarîx=2024-04-04 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref> Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê di sala 2024an de çarem lêçûna herî zêdeyê li cîhanê bûn. Di bersiva dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, şansolyer [[Olaf Scholz]] ragihandiye ku hedefa leşkerî yên Almanyayê dê ji lêçûna NATOyê ya ji %2yê derbas bibe û her wiha diyar kiriye ku di sala 2022an de jî 100 milyar euro were zêdekirin ku ev jî hema hema du qat ji sermiyana leşkerî ya 53 milyar euro ya sala 2021an pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/germany-commits-100-billion-to-defense-spending/a-60933724 |sernav=Germany commits €100 billion to defense spending |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schuetze |pêşnav=Christopher F. |tarîx=2022-02-27 |sernav=Russia’s invasion prompts Germany to beef up military funding. |url=https://www.nytimes.com/2022/02/27/world/europe/germany-military-budget-russia-ukraine.html |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di sala 2023an de, li gorî pîvanên NATOyê, lêçûnên leşkerî gihaştiye 73.1 milyar dolar an jî ji %1.64ê GDPya welat ku ji hedefa NATOyê ya ji %2ê pir kêmtir e. Di sala 2024an de, Almanya 97,7 milyar dolar ji NATOyê re ragihandiye ku ev rêje ji %2,12ê GDPyê ji vê hedefê derbas bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/2024/6/pdf/240617-def-exp-2024-en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nato.int |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Ji gulana sala 2024an pê ve, ''Bundeswehr'' xwedî hêzeke ku ji 180.215 leşkerên çalak e û xwedî 80.761 xebatkarên sivîl e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de/organisation/zahlen-daten-fakten/personalzahlen-bundeswehr |sernav=Personalzahlen |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref> Leşkerên cîgir ji bo hêzên çekdar hene û beşdarî tetbîqatên parastinê û şandinên li derveyî welat dibin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de |sernav=Startseite |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref> Heta sala 2011an, xizmeta leşkerî ji bo mêran di 18 saliya xwe de bûn mecbûrî bû lê ev bi fermî hatiye rawestandin û li cihê vê yekê xizmeta leşkerî ya dilxwazî hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Connolly |pêşnav=Kate |tarîx=2010-11-22 |sernav=Germany to abolish compulsory military service |url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/22/germany-abolish-compulsory-military-service |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pidd |pêşnav=Helen |tarîx=2011-03-16 |sernav=Marching orders for conscription in Germany, but what will take its place? |url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/16/conscription-germany-army |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ji sala 2001ê vir ve jin dikarin bê snnorkirin di hemî erkên xizmetê de xizmet bikin.<ref name=":0"/> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya [[Stokholm|Stokkholmê]], Almanya ji sala 2020an heta sala 2024an pêncem mezintirîn derhanîna çekên sereke yê li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Trends in International Arms Transfers, 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Di dema aştiyê de, ''Bundeswehr'' (artêşa Almanyayê) ji aliyê wezîrê parastinê ve tê fermandarîkirin. Di rewşa parastinê de jî şansolyer dibe fermandarê giştî yê ''Bundeswehrê''.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.gesetze-im-internet.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Rola ''Bundeswehr'' di Destûra Bingehîn a Almanya de tenê wekê parastinê hatiye wesifandin. Lê piştî biryareke [[Dadgeha Destûrî ya Federal]] di sala 1994an de, têgeha "parastin" ne tenê wekî parastina sinorên Almanya, di heman demê de wekê berteka li hember krîzan û pêşîgirtina li pevçûnan, an jî bi awayekî berfirehtir wekê parastina ewlehiya Almanyayê li her deverek cîhanê hatiye pênasekirin. Ji sala 2017an vir ve, nêzîkî 3.600 leşkerên artêşa alman wekş beşek ji hêzên aştîparêz ên navneteweyî li welatên biyanî hene ku di nav wan de nêzîkî 1.200 leşker ji bo operasyonên piştgiriyê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]], 980 leşker di mîsyona piştgiriya biryardar a bi serokatiya NATOyê de li [[Efxanistan]]ê û 800 leşker jî li [[Kosova]]yê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundeswehr.de/de/auftrag/einsaetze/missionen |sernav=Einsätze |malper=www.bundeswehr.de |tarîx=2025-10-20 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-06-01 |sernav=Germany extends unified armed forces mission in Mali |url=https://internationalinsider.org/germany-extends-unified-armed-forces-mission-in-mali/ |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=International Insider |ziman=en-GB |roja-arşîvê=2021-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210226221509/https://internationalinsider.org/germany-extends-unified-armed-forces-mission-in-mali/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Frankfurter Altstadt mit Skyline 2019 (100MP).jpg|thumb|Dîmenek ji Frankfurtê ku navendeke karsaziyê û darayî ya pêşeng ê li Ewropayê û navenda Banka Navendî ya Ewropayê ye]] Almanya xwedî aboriyeke bazara civakî ye ku xwedî hêzeke kar a pir jêhatî ku asta gendeliyê kêm e û asta nûjeniyê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2019 |sernav=2019 Corruption Perceptions Index - Explore the results |malper=Transparency.org |tarîx=2020-01-24 |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Almanya ji aliyê GDPya nomînal ve aboriya herî mezin a Ewropayê ye û her wiha ji aliyê GDPya nomînal ve sêyem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê GDPya parîteya hêza kirînê (PPP) ve şeşem aboriya herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-02-15 |sernav=Deutschland ist wieder Nummer drei der größten Volkswirtschaften der Welt |url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/deutschland-ist-wieder-nummer-drei-der-groessten-volkswirtschaften-der-welt-a-4983d80b-6eef-4226-b620-097934febf6c |roja-gihiştinê=2026-02-18 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> GDPya welat ya serê kesî ya li gorî parîteya hêza kirînê (PPP) ya di sala 2024an de gihîştiye ji %115ê navînî ya Yekîtiya Ewropayê. Sektora xizmetguzariyê ya welat bi qasî ji %72ê GDPya giştî, sektora pîşesaziyê ji %27ê ku Almanya xwedî hilberîna pîşesaziyê ya herî mezin li Ewropayê ye û sektora çandiniyê jî %1ê ji sala 2023an pê ve, pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-18 }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku ji aliyê Eurostatê ve hatiye weşandin, di çileya sala 2020an de ji %3,2 ye ku çarem rêjeya herî nizm a Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Unemployment_statistics |sernav=Unemployment statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=en }}</ref> Almanya beşek ji bazara yekgirtî ya Ewropayê ye ku nûnertiya zêdetirî 450 milyon xerîdaran dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/growth/single-market_en |sernav=The European single market - Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs - European Commission |malper=Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs - European Commission |tarîx=2016-07-05 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Anonymous }}</ref> Li gorî fona diravan a navneteweyî, di sala 2017an de, welat ji sedî 28ê aboriya herêma euroyê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2017/07/05/na070717-germany-spend-more-at-home |sernav=Germany: Spend More At Home |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya di sala 2002an de dest bi bikaranîna dirav ê hevpar ê yekîtiya ewropî kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Andrews |pêşnav=Edmund L. |tarîx=2002-01-01 |sernav=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity |url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Siyaseta Almanyayê ya diravî ji aliyê Banka Navendî ya Ewropayê ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundesbank.de/en/tasks/monetary-policy/monetary-policy-625914 |sernav=Monetary policy |malper=www.bundesbank.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}</ref> hatiye destnîşankirin ku navenda saziyê li Frankfurtê ye û ev navenda, navenda herî mezin ê darayî ya welat e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://speri.dept.shef.ac.uk/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=speri.dept.shef.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Almanya sêyem hinardekarê herî mezin ê cîhanê ye û sêyem derhanîna herî mezin ê cîhanê ye û piştî Çînê duyem mezintirîn zêdehiya bazirganiyê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Hevkarên Almanyayê ya bazirganî yên herî mezin di sala 2024an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn û Holenda bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Economy/Foreign-Trade/trading-partners.html |sernav=The United States is Germany's main trading partner |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}</ref> Berhemên sereke yên Almanya wesayît, makîne û kelûpelên kîmyewî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/ForeignTrade/_Graphic/TradingGoods.png?__blob=poster |sernav=Wayback Machine |malper=www.destatis.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Pîşesaziya otomobîlan a Almanyayê wekê yek ji pîşesaziyên herî reqabetkar û nûjen ên cîhanê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.electrive.com/2019/12/10/cam-study-reveals-german-manufacturers-as-innovative/ |sernav=CAM study reveals: German carmakers are most innovative - electrive.com |tarîx=2019-12-10 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2023an de, pîşesazî ji aliyê hilberînê ve şeşem û ji aliyê nirxa hinardekirinê ve jî sektora herî mezin ê cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/[...bespoke] |sernav=The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya malavanê Koma Volkswagen e ku ji aliyê hilberîna wesayîtan ve duyem hilberînerê otomobîlan ê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stevenson |pêşnav=Reed |paşnav2=Kim |pêşnav2=Heejin |paşnav3=Yamamoto |pêşnav3=Emily |tarîx=2022-12-20 |sernav=Hyundai, Now the No. 3 Carmaker, Takes Aim at Toyota and Volkswagen |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-20/now-the-world-s-third-biggest-carmaker-hyundai-takes-aim-at-toyota-volkswagen |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ku li bazara borsayê hatine lîste kirin (Fortune Global 500) li gorî dahat a di sala 2024an de 29 pargîdanî li Almanyayê bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/global500/2019/search/?hqcountry=Germany |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> DAX ku endeksa borsayê ya Almanyayê ku ji aliyê Borsaya Frankfurtê ve tê xebitandin, 30 pargîdanî yên herî mezin ên li Almanyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/quote/DAX:IND |sernav=DAX Quote - Deutsche Boerse AG German Stock Index DAX |malper=Bloomberg.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên navdar ên almanî Mercedes-Benz, BMW, Volkswagen, Audi, Porsche, Siemens, Adidas, SAP, Bosch û BASF in. Berlîn navendeke ji bo pargîdaniyên destpêkê ye û li [[Yekîtiya Ewropayê]] bûye cihê sereke yên ji bo pargîdaniyên ku ji aliyê sermayeya xeterank ve têne fînansekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=erikak |tarîx=2015-08-28 |sernav=Berlin outranks London in start-up investment |url=http://www.euractiv.com:80/sections/innovation-industry/berlin-outranks-london-start-investment-317140 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=EurActiv {{!}} EU News & policy debates, across languages |ziman=en-GB }}</ref> Almanya bi beşa xwe ya mezin a pargîdaniyên piçûk û navîn ên pispor ên wekî Mittelstand hatiye naskirin ku ev pargîdanî nêzîkî ji %48 nûnertiya rêberên bazara cîhanî di beşên xwe dikin ku wekê şampiyonên veşartî hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-08-16 |sernav=Germany's 'hidden champions' of the Mittelstand |url=https://www.bbc.com/news/business-40796571 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}</ref> Hewldanên lêkolînam û pêşveçûnê beşek yekgirtî ya aboriya Almanyayê pêk tînin û ji sala 2005an vir ve welat di warê lêçûnên lêkolîn û pêşveçûnê de di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2016-05-14 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160514110947/http://www.bmbf.de/pub/Federal_Report_on_Research_and_Innovation_2014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/gross-domestic-spending-on-r-d.html |sernav=Gross domestic spending on R&D |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Di sala 2018an de, Almanya di warê hejmara gotarên lêkolînê yên zanistî û endezyariyê yên hatine weşandin de di rêza çarem a cîhanê de bû û di sala 2023an de jî di endeksa xwezayê ya li gorî kalîteyê hatiye sererastkirin de di rêza sêyem de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nature.com/nature-index/news/nature-index-research-leaders-india-follows-china-footsteps |sernav=Client Challenge |malper=www.nature.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Saziyên lêkolînê en navdar ên li Almanyayê civaka Max Planck, Komeleya Helmholtz, civaka Fraunhofer û komeleya Leibniz in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boytchev |pêşnav=Hristio |tarîx=2019-03-27 |sernav=An introduction to the complexities of the German research scene |url=https://www.nature.com/articles/d41586-019-00910-7 |kovar=Nature |ziman=en |cild=567 |hejmar=7749 |rr=S34–S35 |doi=10.1038/d41586-019-00910-7 }}</ref> Almanya yek beşdarê herî mezin ê ajansa fezayê ya ewropî ye. Welat di sala 2025an de di endeksa nûjeniya cîhanê de di rêza 11em de bû.<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Global Innovation Index 2025 |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |kovar=wipo.int |ziman=en }}</ref> === Binesazî === [[Wêne:ICE 3 Oberhaider-Wald-Tunnel.jpg|thumb|Trenên bilez ên wekê vê ICE 3 tevahiya Almanya bi hev ve girêdidin]] Almanya bi cihê xwe yê navendî ya li Ewropayê, bûye navendeke veguhastinê ya parzemîna Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.internationaltransportforum.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2015-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101013052/http://www.internationaltransportforum.org/statistics/investment/Country-responses/Germany.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tora rêyên Almanyayê di nav rêyên herî qelebalix ên Ewropayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Archive:Transport_infrastructure_at_regional_level |sernav=Archive:Transport infrastructure at regional level |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Otoban bi wê yekê hatiye pênasekirin ku ji bo hinek cureyên wesayîtan sinorekê lezê ya ku ji aliyê qanûnên federal ve hatiye destnîşankirin tune ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://au.news.yahoo.com/ |sernav=Australian News Headlines {{!}} Yahoo News Australia |malper=Australian News Headlines {{!}} Yahoo News Australia |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-AU }}</ref> Tora trênê ya bi navê Intercity Express an bi kurtasî ICE bi leza heta 300 km/s (190 mph) xizmetê dide bajarên mezin ên Almanyayê û hinek bajarên li welatên cîran. Mezintirîn balafirgehên Almanyayê [[Balafirgeha Frankfurt Main|Balafirgeha Frankfurtê]], [[Balafirgeha Munîhê]] û [[Balafirgeha Berlîn a Brandenburgê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ICE High-Speed Trains |url=https://www.eurail.com/en/get-inspired/trains-europe/high-speed-trains/ice |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191011052444/http://eurail.com/en/get-inspired/trains-europe/high-speed-trains/ice |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Bendergeha Hamburgê]] sêyem bendergeha herî qerebalix a [[Ewropa]]yê ye û yek ji bîst bendergehên konteyneran ên herî mezin ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hafen-hamburg.de/en/trash/247224.1.11_statistics_old/top-20-container-ports/ |sernav=Login • ProcessWire • hafen-hamburg.de |malper=www.hafen-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> [[Wêne:Berlin Brandenburg Airport Terminal 1.jpg|thumb|çep|Dîmenek termînala 1em a Balafirgeha Berlîn Brandenburgê]] Di sala 2019an de, Almanya heftem mezintirîn xerîdarê enerjiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eia.gov/international/analysis/country/DEU |sernav=International - U.S. Energy Information Administration (EIA) |malper=www.eia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Hemî santralên nukleerî yên Almanya di sala 2023an de hatine rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/europe/germany-nuclear-phase-out-climate-intl |sernav=‘A new era’: Germany quits nuclear power, closing its final three plants |malper=CNN |tarîx=2023-04-15 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Kappeler |pêşnav=Laura Paddison,Nadine Schmidt,Inke }}</ref> Almanya pêdiviyên xwe yên enerjiyê bi bikaranîna ji %40 çavkaniyên nûjenkirî û di panelên rojê û enerjiya bayê ya deryayî wekê "rêberê vê enerjiyê destpêkê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cleanenergywire.org/news/renewables-supplied-40-percent-net-public-power-germany-2018 |sernav=Renewables supplied 40 percent of net public power in Germany in 2018 {{!}} Clean Energy Wire |malper=www.cleanenergywire.org |tarîx=2019-01-02 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iea.org/countries/germany |sernav=Germany - Countries & Regions |malper=IEA |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-GB }}</ref> Veguhestina enerjiyê ya alman (Energiewende) bi rêya karîgeriya enerjiyê û enerjiya nûjenkirî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlr.de/dlr/Portaldata/1/Resources/bilder/portal/portal_2012_1/leitstudie2011_bf.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dlr.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":5"/> gaveke naskirî yê ber bi aboriyeke berdewam ve ye û welat wekê "yekem aboriya enerjiya nûjenkirî ya sereke ya cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=RenewableEnergyWorld.com |tarîx=2009-04-03 |sernav=Germany: The World's First Major Renewable Energy Economy |url=http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/04/germany-the-worlds-first-major-renewable-energy-economy |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Renewable Energy World }}</ref> Almanya di navbera salên 1990 û 2015an de xerckirina enerjiya xwe ya seretayî bi rêjeya ji %11 kêm kiriye û armancên xwe ragihandiye ku heta sala 2030an ji %30 û heta sala 2050an jî ji %50 kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.energypartnership.cn/newsroom/energy-efficiency/ |sernav=Energy Efficiency |malper=www.energypartnership.cn |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240204135141/https://www.energypartnership.cn/newsroom/energy-efficiency/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat pabendê [[Peymana Parîsê]] û çend peymanên din e ku alikarê cihêrengiya biyolojîkî, standardên kêmemisyon û alîkarê rêveberiya avê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Eddy |pêşnav=Melissa |tarîx=2019-11-15 |sernav=Germany Passes Climate-Protection Law to Ensure 2030 Goals |url=https://www.nytimes.com/2019/11/15/world/europe/germany-climate-law.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Rêjeya vezîvirandina avêtî ya malê ya Almanyayê ji sala 2017an vir ve, li dora ji %65 e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.climateaction.org/news/germany-is-the-worlds-leading-nation-for-recycling |sernav=Germany is the world’s leading nation for recycling - Climate Action |malper=www.climateaction.org |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2026-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260202112451/https://www.climateaction.org/news/germany-is-the-worlds-leading-nation-for-recycling |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2023an de Almanya di rêza 14em de bû ku herî zêde gazên serayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olefs |pêşnav=M. |paşnav2=Formayer |pêşnav2=H. |paşnav3=Gobiet |pêşnav3=A. |paşnav4=Marke |pêşnav4=T. |paşnav5=Schöner |pêşnav5=W. |paşnav6=Revesz |pêşnav6=M. |tarîx=2021-06-01 |sernav=Past and future changes of the Austrian climate – Importance for tourism |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213078021000311 |kovar=Journal of Outdoor Recreation and Tourism |series=Editorial: Tourism and Climate Change – an integrated look at the Austrian case |cild=34 |rr=100395 |doi=10.1016/j.jort.2021.100395 |issn=2213-0780 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Hubschrauberflug Hamburg.jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê Hamburgê ku duyem bajarê herî qelebalix ê Almanya ye û bendera bajar ya deryayî ji aliyê qebareyê ve mezintirîn bendera welat e]] Li gorî hêjmara nifûsê ya Almanya ya sala 2023an, bi nifûsa 84,7 milyonî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://etias.com/articles/germany-population-growth-2023 |sernav=One moment, please... |malper=etias.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya dewleta endam a herî qelebalix a Yekîtiya Ewropayê ye,{{efn|Ji bilî [[Tirkiye]]yê ku têne nêzikî %3 ax û %10 ji nifûsa xwe li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |edîtor=Metz, Helen |sernav=Turkey: A Country Study &#124; Geography |sal=1995 |weşanger=GPO for the Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251115045721/https://countrystudies.us/turkey/18.htm |roja-arşîvê=15 çiriya paşîn 2025 }}</ref>|name="tirkiye"}} piştê Rûsyayê duyemîn welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nozdehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/_node.html |sernav=Current population |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}</ref> Giraniya nifûsa li ser her kîlometreçargoşeyekî 236 kes e. Rêjeya zarokan ya li serê jineke 1,57 zarok e (li gorî texmînên sala 2022an) ku ji rêjeya guherînê ya 2,1 kêmtir e û yek ji rêjeyên herî nizm ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Births/_node.html |sernav=Births |malper=Federal Statistical Office |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-EN }}</ref> Ji salên 1970î vir ve, rêjeya mirinê ya Almanya ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûye. Lêbelê ji destpêka salên 2010an vir ve nifûsa welat bi rêjeyên jidayikbûn û koçberiyê zêde bûne. Almanya bi temenê navînî 47,8 salî, xwediyê çarem nifûsa herî bi temen a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2021 }}</ref> Çar komên mezin ji mirovan wekî kêmneteweyên neteweyî têne binavkirin ji ber ku bav û kalên wan bi sedsalan li herêmên wan jiyane ev in:<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |sernav=Wayback Machine |malper=www.bmi.bund.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |roja-arşîvê=21 nîsan 2013 }}</ref> Li eyaleta herî bakur a Schleswig-Holsteinê <ref name=":1" />kêmneteweyeke danîmarkî heye; sorb ku nifûseke slavî ye, li herêma Lusatia ya Saksonya û Brandenburgê ne; roma û sintî li seranserê welat dijîn û frîzî li perava rojavayê Schleswig-Holsteinê û li beşa bakurê rojavayê Saksonyaya Jêrîn kom bûne.<ref name=":1" /> Almanya ji bo koçberan cihekî sereke ye û di cîhana de piştî Amerîkayê di rêza duyem de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx= |sernav=Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150317014944/http://www.bloomberg.com/news/articles/2014-05-20/immigration-boom-propels-germany-past-u-k-in-new-oecd-ranking |roja-arşîvê=17 adar 2015 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Di sala 2015an de, piştî krîza penaberan a 2015an, mala nifûsê ya wezareta karûbarên aborî û civakî ya Neteweyên Yekbûyî Almanyayê wekê welatê duyem ê herî zêde yê koçberên navneteweyî li çaraliyê cîhanê navnîş kiriye ku ev hejmar nêzîkî ji %5 an 12 milyon ji tevahiya 244 milyon koçberan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |sernav=International Migration Report 2015 – Highlights |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |roja-arşîvê=13 gulan 2016 }}</ref> Krîzên penaberan bûne sedema zêdebûna berbiçav a nifûsê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/germany-asylum-applications-rose-sharply-in-2023/a-67928269 |sernav=Germany: Asylum applications rose sharply in 2023 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Wek mînak, herikîna mezin a koçberên ûkraynî piştî dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, di encamê de zêdetirî 1,06 milyon penaberên ji ûkraynî heta nîsana sala 2023an li Almanyayê hatine tomar kirin.<ref name=":4"/> Di sala 2019an de, Almanya di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji aliyê rêjeya koçberan di nav nifûsa welat de, bi rêjeya ji %13,1, di rêza heftan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/foreign-population.html |sernav=Foreign population |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart |roja-arşîvê=13 adar 2020 }}</ref> Di sala 2022an de, 23,8 milyon kes ji sedî 28.7ê tevahiya nifûsê xwedî paşxaneya koçberiyê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html |sernav=24,3 % der Bevölkerung hatten 2022 eine Einwanderungsgeschichte |malper=Statistisches Bundesamt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231107012216/https://www.destatis.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2023/04/PD23_158_125.html |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2023 }}</ref> Li Almanyayê zêdetirî 2.000 bajar û bajarok û 11 herêmên metropolîtan ên bi fermî hatine naskirin hene. Bajarê herî qelebalix ê welat Berlîn e û mezintirîn herêma ya bajarî ya welat herêma bajarî ya Ruhrê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |sernav=World Urban Areas |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |roja-arşîvê=3 gulan 2018 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Kölner Dom, Köln-Altstadt-Nord - Luftaufnahme-0276 (cropped).jpg|thumb|çep|Katedralja Kolnê ku di nav lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê de ye.]] Li gorî hêjmara nifûsê ya 2022an, [[xiristiyanî]] li Almanyayê bi rêjeya %49,7ê nifûsê dînê herî berbelav e ku ji %23,1 xwe wekê [[Protestanî|protestan]] û ji %25,1 jî xwe wekê [[katolîk]] dane nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zensus2022.de/DE/Ergebnisse-des-Zensus/Sonderauswertung_Religionszugehoerigkeit.html |sernav=Bevölkerung nach Religionszugehörigkeit im Zensus 2022 und im Zensus 2011 - je Bundesland |malper=Statistisches Bundesamt |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE }}</ref> Lêkolînek di sala 2023an de texmîn kiriye ku ji %46,2ê nifûsê endamên ti rêxistin an mezhebên dînî nîne û piraniya nifûsê êdî endamê mezhebê xiristiyanî nînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2023 |sernav=Religionszugehörigkeiten 2023 |malper=fowid.de |tarîx=2024-08-28 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de }}</ref> Bê bewariya dînê li Almanyayê li deverên mezin ên metropolîtan û li seranserê [[Komara Demokratîk a Almanyayê|Almanyaya Rojhilat]] a berê ku berî bi sepandina ateîzma dewletê di bin komunîzmê de bi piranî protestan bû, herî zêde ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Thompson |pêşnav=Peter |tarîx=2012-09-22 |sernav=Eastern Germany: the most godless place on Earth |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2012/sep/22/atheism-east-germany-godless-place |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |sernav=Germany |malper=berkleycenter.georgetown.edu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-03-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150324170951/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/germany |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îslam duyem dîn e ku li Almanyayê kesên endamên vê dînê hene.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ergebnisse.zensus2011.de/ |sernav=Zensusdatenbank - Ergebnisse des Zensus 2011 |malper=ergebnisse.zensus2011.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Di nifûsjimêriya sala 2011an de ji %1,9ê beşdaran (1,52 milyon kes) dînê îslamê wekê dînê xwe dane nas kirin lê ev hejmar bê bawer hatiye hesibandin ji ber ku hejmareke nehevseng ji alîgirên vê baweriyê (û dînên din ên wekê cihûtî hene) îhtîmal heye ku mafê xwe yê bersivnedana pirsê bi kar nenîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Statement_Egeler_zensus_PDF.pdf?__blob=publicationFile |sernav=Wayback Machine |malper=www.destatis.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Di sala 2019an de, ji xeynî hejmareke nediyar a misilmanên bê paşxaneya koçber, li gorî texmînan 5,3–5,6 milyon misilmanên bi paşxaneya koçber hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bamf.de/SharedDocs/Anlagen/DE/Forschung/Forschungsberichte/fb38-muslimisches-leben.html |sernav=Muslimisches Leben in Deutschland 2020 |malper=BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=de-DE }}</ref> Piraniya misilmanan sunî û elewiyên ji Tirkiyeyê ne lê hejmareke kêm şîe, Ehmedî û mezhebên din jî hene. Di heman demê de dîn ên din jî ji sedî yek ji nifûsa Almanyayê pêk anîne.<ref name=":6"/> Di sala 2011an de endamên fermî yên civaka cihûyan nêzîkê ji %0,2ê ji nifûsa giştî ya Almanyayê pêk anîne û ji %60ê ji vê nîfûsê li Berlînê jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Berlin Facing Challenge Of Assimilating Russian-Speaking Jews |url=https://www.rferl.org/a/1078688.html |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Li gorî texmînan, ji sedî 80 heta 90ê ji van cihûyên li Almanyayê koçberên rûsîaxêv ên ji [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya berê bûn ku ji salên 1980an vir ve hatine Almanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishjournal.com/news/worldwide/86509/ |sernav=German Jews more than victims, community head says |malper=Jewish Journal |tarîx=2011-01-05 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Journal |pêşnav=Jewish }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |sernav=Jewish Berlin: Myths and Fragmentation by Kathleen Jäger, Elissa Vinnik {{!}} Humanity in Action |malper=Humanity In Action |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170313043802/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/109-jewish-berlin-myths-and-fragmentation |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Bilinguale Straßenbeschilderung Cottbus b.jpg|thumb|Nîşaneyeke kolanê ya duzimanî ku hem bi zimanê almanî û hem jî bi dorbiya jêrîn e ku li Cottbus (Chóśebuz), Brandenburgê ye.]] Zimanê almanî zimanê fermî yê welat e û zimanê almanî bi piranî zimanê axavtinê ya li Almanyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Zimanê almanî yek ji 24 zimanên fermî û zimanê xebatê ya [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û yek ji sê zimanên prosedurî yên [[Komîsyona Ewropayê]] ye ku li kêleka zimanê îngilîzî û zimanê fransî cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/https:////ec.europa.eu//commission//presscorner//detail//en//memo_13_825 |sernav=Frequently asked questions on languages in Europe |malper=European Commission - European Commission |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Zimanê almanî zimanê dayikê ya herî berbelavê li Yekîtiya Ewropayê ye ku bi qasî 100 milyon axaftvanên [[zimanê almanî]] ya xwemalî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschland.de/en/topic/culture/the-german-language-surprising-facts-and-figures |sernav=The German language: surprising facts and figures |malper=www.deutschland.de |tarîx=2018-02-20 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Zimanên hindikahiyên xwemaliyên li Almanyayê wekê zimanên danîmarkî, almaniya jêrîn, reniya jêrîn, sorbî, romanî, frîziya bakur û frîziya saterlandê têne naskirin ku ev hemî ziman bi fermî ji aliyê peymana ewropî ya zimanên jerêmî an kêmneteweyan ve têne parastin. Zimanên koçberan ên herî zêde ku li Almanyayê têne bikaranîn [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê polonî|polonî]], [[Zimanê îtalî|îtalî]], [[Zimanê yewnanî|yewnanî]], [[Zimanê spanî|spanyayî]] [[serbo kroatî]], [[Zimanê bulgarî|bulgarî]], tirkî, erebî, zimanên din ên balkanan û [[zimanê rûsî]] ye. Alman bi gelemperî pirzimanî ne ku ji %74ê welatiyên alman dane zanîn ku ew dikarin bi kêmanî bi zimanekî biyanî pêwendiyê pêk bînin û ji %35 jî bi kêmanî dikarin bi du zimanên biyanî pêwendiyan pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2979 |sernav=Eurobarometer |malper=europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003 b.jpg|thumb|Zanîngeha Heidelbergê ku saziya herî kevn a xwendina bilind a Almanyayê ye û bi gelemperî di nav yek zanîngehên navdartirîn zanîngehên welat hatiye dîtin]] Berpirsiyariya çavdêriya perwerdehiyê li Almanyayê bi giranî di nav eyaletan de hatiye organîzekirin. Perwerdehiya baxçeyê zarokan a bijarte ji bo hemî zarokên di navbera sê û şeş salî de tê peyda kirin, piştî wê jî, li gorî dewletê, çûna dibistanê ji bo herî kêm neh salan mecbûrî ye. Perwerdehiya seretayî bi gelemperî ji çar heta şeş salan berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Germany.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lcweb2.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Dibistana navîn li gorî ka xwendekar perwerdehiya akademîk an pîşeyî berdewam dikin, ji bo beşan hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wenr.wes.org/2021/01/education-in-germany-2 |sernav=Education in Germany |malper=WENR |tarîx=2021-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Mackie |pêşnav=Chris }}</ref> Pergaleke şagirtiyê ya bi navê Duale Ausbildung rê li ber sertîfîkayek pispor vedike ku hema hema bi pîleyeke akademîk re wekhev e. Ev pergal dihêle ku xwendekarên di perwerdehiya pîşeyî de hem li dibistaneke taybet de û hem jî li dibistanek pîşeyî ya dewletê perwerdehiyê bibînin.<ref name=":7"/> Ev modela perwerdehiyê li seranserê cîhanê baş wekê perwerdehiyeke bal hatiye qebûlkirin û li seranserê cîhanê hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A German model goes global - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/0/4f43b5c4-a32b-11e1-8f34-00144feabdc0.html#axzz2RApE4hJA |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Piraniya zanîngehên Almanyayê saziyên giştî ne û xwendekar bi kevneşopî belaş dixwînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/should-we-follow-the-german-way-of-free-higher-education-23970 |sernav=Should we follow the German way of free higher education? |malper=The Conversation |tarîx=2014-03-17 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en-US |paşnav=Forsyth |pêşnav=Hannah |paşnav2=Pitman |pêşnav2=Tim }}</ref> Mercê giştî ji bo beşdarbûna zanîngehê ''Abitur'' e. Li gorî raporeke OECD ya sala 2014an, ji bo xwendina navneteweyî Almanya di rêza sêyem welatê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/where-to-study/europe/germany/growing-popularity-international-study-germany |sernav=The Growing Popularity of International Study in Germany |malper=Top Universities |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Zanîngehên damezrandî yên li Almanyayê hinek ji zanîngehên herî kevin ên cîhanê ne ku [[Zanîngeha Heidelbergê]] (di sala 1386an de hatiye damezrandin), [[Zanîngeha Leipzigê]] (di sala 1409an de hatiye damezrandin) û [[Zanîngeha Rostockê]] (di sala 1419an de hatiye damezrandin) zanîngehên herî kevin ên welat in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uni-heidelberg.de/en/research/research-profile/heidelberg-university-in-international-comparison |sernav=Heidelberg University in International Comparison - Heidelberg University |malper=www.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> [[Zanîngeha Humboldt a Berlînê]] ku di sala 1810an de ji aliyê reformîstê perwerdehiyê yê lîberal [[Wilhelm von Humboldt]] ve hatiye damezrandin, ji bo gelek zanîngehên rojavayî bûye modela akademîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/humboldt-university-berlin |sernav=Humboldt University of Berlin |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2024-04-20 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Di serdema hemdem de, Almanya yanzdeh zanîngehên hêja pêşxistiye. === Tenduristî === [[Wêne:Heiligen-Geist-Hospital (Lübeck).jpg|thumb|çep|Nexweşxaneya Rihê Pîroz li Lübeckê ku di sala 1286an de hatiye damezrandin ku pêşengê nexweşxaneyên nûjen ê li welat e]] Sîstema nexweşxaneyên Almanyayê ku wekê Krankenhäuser hatiye binavkirin, ji serdema navîn ve dest pê kiriye û welat xwedî kevintirîn sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya cîhanê ye ku dîroka wê ji qanûnên civakî yên Bismarck ên salên 1880an dest pê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.euro.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2022-11-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221123012637/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0010/80776/E68952.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Almanya ji salên 1880î vir ve, reform û dabînkirinan pergalek lênêrîna tenduristiyê ya hevseng misoger kiriye. Ev nifûs bi planeke sîgortaya tenduristiyê ya ku ji aliyê qanûnê ve hatiye peyda kirin ve hatiye nixumandin ku pîvanên planê rê didin hinek koman ku peymaneke sîgortaya tenduristiyê ya taybet hilbijêrin. Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO), di sala 2013an de pergala tenduristiyê ya Almanyayê ji sedî 77 ji aliyê hikûmetê ve û ji sedî 23 jî ji aliyê taybet ve hatiye fînansekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/gho/legacy |sernav=legacy |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya di sala 2014an de ji %11.3ê GDPya xwe li ser tenduristiyê xerc kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> Li gorî WHOyê di sala 2019an de Almanya ji aliyê temenê jiyanê ve bi 78,7 salan ji bo mêran û 84,8 salan ji bo jinan di rêza 21em ê cîhanê de bû û li welat rêjeya mirina dergûşan jî pir kêm e ku ji her 1000 zayînên zindî yên zarokan ev rêje 4 zarok in. Di sala 2019an de, sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil û damaran bû ku ev rêjeya ji 37% ji mirinan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1 |sernav=Wayback Machine |malper=www.euro.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-19 |roja-arşîvê=2021-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210225065850/https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/419459/Country-Health-Profile-2019-Germany.pdf?ua=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qelewbûn li Almanya her ku diçe wekî pirsgirêkek tenduristiyê ya sereke hatiye destnîşan kirin ku lêkolînek di sala 2014an de nîşan daye ku ji sedî 52ê nifûsa mezin a Almanyayê zêde giran an jî qelew bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Overweight_and_obesity_-_BMI_statistics |sernav=Overweight and obesity - BMI statistics |malper=ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> == Çand == Çanda li eyaletên Almanyayê ji aliyê tevgerên rewşenbîrî û gelêrî yên sereke yên li Ewropayê, hem ji aliyê rewşebîrên dînî û hem jî sekuler ve hatiye avakirin û zanyar, nivîskar û fîlozofên alman di pêşveçûna ramana rojavayî de roleke giring lîstine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-03-13 |sernav=Germany country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17299607 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Rapirsiyên (anket) raya giştî yên cîhanî yên ji BBCyê eşkere kirine ku Almanya di salên 2013an û di sala 2014an de wekê welatê xwedî bandora herî erênî ya li cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-05-22 |sernav=BBC poll: Germany most popular country in the world |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/bbc.com/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll/ |sernav=World Service Global Poll: Negative views of Russia on the rise |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en }}</ref> Almanya bi festîvalên gelêrî yên wekê ''Oktoberfest'' û adetên Noelê hatiye naskirin ku tê de çelenkên Adventê, pêşbirkên Noelê, darên Noelê, kekên Stollen û adetên din hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-09-29 |sernav=The country with one people and 1,200 sausages |url=https://www.bbc.com/news/magazine-29380144 |roja-gihiştinê=2026-02-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve [[UNESCO]]yê 55 milkên li Almanya xistiye Lîsteya Mîrata Cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/de |sernav=Germany - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-19 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}</ref> Li Almanya hejmarek cejnên fermî hene ku ji aliyê her eyaletekê ve hatine destnîşankirin ku di 3ê çiriya pêşînê ji sala 1990an vir ve rojeke neteweyî ya Almanya ye ku wekê ''Tag der Deutschen'' Einheit (roja yekîtiya alman) tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.buzer.de/s1.htm?g=Einigungsvertrag&a=2 |sernav=Artikel 2 EV Hauptstadt, Tag der Deutschen Einheit Einigungsvertrag |malper=www.buzer.de |roja-gihiştinê=2026-02-19 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratoriya Almanî]] * [[Komara Weimarê]] * [[Almanyaya Nazî]] * [[Komara Demokratîk a Almanyayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Germany}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Almanya| ]] [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Ewropayê]] [[Kategorî:Cimhûriyetên federal]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1871ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] d103yhxe7x76pb9kcapv9csuecxqfp1 0 4788 2084793 2084778 2026-08-09T12:06:02Z Penaber49 39672 /* Avhewa */ 2084793 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Herêmên sereke === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] fdx3bs6fc9orgr2r8sc7axallzv2i0q 2084794 2084793 2026-08-09T12:06:31Z Penaber49 39672 2084794 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cqcjcihmmh6jsl3og0sq92z4z2wiyo1 2084795 2084794 2026-08-09T12:07:04Z Penaber49 39672 2084795 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên sereke === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] sbn9v4q2shxi8hwreo3qlqe60k2m277 2084796 2084795 2026-08-09T12:09:25Z Penaber49 39672 /* Herêmên serekeyên Asyayê */ 2084796 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 13kol72vdl2qhv8ivj7xsrcpssxywh6 2084799 2084796 2026-08-09T12:17:43Z Penaber49 39672 2084799 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] d45dwdkt4avnbt5bzpbm3m4g5ns7nql 2084800 2084799 2026-08-09T12:21:05Z Penaber49 39672 2084800 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 10oxn7vtodwht0bwwvm756irj2dptyw 2084801 2084800 2026-08-09T12:22:45Z Penaber49 39672 2084801 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] np09wkx3wd8ohwg902ngkkie2abxwr5 2084802 2084801 2026-08-09T12:31:39Z Penaber49 39672 2084802 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] osrruafzolhqu73r4e548j3a2l8sr9g 2084803 2084802 2026-08-09T12:32:38Z Penaber49 39672 2084803 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5m6mj413yw96wgd0nadec0vtn7zq4vh 2084841 2084803 2026-08-09T13:58:38Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084841 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] m0vwed7c7dw99pe1hbgkau0073cm759 2084843 2084841 2026-08-09T14:00:54Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084843 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[File:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Map of 2026 [[V-Dem Democracy Indices|V-Dem Electoral Democracy Index]] for Asia, higher values more democratic<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] qdffyn543xcmgozwupygu0twszhawm5 2084847 2084843 2026-08-09T14:04:14Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084847 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[File:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] or1f9parl5iffsot7twvs9y41x1ele2 2084872 2084847 2026-08-09T14:30:20Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084872 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ij2ga27dod1xxydfrt9edj91une3lhu 2084874 2084872 2026-08-09T14:36:05Z Penaber49 39672 2084874 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] lybcehohc830dgosj3upqljugtame7h 2084875 2084874 2026-08-09T14:36:43Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084875 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cq8l6vh8xovu1ewckj6c6scdfelz0wc 2084876 2084875 2026-08-09T14:39:22Z Penaber49 39672 2084876 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] meq5iesgm7qbtmcjrz89ma2duy5sxf1 2084877 2084876 2026-08-09T14:43:52Z Penaber49 39672 2084877 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in. == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 4j3ihw6501uug7dpeylivgpzv1qduit 2084878 2084877 2026-08-09T14:46:13Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084878 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6k15vol04c24b17yt7cc8it6sxpz06r 2084883 2084878 2026-08-09T14:53:13Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2084883 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê Ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake. Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] hyam79bscz7djixzio97jde7ukz3pyz 2084885 2084883 2026-08-09T14:56:24Z Penaber49 39672 /* Herêmên serekeyên Asyayê */ 2084885 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] sebg3p53bjsjwixtf8x2funsth8qggv 2084888 2084885 2026-08-09T15:01:10Z Penaber49 39672 /* Polîtîka */ 2084888 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] c16osjzm8vopt2u8uuiz64jrmhryc7u 2084889 2084888 2026-08-09T15:01:36Z Penaber49 39672 2084889 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] luqx36j2550ielfg9i175nhd24qwhrb 2084890 2084889 2026-08-09T15:07:53Z Penaber49 39672 /* Welatên Asyayê */ 2084890 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] qb7vkszbnmpg9etoqwo86gtv13cwbqf 2084946 2084890 2026-08-09T19:18:55Z Penaber49 39672 2084946 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] mficaszd5u12ftq7h48pufv1a7h1i5x 2084949 2084946 2026-08-09T19:21:49Z Penaber49 39672 2084949 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman hatiye dabeş kirin: * Asyaya Rojava * Asyaya Navendî * Asyaya Rojhilat * Asyaya Bakur * Asyaya Başûr * Asyaya Başûrê Rojhilat === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5qr03wae87hi39iv5ugvlqtqptcwsfv 2084950 2084949 2026-08-09T19:26:16Z Penaber49 39672 2084950 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê Asyaya Rojava, Asyaya Navendî, Asyaya Rojhilat, Asyaya Bakur, Asyaya Başûr, Asyaya Başûrê Rojhilat hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ek10lvl12m23ib1s8mc4htsffsvzdr1 2084951 2084950 2026-08-09T19:27:53Z Penaber49 39672 /* Herêmên serekeyên Asyayê */ 2084951 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3zwqlu2g124t6iy3fnsten4lotct89e 2084954 2084951 2026-08-09T19:38:18Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2084954 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5u791f7o28zscqt50zhmppse3amob7s 2084956 2084954 2026-08-09T19:42:05Z Penaber49 39672 2084956 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cdxd6h889wctd5851n8dedetkiwjpib 2084957 2084956 2026-08-09T19:46:18Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2084957 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin a Asyayê û duyem aboriya herî mezin a Cîhanê bû. [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] k9ttltxmiinszohtwwvlupz1xtiehrr 2084958 2084957 2026-08-09T19:47:08Z Penaber49 39672 2084958 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] fn159caohp97x48pda7b8crbl04ozyl 2084960 2084958 2026-08-09T19:54:59Z Penaber49 39672 2084960 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] szid0a9mkc0ht98jryhgnx8pekaa7lw 2084961 2084960 2026-08-09T20:03:36Z Penaber49 39672 2084961 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] f2m73m6fzv3qexg84h0jimezsekwrz7 2084964 2084961 2026-08-09T20:07:00Z Penaber49 39672 2084964 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke sereke bikaranîna çavkaniyên derve. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 19b4z3up9afzhz8v4qx3q9wkufk8jqu 2084968 2084964 2026-08-09T20:11:51Z Penaber49 39672 2084968 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke sereke bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ak5anree7si451e7bvc9axw5h3k5gl3 2084971 2084968 2026-08-09T20:14:12Z Penaber49 39672 2084971 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3kw48nu2zdwistkuycu0x9miltmup74 2084972 2084971 2026-08-09T20:19:57Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2084972 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ncloe8byp6grpjnw5hs3ypzupz41bts 2084974 2084972 2026-08-09T20:24:54Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2084974 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e. Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin. Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin. Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine. Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku 1.5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne. Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin. Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin. Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne. == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1s69pru9nlxbdtp8bb8axl0ri8uny36 2084979 2084974 2026-08-09T22:25:59Z Penaber49 39672 /* Guherîna avhewayê */ 2084979 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6x5e0ff6753qjaj1stbfumouw81bmar 2085000 2084979 2026-08-10T03:51:10Z Penaber49 39672 2085000 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0ab3jekaqp40lg6mr7jolarmxjie9rv 2085001 2085000 2026-08-10T03:56:17Z Penaber49 39672 2085001 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi Barcelonayê û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] rdcwyymcmulm17gmwtkueagbh434xrh 2085002 2085001 2026-08-10T03:57:40Z Penaber49 39672 2085002 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi Barcelonayê û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] keirbzlf745a28gerenopg1invrs4cn 2085003 2085002 2026-08-10T04:00:07Z Penaber49 39672 2085003 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http://accessscience.com/content.aspx?id=054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en}}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.<ref name="j496"/> {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe. Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne. Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene. Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû. Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye. Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne. Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin. Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in. Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve. Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi Barcelonayê û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3qvf5xs0hj2oazt0svql0ffvuwu327s 0 5261 2084909 1959975 2026-08-09T17:20:14Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084909 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Beq | image = Beqa_kurdistane_.jpg | image_width = 240px | image_caption = Beq li çemê Ferat | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Kordat|Chordata]] | classis = [[Bejavî|Amphibia]] | ordo = '''Anura''' | ordo_authority = [[Blasius Merrem|Merrem]], 1820 | range_map = Frog distribution.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Bilavbûna beqan (reş) | subdivision_ranks = Binekom | subdivision = [[Archaeobatrachia]]<br /> [[Mesobatrachia]]<br /> [[Neobatrachia]] <br /> - <br /> [[Lîsteya famîleyên beqan]] }} '''Beq''' an '''boq''' ( bi latînî ''Anura'', ango "bêdûvik"), [[kom]]ek e mezin ji canewerên bejavî ne, ku him di nav [[av]]ê de û him jî li bejahiyê dijîn. Dema hîn [[kurmik]] in bi berkurkê û dema mezin dibin jî pisikên xwe bihnê didin û distînin. Biharan beq xerzên xwe datînin. Di nav xerzeke beqê de bi hezaran hêk hene. == Pirbûn == Ji [[hêk]]ên wan kurmik çêdibin. Heta ku ew dibin beq çend caran formê xwe diguherin. [[Ling]]ên wan ên paş bi hêz in ku xwe baş çeng bikin. == Xwarin == Koma beqan an Anura , goştxwerin ku [[kurm]] û [[kêz]]an dixwin, ta ku hinek cureyên beqan hene ku dikanin beqên ji cins û cureyên din dixwin wek [[beqga]]. Ew nêçîra xwe bi zimanê xwe yê dirêj digirin. == Dabeşandina beqan == {{Collapse top|title=Dabeşandina beqan|bg=#F0F2F5}} {| width="100%" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | {{Clade| style=font-size:80%;line-height:100% |label1='''Anura''' |1={{Clade |1=[[Leiopelmatidae]] |label2=[[Bombianura]] |2={{Clade |label1=[[Costata]] |1={{Clade |1=[[Alytidae]] |2=[[Bombinatoridae]] }} |label2=[[Pipanura]] |2={{Clade |label1=[[Xenoanura]] |1={{Clade |1=[[Pipidae]] |2=[[Rhinophrynidae]] }} |label2=[[Acosmanura]] |2={{Clade |label1=[[Anomocoela]] |1={{Clade |1=[[Scaphiopodidae]] |2={{Clade |1=[[Pelodytidae]] |label2=[[Pelobatoidea]] |2={{Clade |1=[[Pelobatidae]] |2=[[Megophryidae]] }} }} }} |label2=[[Neobatrachia]] |2={{Clade |1=[[Heleophrynidae]] |label2=[[Phthanobatrachia]] |2={{Clade |label1=[[Sooglossoidea]] |1={{Clade |1=[[Sooglossidae]] |2=[[Nasikabatrachidae]] }} |label2= |2={{Clade |label1=[[Notogaeanura]] |1={{Clade |label1=[[Australobatrachia]] |1={{Clade |1=[[Calyptocephalellidae]] |label2= |2={{Clade |1=[[Myobatrachidae]] |2=[[Limnodynastidae]] }} }} |label2=[[Nobleoanura]] |2={{Clade |label1=[[Terrarana]] |1={{Clade |1=[[Ceuthomantidae]] |label2= |2={{Clade |1=[[Brachycephalidae]] |label2= |2={{Clade |1=[[Eleutherodactylidae]] |2=[[Craugastoridae]] }} }} }} |2={{Clade |1=[[Hemiphractidae]] |label2=[[Athesphatanura]] |2={{Clade |1=[[Hylidae]] |label2=[[Leptodactyliformes]] |2={{Clade |label1= |1={{Clade |label1=[[Agastorophrynia]] |1={{Clade |1=[[Bufonidae]] |2={{Clade |1=[[Aromobatidae]] |2=[[Dendrobatidae]] }} }} |2={{Clade |label1=[[Diphyabatracea]] |1={{Clade |1=[[Leptodactylidae]] |2={{Clade |1=[[Allophrynidae]] |2=[[Centrolenidae]] }} }} |2={{Clade |1=[[Ceratophryidae]] |2={{Clade |1=[[Odontophrynidae]] |2={{Clade |1={{Clade |1=[[Cycloramphidae]] |2={{Clade |1=[[Alsodidae]] |2=[[Hylodidae]] }} }} |2={{Clade |1=[[Telmatobiidae]] |2={{Clade |1=[[Batrachylidae]] |2=[[Rhinodermatidae]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} |label2=[[Ranoides]] |2={{Clade |label1=[[Allodapanura]] |1={{Clade |1=[[Microhylidae]] |label2=Afrobatrachia |2={{Clade |label1=[[Xenosyneunitanura]] |1={{Clade |1=[[Brevicipitidae]] |2=[[Hemisotidae]] }} |label2=[[Laurentobatrachia]] |2={{Clade |1=[[Hyperoliidae]] |2=[[Arthroleptidae]] }} }} }} |label2=[[Natatanura]] |2={{Clade |1=[[Ptychadenidae]] |label2=[[Victoranura]] |2={{Clade |1=[[Micrixalidae]] |2={{Clade |1=[[Phrynobatrachidae]] |2={{Clade |1=[[Conrauidae]] |2={{Clade |label1=[[Pyxicephaloidea]] |1={{Clade |1=[[Petropedetidae]] |2=[[Pyxicephalidae]] }} |2={{Clade |1={{Clade |1=[[Nyctibatrachidae]] |2=[[Ceratobatrachidae]] }} |label2=[[Saukrobatrachia]] |2={{Clade |1={{Clade |1=[[Ranixalidae]] |2=[[Dicroglossidae]] }} |label2=[[Aglaioanura]] |2={{Clade |1={{Clade |1=[[Rhacophoridae]] |2=[[Mantellidae]] }} |2=[[Ranidae]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} {{Collapse bottom}} Ev dabeşandina gor Pertûkên din hatiye danîn ''et al.'' (2006) <ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Frost, D. R.; Grant, T.; Faivovich, J.; Bain, R. H.; Haas, A.; Haddad, C. F. B.; de Sa, R. O.; Channing, A.; Wilkinson, M.; Donnellan, S. C.; Raxworthy, C. J.; Campbell. J. A.; Blotto, B. L.; Moler, P.; Drewe, R. C.; Nussbaum, R. A.; Lynch, J. D.; Green, D. M.; Wheeler, W. C. |sal=2006 |sernav=The Amphibian Tree of Life |url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-american-museum-of-natural-history_2006_297/page/n24 |kovar=Bulletin of the American Museum of Natural History |cild=297 |hejmar= |rr=1–291 | doi =10.1206/0003-0090(2006)297[0001:TATOL]2.0.CO;2 }}</ref>, Heinicke ''et al.'' (2009).<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Heinicke M. P.; Duellman, W. E.; Trueb, L.; Means, D. B.; MacCulloch, R. D.; Hedges, S. B. |sal=2009 |sernav=A new frog family (Anura: Terrarana) from South America and an expanded direct-developing clade revealed by molecular phylogeny | url =http://biodiversity.ku.edu/new-frog-family-anura-terrarana-south-america-and-expanded-direct-developing-clade-revealed-molecula |kovar=Zootaxa |cild=2211 |rr=1–35 |roja-gihiştinê=2013-07-09 |roja-arşîvê=2012-12-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121211084322/http://biodiversity.ku.edu/new-frog-family-anura-terrarana-south-america-and-expanded-direct-developing-clade-revealed-molecula |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û Pyron teve Wiens (2011).<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=R. Alexander Pyron and John J. Wiens |sal=2011 |sernav=A large-scale phylogeny of Amphibia including over 2800 species, and a revised classification of extant frogs, salamanders, and caecilians | url =http://life.bio.sunysb.edu/ee/wienslab/wienspdfs/2011/Pyron_Wiens_MPE_2011.pdf |kovar=Molecular Phylogenetics and Evolution |cild=61 (2011) |rr=543–583 |roja-gihiştinê=2013-07-09 |roja-arşîvê=2012-12-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121218015308/http://life.bio.sunysb.edu/ee/wienslab/wienspdfs/2011/Pyron_Wiens_MPE_2011.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} == Galerî == <gallery> Wêne:Frog in frogspawn.jpg|Beq Wêne:Beq.jpg|Beq Wêne:Beqikê Hêşîn.jpg|[[Beqikê hêşîn]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîcure|Anura}} {{Commons|Anura}} {{Wîkîferheng|beq}} * http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Anura/ * http://global.britannica.com/EBchecked/topic/29023/A{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} * http://www.exploratorium.edu/frogs/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628232708/http://www.exploratorium.edu/frogs/ |date=2013-06-28 }} {{Bejavî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Beq| ]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] 80tv1pbheoselpx2gx172ab35hk4vco 0 7688 2084932 2083337 2026-08-09T17:57:42Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084932 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Keshvar_ajam-_letter_from_ottoman_empire_to_persian_empire_mohammad_shah.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Keshvar_ajam-_letter_from_ottoman_empire_to_persian_empire_mohammad_shah.jpg|thumb|Nameyek ku di sala 1839an de ji [[Împeratoriya Osmanî]] bo Îranê hatiye şandin, tê de ''Keshvâr-e ʿAjam'' (welatê lalan) behsa axên Îranê dike.]] '''Ecem''' yan jî '''Acem''' ([[Zimanê erebî|erebî]] عجم ''ʿAjam''; [[Zimanê kurdî|kurdî]]: ''lal''; ''kesekî lal an bêdeng'') peyvekî ji zimanê erebî ye ku bi taybetî ji bo kesekî ji [[Îran]]ê û ne-[[ereb]] tê bikaranîn.<ref name="Sakhr: Multilingual Dictionary">{{Jêder-malper |url=http://dictionary.sakhr.com/idrisidic_2.asp?Sub=%da%cc%e3 |sernav=Sakhr: Multilingual Dictionary |roja-gihiştinê=6 sibat 2017 }}</ref><ref name="Lewis2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Language of Islam |paşnav=Lewis |pêşnav=Bernard |weşanger=University Of Chicago Press |tarîx=11 hezîran 1991 |isbn=0226476936 }}</ref><ref name=":92">{{Jêder-kovar |sernav=تاريخ العرق الفارسي في البحرين |tercimeya-sernav=History of the Persian race in Bahrain |url=https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Al-Waqt]] |hejmar=1346 |rr= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240612154921/https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |roja-arşîvê=2024-06-12 }}</ref>{{rp||page=26–27}} Di dîrokê de wekî pejoratîf hatiye bikaranîn - bi awayekî mecazî bêdengî dide kesên ku zimanê wan ê zikmakî ne erebî ye - di dema û piştî fetihkirina Îranê ji aliyê [[misilman]]an ve.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav1=Frye |pêşnav1=Richard Nelson |paşnav2=Zarrinkoub |pêşnav2=Abdolhosein |tarîx=1975 |sernav=Section on The Arab Conquest of Iran |kovar=Cambridge History of Iran |cih=London |cild=4 |rûpel=46 }}</ref> Ji fetihkirinên destpêkê yên misilmanan ve, ew peyv di gelek zimanên ne-erebî de, wek [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Zimanê çeçenî|çeçenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê malayî|malayî]], [[Zimanê hindî|sindî]], [[Zimanê urdû|urdû]], [[Zimanê hindî|hindî]], [[Zimanê bengalî|bengalî]], [[Zimanê pencabî|pencabî]], [[Zimanê keşmîrî|keşmîrî]] û [[Zimanê swahîlî|swahîlî]] hatiye pejirandin. Îro, peyvên ''ʿEcem'' û ''ʿEcemî'' wiha ji bo her kesî an tiştekî Îranî tên bikaranîn, nemaze li welatên ereb ên [[Kendava Farsê]]. Civakên ku bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] diaxivin li cîhana erebî di nav [[Iraq]], [[Kuweyt]] û [[Behreyn]] de, ji bilî yên din, hene. Hejmarek erebên bi mîrateya îranî dibe ku paşnavê ''ʿEcemî'' (عجمي) hebin, ku heman wateya peyva orîjînal heye. == Etîmolojî == Li gorî etîmolojiya kevneşopî, peyva ''Ecem'' ji koka [[Zimanên semîtîk|semîtî]] ʿ-j-m tê. Formên têkildar ên heman kokê ev in, lê bi wan ve sînordar nînin: * ''musteʿjim'': lal, kesê ku nikare biaxive * ''ʿajama'' / ''ʾaʿjama'' / ''ʿajjama'': xal danîn – bi taybetî, zêdekirina xalên ku di navbera tîpên erebî yên cûda de li nivîsekê cûda dikin (û bi vî awayî xwendina wê ji bo kesekî ku erebî nine hêsantir dike). Ew niha têgeheke kevnar e, ji ber ku hemî nivîsên erebî yên serdema nû xal danîne. Ev dibe ku bi ''ʿajām'' / ''ʿajam'' "kulm, tov (mînak xurme an tirî)" ve jî were girêdan. * ''inʿajama'': (ji axaftinê) nezelal be * ''istaʿjama'': bêdeng man; nekarîna axaftinê/bersivdanê * ''aʿjam'': neherikbar. Peyvên homofonîk, ku dibe ku ji heman kokê werin an na, ev in: * ''ʿajama'': ceribandina kesekî; ceribandina xwarinekê. === Wateya eslî === [[Wêne:A_later_map_by_Salmon_from_'A_New_Geographical_and_Historical_Grammar...'_(W._Johnston,_London),_1766_persia_1752_north_west.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_later_map_by_Salmon_from_'A_New_Geographical_and_Historical_Grammar...'_(W._Johnston,_London),_1766_persia_1752_north_west.jpg|thumb|Nexşeyekê kevn ku herêma Ecem di [[Erak]], [[Hemedan]], [[Îsfehan]] û [[Yezd]] nîşan dike]] Lêkera '''ajama'' di destpêkê de wateya "mirmirandin û nezelal axaftin" bû, ku berevajiya ''<nowiki/>'araba'', "zelal axaftin" e. Li gorî vê, navdêra ''<nowiki/>'ujma'', ku ji heman kokê ye, berevajiya ''fuṣḥa'' ye, ku tê wateya "zimanê pak, rast û erebî".<ref name="EI">Ecem, ''[[Encyclopædia Iranica]]'', r. 700.</ref> Bi gelemperî, di serdema emewiyan de ''ecem'' peyvek pejoratîf bû ku ji hêla ereban ve dihat bikaranîn, yên ku baweriya wan bi serdestiya wan a civakî û siyasî hebû, di dîroka destpêkê ya piştî îslamê de. Lêbelê, cûdahiya di navbera ereb û ecem de di helbesta berî Îslamê de tê dîtin.<ref name="EI" /> Li gorî pirtûka Belgeyên li ser navê Kendava Farsê, ereban bi heman awayî ji Îran û [[Împeratoriya Sasanî]] re wekî ''Bilād Fāris'' (bi erebî: بلاد فارس) bi nav dikirin, ku tê wateya "Axên Farisê" û ''Bilād Ajam'' (bi erebî: بلاد عجم) wekî hevwate an jî hemwateya farisê bikaranîn. Tirk her wiha peyva "bilad" (Belaad) û "ecem" wekî hevwate an jî hemwateya peyvên farisî û îranî bikardianîn û di [[Quran]]ê de peyva "ecem" ji bo kesên ne-ereb dihat bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> "Ecem" cara yekem di helbestên helbestvanên ereb ên berî Îslamê de ji bo gelê Farsê dihat bikaranîn; lê piştî hatina Îslamê, ew ji bo tirk, [[zerdeşt]] û yên din jî dihat bikaranîn. Îro, di [[wêjeya erebî]] de, "ecem" ji bo hemû kesên ne-ereb tê bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> Wekî ku di pirtûka Belgeyên li ser navê Kendava Farsê de hatiye ravekirin, di dema ''Intermezzo'' ya gelên îranî de, xanedanên misilman ku ji aliyê xwecihên Îranê hem peyva ''ecem'' û hem jî peyva ''faris'' bikaranîne da ku xwe bi nav bikin. Li gorî ''Zimanê Siyasî yê Îslamê'', di [[serdema zêrîn a îslamê]] de, '''ecem''<nowiki/>' di axaftinê de wekî referansek ji bo kesên ku ereb wekî "biyanî" an jî “xerîb” dibînin dihat bikaranîn.<ref name="Lewis2" /> Bikaranîna destpêkê ya vê peyvê hemî gelên ne-ereb ên ku ereb bi wan re têkilî danîne, di nav de faris, [[Împeratoriya Bîzansê|yewnanên bîzansê]], [[kurd]], [[etiyopya]]yî, [[ermenî]], [[mendayî]], [[Cihûtî|cihû]], [[gurcî]], [[Misira kevnare|misirî]] û [[barbar]]î jî hebûn.<ref name="Lewis2" /> Di serdema destpêkê ya [[xelîfetî]] de jî peyva "''ecem''" gelek caran bi "biyanî" an "xerîb" dihat bikaranîn. Li [[Rojhilata Navîn|Rojavayê Asyayê]], bi gelemperî ji bo farisan dihat bikaranîn, lê li [[Endulus (dewlet)|Endulusê]] ji bo axaftvanên [[zimanên romanî]] dihat bikaranîn - di [[Zimanê spanî|spanî]] de ji bo nivîsandina bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] ya wan zimanan dibe "''Aljamiado''" - û li [[Afrîkaya Bakur|Rojavaya Afrîkayê]] ji bo tîpên ecemî (tîpên ne erebî) an nivîsandina zimanên herêmî yên wekî bi haûsa û fûlanî bi alfabeya erebî tê bikaranîn.<ref name="hamshahrionline.ir">{{Jêder-malper |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/101174/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |sernav=کتاب اسناد نام خلیج فارس؛ میراثی کهن و جاودان منشر شد |malper=همشهری آنلاین |tarîx=2010-02-07 |roja-gihiştinê=2025-08-18 |ziman=fa |roja-arşîvê=2025-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250817223431/https://www.hamshahrionline.ir/news/101174/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li [[Zanzîbar]]ê "''ajami''" û "''ajamo''" tê wateya kesekî faris ku ji [[Kendava Farsê]] û bajarên [[Şîraz (bajar)|Şîraz]] û [[Bender Sîraf|Sîraf]] tê.<ref name="hamshahrionline.ir" /> Di [[Zimanê tirkî|tirkî]] de, gelek belge û name hene ku "''ecem''" ji bo vegotina farisî tê bikaranîn.<ref name="hamshahrionline.ir" /> Li herêma Kendava Farsê, mirov hîn jî ji farisan re wekî "''ecem''" dibêjin, ji xalîçeyên farisî re wekî ''sajjad al Ajami'' (xalîçeya Ecem), ji pisîkên farisî re wekî pisîkên ecem û ji padîşahên farisî re wekî padîşahên ecemî dibêjin.<ref name="hamshahrionline.ir" /> == Di Quranê de == Li gorî vê, peyva ku di Quranê de, bi erebî أعجمي; ''ʿaǧamī'' 'ne-Ereb' (Quran 16:103) û ''al-ʿaǧamīna'' (Quran 26:198) û ''ʿaǧamīyan'' (Quran 41:44) de hatiye behskirin, ku bi rastî tê wateya "xerîb" an "axêverê biyanî", wekî "ne-ereb" an (bi xeletî) wekî "barbar" tê wergerandin. Quran (26:198) vê têgihîştina vê têgehê diyar dike:<ref name="Lewis1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Die politische Sprache des Islam |paşnav=Lewis |pêşnav=Bernard |weşanger=Rotbuch-Verl |tarîx=1991 |isbn=978-3-88022-769-9 |çap=1. Aufl |cih=Berlin |series=Rotbuch Rationen }}</ref> {{Quote|text="Eger Me ew ji yekî ji ne-ereban re hinartiba û wî ew (bi zimanê xwe) ji wan re bixwîna, ew ê pê bawer nekirin."|author=|sign=Ji aliyê [[Rudi Peret]] hatiye wegerandin}} Bi heman awayî di sûreya 41, ayeta 44an de:<ref name="Lewis1991" /> {{Quote|text="Eger Me ew (ango Quran) bikira Quranek ne-erebî, wê bigotana: 'Çima ayetên wê (bi nîşanên wê) bi berfirehî nayên ravekirin (da ku her kes wan fêm bike)?' (Mebesta vê çi ye:) (Quran) ne-erebî û (pexambêr) erebî?"|sign=Ji aliye Rudi Paret hatiye wegerandin}} Di şîrovekirina Quranê ([[tefsîr]]) de, bi gelemperî tê ravekirin ku "kafiran" [[Muhemmed]] bi çêkirina Quranê tawanbar kirin ji ber ku ew ereb bû û Quran bi erebî bû. Wan îdia kir ku ew ê wehyek rastîn ji Xwedê bûya ger Muhemmed bi zimanekî biyanî (ne-erebî) dest bi axaftinê bikira. Şîrovekirin rave dike ku Quran bi rastî vê tohmetê berevajî dike bi gotina ku Quran bi erebî hatiye wehkirin tam ji ber ku ji bo ereban têgihîştî ye, bi vî awayî rê li ber "kafiran" digire ku bibêjin: "Çiqas ecêb e: Qasidek ereb hat ba ereban, lê wehya wî bi zimanekî ye ku ne ew û ne jî ereb fêm dikin."<ref name="Lewis1991" /> == Di hedîsan de == Di dema heca xatirxwestinê de, pêxember Muhemmed li ser çiyayê Erefatê ji şagirtên xwe re ev gotin kir:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran. ubers: Übers. von Rudi Paret |paşnav=Muḥammad |weşanger=Kohlhammer |tarîx=1979 |isbn=978-3-17-005102-7 |çap=überarb. Taschenbuchausg |cih=Stuttgart }}</ref> {{Quote|text="Min tiştekî zelal û eşkere ji we re hiştiye; eger hûn pê ve girêdayî bin, hûn ê qet rêya xwe winda nekin: Kitêba xwedê û sûneta pêxemberê wî. Gelî mirovan! Guh bidin gotinên min û wan fêm bikin! Bizanin ku her misilman birayê misilmanekî din e û misilman bi gelemperî birayên hev in [...], li ber xwedê yê herî baş di nav we de ew e ku herî dîndar e. Ereb tenê bi dîndariya xwe li ser ne-erebekî (ecem) pêştir e."}} Ev hesta wekheviyê ya ku li vir tê nîşandan tenê bi guman dikare bi axaftina pêxember ve were girêdan, ji ber ku ev lêzêdekirin di çavkaniyên herî kevin ên kevneşopiya îslamî de bi berdewamî tune ye û - wekî ku [[Ignaz Goldziher]] berê jî destnîşan kiriye - îhtîmal e ku wekî lêzêdekirinek paşîn were hesibandin.<ref name="Goldziher2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Muhammedanische Studien: 2 Bände in 1 Band |paşnav=Goldziher |pêşnav=Ignác |weşanger=Olms |tarîx=2004 |isbn=978-3-487-12606-7 |çap=2. Nachdr. der Ausg. Halle 1888 |cih=Hildesheim Zürich |series=Documenta Arabica Teil 2, Ethnologie - Literatur - Kulturgeschichte }}</ref> Lêbelê, ev helwesta erênî ya li hember ne-ereban di berhevoka berfireh a kevneşopiyên [[Ehmed bin Henbel]] (m. 855 li [[Bexda]]yê) de wekî beşek ji axaftina pêxember xuya dike.<ref name="Goldziher2004" /> Daxuyaniyên din ên pêxemberî yên bi naveroka wekhev, ku herî dereng di dema [[Îmam Şafiî]] (m. 815 li [[Misira kevnare|Misirê]]) de bi nivîskî hatine veguhastin, jî ramana wekheviya ereb û ne-Ereban pêşniyar dikin:<ref name="Goldziher2004" /> {{Quote|text="Pênc tişt ji min re hatine dayîn û berî min ji kesekî re (ji hêla xwedê ve): tevahiya erdê wekî cihekî perestinê yê paqij ji min re hatiye dayîn. Bi rêya tirsê, ez bi ser ketim. Talîmatên şer ji min re hatine dayîn. Ez ji sor û spî re (bi heman rengî) hatim şandin. Navbeynkarî (di navbera xwedê û mirovan de) ji min re hatiye dayîn."}} Rengê sor û spî li vir tê wateya "ji bo hemû mirovahiyê". Ereban ji farisan re - ango ji bo ʿecem - digotin "sor", ku tê wateya rengê vekirî, berevajî "reş", wekî ku ereban di wê demê de xwe bi nav dikirin.<ref name="Goldziher2004" /> Têkeliya rengên zer û spî di heman demê de di wateya "hemû", hemû mirovahiyê de jî xuya dike. Li gorî vê, berhevoka kevneşopiyên ku ji hêla Ehmed bin Henbel ve hatine behs kirin têkeliya rengên "reş" (ereb) û "sor" (faris) bikar tîne.<ref name="Fuck1965">{{Jêder-kovar |paşnav=Fuck |pêşnav=J. W. |paşnav2=von Grunebaum |pêşnav2=G. E. |tarîx=1965 |sernav=Der Islam im Mittelalter |url=https://doi.org/10.2307/1579781 |kovar=Oriens |cild=18 |rr=429 |doi=10.2307/1579781 |issn=0078-6527 }}</ref> Pêşveçûnek din jî cûdahiya di navbera xulameke "reş" (''raqaba saudāʾ''), ku wekî ''ʿaǧamiyya'' tê binavkirin û xulamake "spî" (''baiḍāʾ'') di fiqha îslamê de ye. Divê yê berê di wateya nûjen de wekî ''reş'' were fêmkirin.<ref name="Goldziher2004" /><ref name="Fuck1965" /> == Çîroka bikaranînê == Li gorî [[Clifford Edmund Bosworth]], "di sedsala 3/9an de, ne-ereb û berî her kes û tiştî tekîliya welatê Îranê de, wekheviya xwe ya civakî û çandî (''taswīa'') bi ereban re, heke ne serdestiya xwe (''tefżīl'') li ser wan (pêvajoyek ku di tevgera wêjeyî ya ''Şoʿūbīya'' de tê dîtin) îdia dikirin. Bi her awayî, di hin hişan de her gav rêzek heyraniyê ji bo ''ʿEcem'' wekî mîratgirên kevneşopiyek jiyanê ya kevnar û çandî hebû. Piştî ku ev nakokî kêm bûn û farisan di cîhana îslamî de pozîsyonek hêzê bi dest xistin ku bi hejmar û şiyanên wan re berawirdî be, "''ʿEcem''" bû navek etnîkî û erdnîgarî ya hêsan.<ref>"Ajam", ''[[Encyclopædia Iranica]]'', Bosworth</ref> Bi vî awayî, di sedsala 9an de, ev têgeh ji hêla farisan bixwe ve wekî têgehek etnîkî dihat bikaranîn û mînak dikarin ji hêla nivîskarê faris Esedî Tûsî ve di helbesta xwe de werin dayîn ku serdestiya faris û ereban dide ber hev.<ref>Jalal Khaleqi Motlaq, "Asadi Tusi", {{Ziman|ar-Latn|Majaleyeh Daneshkadeyeh Adabiyaat o Olum-e Insani}} [''Literature and Humanities Magazine''], Ferdowsi University, 1357 (1978). rûpel 71.</ref> Li gorî vê: "têgînên herêmî yên 'Îran' di nav gotinên wekî ''irānšahr'', ''irānzamin'', an ''Faris'', forma erebîzekirî ya ''pārs''/f''ārs'' (farsî) de têne nîşandan. Têgîna etnîkî ya 'îranî' bi peyvên farisî ''pārsi'' an ''irāni'' û peyva erebî ''Ahl Faris'' (niştecihên farisê) an ''ʿAjam'', ku ji bo ne-Ereban, lê bi giranî ji bo farisan wekî ''molk-e ʿAjam'' (padîşahiya faris) an ''moluk-e ʿAjam'' (padîşahên faris) tê destnîşankirin."<ref>Ashraf, Ahmad, "Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period", ''Encyclopedia Iranica''</ref> === Wekî pejoratîf ji bo farisan === Di serdema [[Xanedana Emewiyan|emewiyan]] de ev têgeh wateyek biçûkxistinê bi dest xist ji ber ku ev peyv ji bo ne-erebîaxivan (bi piranî faris) wekî bê ehlaq û bêxwende dihat bikaranîn. Dagirkerên ereb di wê serdemê de hewl dan ku erebî wekî zimanê sereke yê gelên bindest li seranserê împeratoriyê were ferz bikin. Ji ber belavbûna zimanê farisî di hikûmetê û di civaka farisî de hêrs bûn, berxwedana farisan a li hember vê zîhniyetê di ayeta dawî ya Şahnameya [[Firdewsî]] de hate populer kirin; ev ayet ji hêla îraniyan ve wekî sedema sereke tê hesibandin ku ew heta roja îro bi farisî diaxivin û ne bi erebî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shahnameh: the Persian Book of Kings |paşnav1=Firdawsī |weşanger=Viking |tarîx=2006 |cih=New York |url=https://archive.org/details/shahnamehpersian0000fird |paşnav2=Davis |pêşnav2=Dick |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Di bin xanedana emewiyan de, têkiliya fermî bi serdestiya ereb re tenê ji kesên xwedî nasnameya etnîkî ya ereb re dihat dayîn û têkiliya fermî bi eşîreke ereb û pejirandina statuya xerîdar (''mawālī'', peyvek din a biçûkxistinê ku di vê çarçoveyê de tê wateya "[[Xulamtî|xulam]]" an "kêmtir") hewce dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karaite Judaism and Historical Understanding |url=https://archive.org/details/karaitejudaismhi0000astr |paşnav1=Astren |pêşnav1=Fred |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=1 sibat 2004 |rr=[https://archive.org/details/karaitejudaismhi0000astr/page/33 33]–35 |isbn=1-57003-518-0 }}</ref> Bikaranîna biçûkxistinê ya ji bo binavkirina farisan wekî "Ecem" ewqas di cîhana ereb de kûr e ku di zimanê gelemperiyê de ji bo binavkirina farisan wekî "Ecem" tê bikaranîn, bêyî ku pênase û etîmolojiya orîjînal a peyvê were paşguh kirin. == Mînakên navdar == * Civaka farisan li Kuweyt û Behreynê wekî ''ecem'' tê binavkirin.<ref name=":9">{{Jêder-kovar |sernav=تاريخ العرق الفارسي في البحرين |tercimeya-sernav=History of the Persian race in Bahrain |url=https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=[[Al-Waqt]] |hejmar=1346 |rr= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240612154921/https://hamedkenani.com/wp-content/uploads/2021/04/d8aad8a7d8b1d98ad8ae-d8a7d984d8b9d8b1d982-d8a7d984d981d8a7d8b1d8b3d98a-d981d98a-d8a7d984d8a8d8add8b1d98ad986.pdf |roja-arşîvê=2024-06-12 }}</ref>{{rp||page=26–27}} Ev têgeh di destpêkê de ji bo axaftvanên zimanên ji [[farsiya navîn]], [[Farisiya kevn|kevn]] û [[Farisiya nûjen|nû]] hatine wergirtin û bi taybetî yên ku ji civaka [[Şiîtî|şiî]] ne, dihat bikaranîn,<ref name="Yateem2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Yateem |pêşnav=Abdullah |sal=2014 |sernav=Religion, Identity and Citizenship: The Predicament of Shiʿa Fundamentalism in Bahrain. |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/36876477/Yateem_Article_Eng-libre.pdf?1425628459=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DReligion_Identity_and_Citizenship_The_Pr.pdf&Expires=1726770198&Signature=J5-vfhfya4jksAz59lWT8WFNTAEAyiOSSJEhBMZqsXSTSCTDOkBgGqfINjNPL-wIqXMkjAdZXawK~YrR-d9rGRQzGH9L2S2KF9Prn3GBlbDlMko4ZJjNzycx-b6btKVtPvg-G06v8kh2uAR-jXz3GVpTvnUzo4jIHNjIYuh9Tuh76S3inqJm3BXt8n6aQ7fQO2gIPodTLhRZZovNsYAvpiy8QNUSwtIGrzMt5ySJVp80fpt7YNT8UYoleFi3G3uluRfHLmEUFq34c0q1DcGGSBWfM5R-rN6xjuBoNWDcqv7QyDtldconv0TcIn4kwjkfuaV7BkDvm~kO1LPpaPUjAQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |kovar=Central European Journal of International & Security Studies |cild=8 |hejmar=3 |rr=104 }}</ref> lê ji ber ku welatên mîna Behreynê axaftvanên gelek zimanan hene (û bi taybetî zimanên farisî) ew dikare wekî têgehek berfirehtir were dîtin ku çend komên etnîkî dihewîne,<ref name=":9" />{{rp||page=26–27}} ew ji hêla hin kesan ve jî wekî biçûkxistin dihat hesibandin, yên ku ji civaka [[Sunîtî|sunî]] ne (bi taybetî [[açumî]] yên ji civaka sunî) pir caran bi zanebûn bi erebên hiwalî<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.almesbar.net/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D9%8A%D9%8A%D8%B2/ |sernav=العجم السنة في الخليج لم يواجهوا تمييزاً عرقيا |tercimeya-sernav=Sunni Ajams in the Gulf did not face racial discrimination |malper=مركز المسبار للدراسات والبحوث |tarîx=2013-09-15 |roja-gihiştinê=2024-09-07 |ziman=ar |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230610170503/https://www.almesbar.net/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AC%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D9%8A%D9%8A%D8%B2/ |roja-arşîvê=2023-06-10 }}</ref> re têne tevlihev kirin, û carinan zimanê xwe wekî "''ecem''" an "holi" bi nav dikin.<ref name="Stokes2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Stokes |pêşnav=Corinne |tarîx=2023-12-01 |sernav=Performing Khaleejiness on Instagram: Authenticity, hybridity, and belonging |url=https://journals.openedition.org/arabianhumanities/11297 |kovar=Arabian Humanities. Revue internationale d'archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula |ziman=en |cild=18 |hejmar=18 |doi=10.4000/cy.11297 |issn=2308-6122 |doi-access=free }}</ref> * Osmaniyan peyva '''ecem''<nowiki/>' ji bo [[Xanedana Sefewiyan|xanedana sefewiyan]] bikaranîn.<ref>Martin van Bruinessen. "Nationalisme kurde et ethnicités intra-kurdes", Peuples Méditerranéens no. 68-69 (1994), 11–37.</ref> * [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] di serdema dagirkirina Îranê parêzgeha ''Iraq al-Ajam'' (Iraqa farisî) daxuandin. * Dîroknasê kurd [[Şerefxanê Bidlîsî]] di kitêba xwe yê [[Şerefname]] (1597ê) ji bo şiîyên faris peyva ''Acem'' bikaranî.<ref>Philip G. Kreyenbroek, Stefan Sperl, ''The Kurds'', 250 pp., Routledge, 1992, {{ISBN|978-0-415-07265-6}} (see p.38)</ref> * Li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo azeriyan carina ecem di sitran û civakan de tê bikaranîn.<ref>{{in lang|tr}} [http://www.durna.eu/qarsli.htm Qarslı bir azərbaycanlının ürək sözləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017035042/http://www.durna.eu/qarsli.htm |date=2013-10-17 }}. Erol Özaydın</ref> * Mehmûd Reza Xods îdia kir ku kurdên sunî yên îro li Îranê vê têgehê ji bo faris, azerî û kurdên başûr bi kar tînin.<ref>Mahmood Reza Ghods, ''A comparative historical study of the causes, development and effects of the revolutionary movements in northern Iran in 1920–21 and 1945–46''. University of Denver, 1988. v.1, p.75.</ref> Li gorî [[Şerhzad Mojab]], ''ecem'' (ku ji ''<nowiki/>'ajamê'' erebî hatiye wergirtin) ji aliyê kurdan ve ji bo farisan û carinan jî ji bo tirkan tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mojab |pêşnav=Shahrzad |tarîx=Summer 2015 |sernav=Deçmewe Sablax [Going Back to Sablagh] by Shilan Hasanpour (review) |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_summer-2015_69_3/page/488 |kovar=The Middle East Journal |cild=69 |rr=488–489 }}</ref> * Ecem, hecem, eceym, ecemî, exemî (wekî ''axam'' li [[Spanya]]yê ji bo ''ajam''), ''ayam'' li Ewropayê. * Di zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] de, ''acem'' ji bo kesekî ji Îranê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sozluk.gov.tr/?kelime=Acem |sernav=Turkish Language Association: Acem }}</ref> * Wiha jî wekî [[paşnav]] tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://static.namesdatabase.com/names2/A/J/Ajam.html |sernav=Names Database: Ajam Surname |roja-gihiştinê=6 sibat 2017 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927025653/http://static.namesdatabase.com/names2/A/J/Ajam.html |roja-arşîvê=27 îlon 2007 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Barbar]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] b71juz46fji66kykw728cms7sburu8w 0 7912 2085006 1839746 2026-08-10T05:57:28Z ~2026-44102-95 174768 2085006 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Slingshot (weapon) ku.jpg|thumb|Neçik]] '''Neçik''', '''rêzîn''', '''qosk''', '''çekan''', '''çetik''', '''çekeke''', '''çetelastîk''', '''qanik''', '''qewsik''' an jî '''darneçûk''' (bi kurdiya [[soranî]]: ''qoçeqanî'') alavek ji alavên aw û [[nêçîr]]ê ye. Herwiha, bi eslê xwe çekeke kevnar e û bi taybetî li [[Rojhilata Navîn]] tê bikaranîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} Gelek navên çetikê hene ku herêm-herêm diguhêrin. Lê divê bête gotin ku çetik û [[kevirkan]] ne yek in, kevirkan çekeke din a kevnar e. Wek mînak: Li gorî Pirtûka Pîroz, [[Dawid]] bi [[kevirkan]]ê li [[Goliyat|Golyat]]ê xist û kuşt. == Li Kurdistanê == Ev amûra folklorî di nav kurdên herêma [[Efrîn]]ê, û nemaze zarokan de, pir belavbûye, belê li herêmên din ên [[Kurdistan]]ê jî heye. Mirov nikare dîroka wî paşve bişopîne û heyameke teqez ji afirandina wî re bêlî bike. Temenê bikarhênerên neçik berê ne bi sînor bû, lê niha ew bi giştî di nav zarokan de tê bikaranîn, nemaze piştî ku xurdax û çîfte bûne alavên nêçîrê ji bo mezinan. Fermo, çetik hê jî di nava zarok û ciwanan gelek bi nav û deng e. Wek mînak: ne tenê wek leystok, lê di dema xwepêşandanên li Kurdistan û Filistînê jî ji aliyê ciwanên har ve wek 'çeka mehsûman' tê bikaranîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Çêkirina neçikê == Neçik ji sê zîvaran pêk tê û perçeya/îskeleya xwe ya bingeh ji texteke bi çetel pêk tê. Neçik an jî wek me gotiye darneçik, ew jî tim ji darikekî tê çêkirin, nemaze darikên [[zeytûn]]ê, an jî heke yek bextewar be dê tûşî neçikekî ji darê [[palût]]ê bibe. Yên herî baş ji textê findiqan, narewan û berûyan tên çêkirin ji ber ku texteya ew daran xurt in û zû naşikên. Şêwazê neçik wek tîpa “[[Y]]” ye. Zîvara duwem, [[lastîk]] e, ew jî du ta lastîk in, berê ev ta ji lastîkê dêxûnan, yan jî ji şamblêrên loqên wanyayan (otomobêlan) bûn, lê niha ew ji lastîkê pîşesazî ne. Zîvara sêyem jî jê re çermik tê gotin. Çermik bi rahatî ji çêrmê pêlavên qetî tê çêkirin, sêwazê çermik çargoşe ye, û ji her du aliyên rast û çepê ve qulkirî ye, ev qul jî lastîk tê re derbas dibe û çermik bi xwe ve diçespîne. Ev her sê zîvarên navborî bi girêdanan bi hev ve tên çespandin û alaveke ku jê re dibêjin ''neçik'' peyda dikin. Herwiha, di salên 1970'yî de çetikên hesinî yên ticarî hatin firotin û lastîka wan jî xurttir bûn. Ji bo çêkirina modeleke biçûk a çetikê, meriv kare şerîteke lastîkî li ser du pêçiyan radimedîne û perçeyek pelg a li navê bixe. == Neçik çawa tê bikaranîn == Peywira sereke a neçik ew e, ku kevir pê bên avêtin. Avêtina kêvir jî ji şiyana ku dema lastîk ji hev tê kişandin peyda dibe, çêdibe, hingê ewê ku neçik bikar tîne kevirekî li gorî meziniya çermik, dixîne nav çêrmik, û neçik bi destekî digre û bi destê din kevirê di nav çermik de digire û paşve dikşîne. Li vir berî ew kevirê xwe bavêje, ew ê nêçîra raçavkirî nîşan bike, û nîşankirin jî di nav her du pîçikên neçik re tê girtin, dema nêçîr kete nav her du pîçikan, û nêçîrvan, bikarhênerê neçik dabîn bû ku nîşana wî baş hatiye danîn, ew ê çêrmik berde, berdana çêrmik jî hezeke têvedanê dide kêvir û bihêz pêşve davêje. Anîna nîşanê li gorî zîrekî û jêhatina nêçîrvan e. Neçik digel ku alaveke asan e, lê ew li dijî [[çûk]]ên curbecur tê bikaranîn, ji çitikên pêşî bigire heya [[qaz]] û [[werdek]]an. Tevî ku neçik alaveke asan e, lê bandora xwe di nêçîrê de pir mezin e, û ta roja îro dikare şûna çekên xurdax û saçmeyan bigire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Slingshots}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alavên nêçîrê]] pzr6wetd1jhfq0zvh44n1jwx5owvna7 0 10215 2084990 2025955 2026-08-09T23:01:16Z LoqaT 142398 2084990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Egîna Jêrînê | navê_din = | navê_fermî = Ağın | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Egîna Jêrîn | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 1 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 16 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 2.978<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 268 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 11,1 | nifûsa_serbajarê = 1.945 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 880 | koda_postayê = 23960 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|56|36|N|38|42|53|E|display=inline, title}} }} '''Egîna Jêrîn''' an jî Axin ({{bi-tr|Ağın}}) yek ji navçeyên [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. 80 km li bakur-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 260 [[km²]], nifûsa wê bi giştî nêzîkî 3.200 kesan. Sê aliyê erdê navçeyê [[Bendava Kebanê]] ye. Herwekî bi [[Dêrsim]] û [[Meledî|Melediyê]] ye cîran e. Piştî avabûna Bendava Kebanê rewşa hewayê ya herêmê hatiye guhertin û klîmaya sar a Kurdistanê êdî nîne. Dîroka navçeyê jî wekî ya Kurdistanê ye. [[Hîtît]], [[Ûrartû]], [[Roma]], Mîrîtiyên Kurdistanê, [[Osmanî|Osmaniyan]] li vir desthilatî kirine. Di salên [[1700]] da bingeha navçeyê li gundê Axinê hatiye avabûn. Li herêmê gelekî bermayiyên dîrokî hene û mixabin pirraniya wan jî di bin ava Bendava Kebanê de mane. Derên Filehan bi giştî hatine tehrîpkirin. Dîsa jî [[Dêra Paxnîkê]] wekî xerabe maye û gelek tûrîst tên bo dîtinê. [[Kela Xoşrîkê]], [[Nekropola Axinê]], [[Pireya Şikefta Reş]] hwd balkêş in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|56|36|N|38|42|53|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Elezîzê]] klhc3rxvynh23rvk2pxb814ak40rsmv 0 10216 2084988 2018040 2026-08-09T22:59:40Z LoqaT 142398 2084988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Xulamanê | navê_din = | navê_fermî = Alacakaya | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Xulaman | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 1 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 12 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 8.412<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 318 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 26,5 | nifûsa_serbajarê = 2.896 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.150 | koda_postayê = 23410 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|27|45|N|39|51|44|E|display=inline, title}} }} '''Xulaman''' an jî '''Guleman''' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]: ''Alacakaya'') yek ji navçeyên [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. Navê Xulaman di sala [[1987]] da hatiye qedexekirin. 78 km li başûr-rojavayê Xarpêtê dikeve. Di sala [[1990]] da bûye navçe û bi Xarpêtê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 1.150 m ye. Firehiya erdê navçeyê 318 [[km²]], hejmara niştecihan nêzîkî 8.700 in (di sala [[1997]]an da). Aborî li ser çandinî, derxistina [[krom]], [[mermer]] û xwedîkirina ajalan e. Herwekî karê mozhinguvî jî heye. Dîroka navçeyê ji ya [[Kurdistan]]ê ne cudatir e. Herêm ji aliyê madenên binerdî ve gelek dewlemen e. Ji 60 % derxistina [[krom]] a dinyayê li Xulamanê ye. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûdwernagire. Gelê herêmê ji aliyê aboriyê ve xizan e. Hemî dewlemendî bi destê fîrmayên dewleta Tirk ji [[Enqere]]yê re tên şandin. Mermerê herêmê heya [[Ewropa]] belav dibe. Gelê herêmê ji kêmahiya dibistanan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, xerabiya riyan, bêkarî û kêmahiya bijîşkan gilîdar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|27|45|N|39|51|44|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Elezîzê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 63hp0inttwxvtfn0sgtm8y4im1ivu4g 0 10220 2084987 2018041 2026-08-09T22:57:32Z LoqaT 142398 2084987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Xûxê | navê_din = | navê_fermî = Sivrice | wêne = Sivrice Akşam.jpg | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Xûx | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 1 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 52 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 10.420<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 634 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 16,4 | nifûsa_serbajarê = 4.491 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.280 | koda_postayê = 23900 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|26|53|N|39|18|26|E|display=inline, title}} }} '''Xûx''', '''Xox''', '''Gola Hezarê''' ({{bi-tr|Sivrice}}) yek ji navçeyên [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. Navê Xûx di sala [[1962]] da hatîye qedexekirin. Xûx 30 km li [[başûr]]ê [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] dikeve. Firehiya erdê navçeyê 634 [[km²]], nifûsa wê bi giştî nêzîkî 14.200 kes in. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan, [[masî]]gerî, karê hevrîşimê û karê [[mozhinguvî|mozhinguviyê]] ye. Fabrîka [[gûbre]], [[kîremît]] û [[ava mîneral]] jî hene. Pîştî avabûna [[Komara Tirkiyê]] pêl bi pêl ji [[Balkan]] û [[Asya]]yê koçberên misilman û Tirk anîne li [[Kurdistan]]ê bicihkirine. Di salên 30 û 40 de ji [[Romanya]] û [[Yûgoslavîya|Yûgoslaviyayê]] 142 malbat anîne li Xoxê bicihkirine. Herwekî di sala [[1992]] de 3 malbat ji naxçevan, malbatek ji [[Rûsya]], 3 malbat jî ji [[Çêçênistan]]ê (sala [[1999]]) anîne bicihkirine. Nakokî di navbera niştecihên herêmê yên Kurd û koçberan de gelek in. Gelê herêmê bi pirranî Kurd in. Çiyayên [[Hezarbaba]] (2.347 m) û [[Mestar]] (2.140 m) li herêmê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|26|53|N|39|18|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Elezîzê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] rb9leo1tx9pvgtw79y1n39qmgeb3toc 0 10237 2084989 2017929 2026-08-09T23:00:48Z LoqaT 142398 2084989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Kebanê | navê_din = | navê_fermî = Keban | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Keban | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 1 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 30 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 7.581<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 543 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 37.5 | nifûsa_serbajarê = 5.005 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 780 | koda_postayê = 23700 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|47|37|N|38|44|32|E|display=inline, title}} }} '''Keban''' yek ji navçeyên [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. Rûber 543 km², bilindahî ji rûyê deryayê 780 m ye. Hejmara niştecihên navendê (di sala 2000'î de) 6.577 û bi tevî gundan jî 9.210 e. 30 gund girêdayî Kebanê ne. Gelê herêmê, ji xeynî karmendên dûgela Tirk, hemî ji Kurdan pêk tê. Keban li ber [[Çemê Bazirganê]] ye. Li rojavayê Xarpêtê dikeve. Erdê navçeyê çiyayî ye û daristan nemane. Aboriya gel li ser çandinî, xwedîkirina ajalan e. Karê [[masîgerî|masîgeriyê]] û [[mozhinguvî|mozhinguviyê]] jî heye. == Galeriya wêneyan == <gallery> Wêne:KebanDam.JPG|Bendava Kebanê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Kebanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|47|37|N|38|44|32|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Keban| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] 6lmb3nwvmcq6n7c32vk32czsbf053hs 0 10239 2084976 2017980 2026-08-09T21:01:08Z LoqaT 142398 Naverok hatiye sererastkirin. 2084976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Paloyê | navê_din = | navê_fermî = Palo | wêne = Palo 2019.jpg | sernavê_wêne = Bajarê Paloyê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Palo | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 36 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 17.872<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2025]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 735 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 30,9 | nifûsa_serbajarê = 9.509 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2025]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 870 | koda_postayê = 23500 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|41|30|N|39|55|36|E|display=inline, title}} }} '''Palo''' an jî '''Palî''' (bi [[Zimanê tirkî|Tirkî]]: ''Palu''), [[Navçe|navçeyeke]] bi ser parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ve ye. Dîroka navçeya ku li keviya [[Çemê Miradê|Çemê Muradê]] hatiye avakirin, heta Serdema Bironzî ya Kevnar diçe.yek ji navçeyên [[Mezra]]yê ye. 76 km li rojhilatê Mezrayê dikeve. Rûber 722 km², bilindahî ji behrayê 850 m ye. 36 gund girêdayî navçeyê ne. == Dîrok == Dîroka herêmê ji ya [[Kurdistan]]ê ne cûdatir e. Di dîroka kevn de navê Paloyê ''Şebetarîa'', ''Romanopolîs'', ''Asmosata'', ''Arsamosata'', ''Arşemşat'', ''Şîmşat'', ''Aşmûşat'', ''Sumaysat'' derbaz dibe. Li navçeyê gelek cihên dîrokî û çandî hene. Ji van ê herî girîng [[Kela Paloyê]] ye ku ji serdemên [[Ûrartû|Ûrartûiyan]] maye û xwediyê nivîsên bizmarî yên Padîşahê Menua ye. Pira Paloyê ku li ser [[Çemê Miradê|Çemê Muradê]] hatiye avakirin, di navbera bakur û başûr de wekî riyeke girîng a bazarganiyê dihat bikaranîn. Navê niha Palo ji Balo tê di qeydên [[Grekî]] de wekî ''Balouos'' derbaz dibe. Tekujî Ermenî di salî 1915'an afirîn. Di qeydên [[Ermenî]] de ''Bahakhovît'', di hîn qeydên [[Osmanî|Osmaniyan]] de ''Sekerat'', ''Mirdêsî'' tê bikaranîn. Gorî dîroka [[Şerefxan]] Palo wargehê eşîra [[Mîrdesî]]yên bûye. Tê fêhmkirin ku kîjan şarezayiyê li vir desthilatî kirine navê wê bi awayeke dîn bikaranîye. Di dema Osmanîyên de her dem di bin desthilatdarîya [[Mîrên Kurdistanê]] de bûye. == Cihên Dîrokî == <gallery widths="220px" heights="160px" perrow="4"> File:Palu Kalesi.jpg|Kela Paloyê File:Tarihi Palu Köprüsü.jpg|Pira Dîrokî ya Paloyê File:Eski Palu Ulu Cami01.jpg|Mizgefta Mezin a Paloya Kevn File:Eski Palu Kirchenruine02.jpg|Kelepûra Dêra Ermenîyan </gallery> == Navdarên Bajêr == * [[Mele Ehmedê Palo]] * [[Katherine Magarian]] (1906 – 2001) * [[Selahattin Demirtaş]] * [[Şêx Seîd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Palu, Elâzığ}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|41|30|N|39|55|36|E|type:city(9069)|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Palo| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] hcvffesm9uqb0ovhowtwv6cfrorl4p7 2084977 2084976 2026-08-09T21:01:27Z LoqaT 142398 2084977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Paloyê | navê_din = | navê_fermî = Palo | wêne = Palo 2019.jpg | sernavê_wêne = Bajarê Paloyê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Palo | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 36 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 17.872<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2025]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 735 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 30,9 | nifûsa_serbajarê = 9.509 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2025]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 870 | koda_postayê = 23500 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|41|30|N|39|55|36|E|display=inline, title}} }} '''Palo''' an jî '''Palî''' (bi [[Zimanê tirkî|Tirkî]]: ''Palu''), [[Navçe|navçeyeke]] bi ser parêzgeha [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ve ye. Dîroka navçeya ku li keviya [[Çemê Miradê|Çemê Muradê]] hatiye avakirin, heta Serdema Bironzî ya Kevnar diçe. 76 km li rojhilatê Mezrayê dikeve. Rûber 722 km², bilindahî ji behrayê 850 m ye. 36 gund girêdayî navçeyê ne. == Dîrok == Dîroka herêmê ji ya [[Kurdistan]]ê ne cûdatir e. Di dîroka kevn de navê Paloyê ''Şebetarîa'', ''Romanopolîs'', ''Asmosata'', ''Arsamosata'', ''Arşemşat'', ''Şîmşat'', ''Aşmûşat'', ''Sumaysat'' derbaz dibe. Li navçeyê gelek cihên dîrokî û çandî hene. Ji van ê herî girîng [[Kela Paloyê]] ye ku ji serdemên [[Ûrartû|Ûrartûiyan]] maye û xwediyê nivîsên bizmarî yên Padîşahê Menua ye. Pira Paloyê ku li ser [[Çemê Miradê|Çemê Muradê]] hatiye avakirin, di navbera bakur û başûr de wekî riyeke girîng a bazarganiyê dihat bikaranîn. Navê niha Palo ji Balo tê di qeydên [[Grekî]] de wekî ''Balouos'' derbaz dibe. Tekujî Ermenî di salî 1915'an afirîn. Di qeydên [[Ermenî]] de ''Bahakhovît'', di hîn qeydên [[Osmanî|Osmaniyan]] de ''Sekerat'', ''Mirdêsî'' tê bikaranîn. Gorî dîroka [[Şerefxan]] Palo wargehê eşîra [[Mîrdesî]]yên bûye. Tê fêhmkirin ku kîjan şarezayiyê li vir desthilatî kirine navê wê bi awayeke dîn bikaranîye. Di dema Osmanîyên de her dem di bin desthilatdarîya [[Mîrên Kurdistanê]] de bûye. == Cihên Dîrokî == <gallery widths="220px" heights="160px" perrow="4"> File:Palu Kalesi.jpg|Kela Paloyê File:Tarihi Palu Köprüsü.jpg|Pira Dîrokî ya Paloyê File:Eski Palu Ulu Cami01.jpg|Mizgefta Mezin a Paloya Kevn File:Eski Palu Kirchenruine02.jpg|Kelepûra Dêra Ermenîyan </gallery> == Navdarên Bajêr == * [[Mele Ehmedê Palo]] * [[Katherine Magarian]] (1906 – 2001) * [[Selahattin Demirtaş]] * [[Şêx Seîd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Palu, Elâzığ}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|41|30|N|39|55|36|E|type:city(9069)|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Palo| ]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] kkao5com28jqouym1eyvyex0pstxjvt 0 13136 2084928 2083223 2026-08-09T17:50:50Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Îndonezya''' (bi [[îndonezî]]: ''Indonesia''), bi fermî '''Komara Îndonezyayê''' yan jî '''Dewleta Yekgirtî ya Komara Îndonezyayê''', welatek li başûrê rojhilatê Asya û [[Okyanûsya]]yê ye ku di navbera [[okyanûsa Hindî]] û [[Okyanûsa Mezin]] de ye. Welat ji zêdetirî 17.000 giravan pêk tê ku di nav de giravên wekî [[Sumatra]], [[Cava]], [[Sulawesi]] û beşên [[Borneo]] û [[Gîneya Nû]] hene. Îndonezya yek ji welatên ku nifûsa [[misilman]]an herî zêde ye. Welêt demek yek ji [[kolonî|koloniyên]] [[Holenda]]yê bû. Îndonezya bi rûbera 1.904.569 kîlometre çargoşe yê welatê arşîpel a (komgirav) herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê rûberê ve 14em welatê herî mezinê cîhanê ye. Zêdetirî 275 milyon mirovî, Îndonezya çaremîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye û welatê herî qelebalix ê ku piraniya wan [[misilman]] e. Java, girava herî qelebalix a cîhanê, ji nîvê nifûsa welêt zêdetir mal lê ye. Îndonezya [[Komar|komarek serokatiyê]] ye ku [[meclîs]]ek hilbijartî heye. Welêt xwediye 37 [[parêzgeh]]an ku heşt ji wan xwedî statuya taybetî ne. Paytexta welêt bajarê [[Jakarta]]yê duyem devera bajarî mezin ê cîhanê ye. Endonezya bi [[Papua Gîneya Nû]], [[Tîmora Rojhilat]] û beşa rojhilatê [[Malezya]] re û hem jî sînorên deryayî bi [[Singapûr]], [[Viyetnam]], [[Taylenda]], [[Filîpîn|Fîlîpîn]], [[Awistralya]], [[Palau]] û [[Hindistan]]ê re (Giravên [[Andaman]] û [[Nicobar]]) re parve dike. Tevî nifûsa xwe ya mezin û herêmên pir niştecîh, Îndonezya xwedan deverên çolê yên berfireh e ku yek ji astên herî bilind ên cihêrengiya biyolojîk a cîhanê piştgirî dike. Arşîpela Îndonezyayê bi kêmî ve ji sedsala 7-an vir ve herêmek hêja ye ji bo bazirganiyê dema ku Srivijaya û paşê Majapahit bi saziyên ji axa Cînê û parzemîna Hindistanê re bazirganî kirin. Serwerên herêmî hêdî hêdî ji sedsalên destpêkê ve bandorên biyanî girtin û padîşahiya Hindu û Bûdîst geş bûn. Bazirganên Sunnî û alimên sûfî [[Îslam]]ê anîn, [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]] jî ji aliyê mîsyonerên Ewropî ve belav bû. Her çend [[Portûgal]]î, [[Fransayî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] jî di demekê de hukim kiribin jî, [[Holenda|Holendî]] ji bo hebûna xwe ya 350-salî ya li arşîpelê hêza herî sereke ya kolonyal bû. Têgeha "Îndonezya" wekî dewlet-netewe di destpêka sedsala 20-an de derket holê, piştre bi ragihandina Serxwebûna Îndonezyayê di sala 1945an de derket holê. Lêbelê, heya sala 1949an ku Holendayê serweriya Îndonezyayê nas kir piştî pevçûnek çekdarî û dîplomatîk di navbera du. Îndonezya ji bi hezaran komên etnîkî yên xwecihî û bi sedan komên zimanî pêk tê, ku Javanî ya herî mezin e. Nasnameyek hevpar bi dirûşma "Bhinneka Tunggal Ika" ("Yekitiya di Pirrengiyê de" bi rastî, "gelek, lê yek"), ku ji hêla zimanek neteweyî, cihêrengiya çandî, pirrengiya dînî di nav nifûsa ku piraniya wan misilman de ye û dîrokek diyarkirî pêşketiye. kolonyalîzm û serhildana li dijî wê. Aboriya Îndonezyayê ji hêla GDP-ya navî ve di cîhanê de 17emîn e û ji hêla PPP ve jî ya 7emîn a herî mezin e. Ew hêzek herêmî ye û di karûbarên cîhanî de hêzek navîn tê hesibandin. Welat endamê çend rêxistinên piralî ye ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî, G20 û endamekî damezrîner ê Tevgera Bêalî, Komeleya Neteweyên Asyaya Başûr, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, D-8 û Rêxistina Îslamî ya Hevkarî heye. == Nav == Navê Îndonezya ji peyvên [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] Ἰνδός, îndós'' û νῆσος, nêsos hatiye girtin, bi wateya "giravên Hindistanê".<ref name="EcoSeas1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One |url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse |paşnav1=Tomascik |pêşnav1=Tomas |paşnav2=Mah |pêşnav2=Anmarie Janice |paşnav3=Nontji |pêşnav3=Anugerah |paşnav4=Moosa |pêşnav4=Mohammad Kasim |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |isbn=978-962-593-078-7 |cih=Hong Kong }}</ref> Navê xwe vedigere sedsala 19an, pir berî damezrandina Îndonezyaya serbixwe.<ref name="indoety">{{Jêder-malper |url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |sernav=The origin of Indonesia's name |paşnav=Anshory |pêşnav=Irfan |tarîx=2004-08-16 |weşanger=Pikiran Rakyat |ziman=id |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |tarîxa-arşîvê=2006-12-15 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2006-12-15 }}</ref> Di sala 1850an de, George Windsor Earl, etnologê îngilîz, têgînên Hindunesî-û tercîha wî, Malayûnî-ji bo niştecihên "Arşîpelaga Hindistanê an Arşîpelagoya Malayî" pêşniyar kir.{{Sfn|Earl|1850|p=119}} Di heman weşanê de, yek ji xwendekarên wî, James Richardson Logan, Îndonezya wekî hevwateya Arşîpela Hindistanê bikar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Logan |pêşnav=James Richardson |sal=1850 |sernav=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders |kovar=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia |cild=4 |rr=252–347 }}</ref>{{Sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Akademîsyenên Holendî yên ku di weşanên Hindistana Rojhilat de dinivîsin ji karanîna Îndonezyayê nerazî bûn. Wan Arşîpela Malayî tercîh kirin (bi holendî: Maleische Archipel); Hindistana Rojhilat a Hollandayê (Nederlandsch Oost Indië), bi gelemperî Hindistan; Rojhilat (de Oost); û Insulinde.<ref name="Kroef">{{Jêder-kovar |paşnav=van der Kroef |pêşnav=Justus M |sal=1951 |sernav=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=71 |hejmar=3 |rr=166–171 |doi=10.2307/595186 |jstor=595186 }}</ref>'' Piştî 1900, Îndonezya di derdorên akademîk ên li derveyî Holendayê de bêtir gelemperî bû, û komên neteweperest ên xwecihî ew ji bo îfadeya siyasî pejirand. Adolf Bastian ji Zanîngeha Berlînê ev nav bi pirtûka xwe ya ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels'', 1884–1894 belav kir. Yekem zanyarê xwecî ku nav bikar anî Ki Hajar Dewantara bû, dema ku di sala 1913 de, wî buroyek çapemenîyê li Hollanda, Indonesisch Pers-bureau damezrand. == Dîrok == === Dîroka kevnar === [[Wêne:Borobudur_ship.JPG|rast|thumb|Keştiyek Borobudur ku li ser perestgeha Borobudur hatî xemilandin, c. 800 CE. Qeyikên ku ji arşîpelê derketin dibe ku di sedsala 1-an a PZ de seferên bazirganiyê ber bi peravên rojhilatê Afrîkayê ve kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow |sernav=A short history of Indonesia: the unlikely nation? |paşnav=Brown |pêşnav=Colin |weşanger=Allen & Unwin |sal=2003 |isbn=978-1-86508-838-9 |rûpel=[https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow/page/n31 13] |gihiştina-urlyê=limited }}</ref>]] Bermahiyên fosîlî yên [[Homo erectus]], ku di nav gel de wekî "Mirovê Java" tê zanîn, destnîşan dike ku arşîpela Îndonezyayê du mîlyon û 500,000 sal berê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1988 |sernav=Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 |kovar=Annual Review of Anthropology |cild=17 |rr=43–77 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 }} cited in {{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of Java and Bali |paşnav1=Whitten |pêşnav1=T. |paşnav2=Soeriaatmadja |pêşnav2=R.E. |paşnav3=Suraya |pêşnav3=A.A. |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |cih=Hong Kong |rr=309–412 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1983 |sernav=Evidence on the age of the Asian Hominidae |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=80 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1983PNAS...80.4988P |doi=10.1073/pnas.80.16.4988 |pmc=384173 |pmid=6410399 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=de Vos |pêşnav1=J.P. |paşnav2=Sondaar |pêşnav2=P.Y. |sal=1994 |sernav=Dating hominid sites in Indonesia |kovar=Science |cild=266 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1994Sci...266.1726D |doi=10.1126/science.7992059 |doi-access=free }}</ref> [[Homo sapiens]] li dora 43,000 BZ gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html |sernav=The Great Human Migration |paşnav=Gugliotta |pêşnav=Guy |tarîx=July 2008 |weşanger=Smithsonian Maganize |tarîxa-gihiştinê=2011-08-21 }}</ref> Gelên Awistronezyayê, ku piraniya nifûsa nûjen pêk tînin, ji [[Taywan]]a niha koçî [[Asyaya Başûr]] kirin. Ew li dora 2000 BZ gihîştin arşîpelê û dema ku ew li rojhilat belav bûn, Melanesiyên xwecihî li herêmên dûr ên rojhilatê sînordar kirin.{{Sfn|Taylor|2003|pp=5–7}} Şert û mercên çandiniyê yên îdeal û serweriya çandiniya [[Riz|birincê]] ya şil di sedsala heştemîn a BZ{{Sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} de hişt ku gund, bajarok û padîşahiyan piçûk di sedsala yekem a PZ de geş bibin. Helwesta deryaya stratejîk a arşîpelagê ji çend sedsalên BZ ve bazirganiya nav-giravê û navneteweyî, tevî padîşahiya Hindistanê û xanedanên çînî, xurt kir.{{Sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Bazirganî ji mêj ve di bingeh de dîroka Îndonezyayê ava kiriye.{{Sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{Sfn|Vickers|2005|pp=18–20, 60, 133–134}} Ji sedsala heftemîn a PZ, Padîşahiya deryayî ya Srivijaya ji ber bazirganiyê û bandorên [[Hinduîzm]] û [[Budîzm]]ê geş bû.{{Sfn|Taylor|2003|pp=22–26}}{{Sfn|Ricklefs|1991|p=3}} Di navbera sedsalên heştem û dehem ên PZ de, xanedanên bûdîst ên çandiniyê Sailendra û Hindu Mataram li Cavaya hundurîn geş bûn û kêm bûn, û abîdeyên olî yên mezin ên wekî Sailendra's Borobudur û Mataram's Prambanan hiştin. Padîşahiya Hindu [[Majapahit]] di dawiya sedsala 13an de li rojhilatê [[Cava]]yê hate damezrandin, û di bin [[Gajah Mada]] de, bandora wê li piraniya Îndonezyaya îroyîn dirêj bû. Ev serdem di dîroka Îndonezyayê de gelek caran wekî "[[Serdema Zêrîn]]" tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Peter |sal=1982 |sernav=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |kovar=Futures |cild=14 |hejmar=1 |rr=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4 }}</ref> Delîlên herî kevn ên nifûsa îslamîbûyî yên li arşîpelagê vedigere sedsala 13-an li bakurê [[Sumatra]]yê. Parçeyên din ên archipelago hêdî hêdî Îslam qebûl kirin, û ew di dawiya sedsala 16an de li Cava û Sumatra dînê serdest bû. Bi piranî, Îslam li ser bandorên çandî û olî yên heyî, ku forma serdest a Îslamê li Îndonezyayê, bi taybetî li Cavayê, şekil da û tevlihev kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Serdema kolonyal === [[Wêne:Nicolaas_Pieneman_-_The_Submission_of_Prince_Dipo_Negoro_to_General_De_Kock.jpg|alt=|çep|thumb|Radestkirina Prince Diponegoro ji General De Kock re di dawiya [[Serê Ava Sipî]] de, sal1830.]] Yekem Ewropî di sala 1512 de gihîştin arşîpelê, dema ku bazirganên portûgalî, bi serokatiya [[Francisco Serrão]], xwestin ku çavkaniyên nutmeg, diran û bîbera kubar li [[Giravên Maluku]] yekdestdar bikin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=22–24}} Bazirganên holendî û brîtanî li pey wan çûn. Di sala 1602an de, Holendiyan Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC) ava kir û hema hema 200 sal bû hêza serdest a Ewropî. VOC di 1800 de piştî îflasê hate hilweşandin, û Hollanda Hindistana Rojhilat a Hollandayê wekî koloniyek neteweyî ava kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|p=24}} Di piraniya serdema [[kolonyalîzm]]ê de, kontrola holendî ya li ser archipelago kêm bû. Hêzên Holandî hem li Cava û hem jî li dervayê Javayê bi domdarî mijûlî şikandina serhildanan bûn. Bandora rêberên herêmî yên wekî Prens [[Diponegoro]] li Cavaya navendî, [[Îmam Bonjol]] li navendî Sumatra, [[Pattimura]] li [[Maluku]], û şerê xwînî yê 30salî li [[Aceh]], Holendî qels kir û hêzên leşkerî yên kolonyal girêda. Tenê di destpêka sedsala 20an de serdestiya Holendayê berbi sînorên heyî yên Îndonezyayê ve çû. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de êrîşa [[japon]]î û paşerojê dagîrkeriya Holendayê bi dawî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |sernav=Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45 |tarîx=November 1992 |weşanger=Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130821095117/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |tarîxa-arşîvê=2013-08-21 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2013-02-11 }}</ref> û tevgera serxwebûnê ya ku berê hatibû tepisandin teşwîq kir.<ref>Robert Elson, ''The idea of Indonesia: A history'' (2008) pp 1–12</ref> Du roj piştî radestkirina Japonya di tebaxa 1945 de, [[Sukarno]] û [[Mohammad Hatta]], rêberên neteweperest ên bibandor, serxwebûna Îndonezyayê ragihandin û bi rêzdarî serok û cîgirê serok hatin tayîn kirin.{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=H. J. Van Mook |lînka-nivîskar=Hubertus Johannes van Mook |tarîx=1949 |sernav=Indonesia |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=25 |hejmar=3 |rr=274–285 |doi=10.2307/3016666 |jstor=3016666 }}</ref><ref name="Bidien1945">{{Jêder-kovar |nivîskar=Charles Bidien |tarîx=1945-12-05 |sernav=Independence the Issue |kovar=Far Eastern Survey |cild=14 |hejmar=24 |rr=345–348 |doi=10.2307/3023219 |jstor=3023219 }}</ref>{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}{{Sfn|Reid|1973|p=30}} Holenda hewl da ku ji nû ve desthilatdariya xwe saz bike, û têkoşînek çekdarî û dîplomatîk a dijwar di Kanûn 1949 de bi dawî bû dema ku Holenda bi fermî serxwebûna Îndonezyayê li ber zexta navneteweyî nas kir û serwerî radestî Dewletên Yekbûyî yên Îndonezyayê kir.{{Sfn|Friend|2003|p=35}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |sernav=Indonesian War of Independence |xebat=Military |weşanger=GlobalSecurity.org |tarîxa-gihiştinê=2006-12-11 }}</ref> Tevî dubendiyên siyasî, civakî û mezhebî yên awarte, îndonezyayan bi giştî di şerê xwe yê serxwebûnê de yekîtî dîtin.{{Sfn|Friend|2003|pp=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/23 21, 23]}}{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=211–213}} === Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem === {{Multiple image|direction=horizontal|caption_align=center|total_width=260|image1=Presiden Sukarno.jpg|image2=Mohammad Hatta 1950.jpg|footer=Sukarno (''çep'') û Hatta (''rast''), bavên damezrîner ên Îndonezyayê û yekem [[Serokê Îndonezyayê|Serok]] û [[Cîgira Serokê Îndonezyayê|Cîgirê Serok]].}} Weke serok, Sukarno Îndonezya ji [[Demokrasî|demokrasiyê]] ber bi [[otorîterîzm]]ê ve bir û bi hevsengkirina hêzên dijber ên artêş, [[îslama siyasî]], û [[Partiya Komunîst a Îndonezyayê]] (PKI) ku her diçe bi hêztir dibe, desthilatdarî parast.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=237–280}} Aloziyên di navbera artêş û PKIyê de di sala 1965an de bi hewldana derbeyê derket lûtkeyê. Artêş, bi rêberiya [[Major General Suharto]], bi destpêkirina paqijkirina tund a li dijî komunîstan ku di navbera 500.000 û yek mîlyon mirovan bûn, kuştin.{{Sfn|Melvin|2018|p=1}}{{Sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Robert Cribb |tarîx=2002 |sernav=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url=https://semanticscholar.org/paper/aa9b073fd95ecbc825767210f1afb1a724171b8b |kovar=Asian Survey |cild=42 |hejmar=4 |rr=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550 |s2cid=145646994 }}; {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |sernav=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light |tarîx=2017-10-17 |weşanger=BBC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180531212048/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |tarîxa-arşîvê=2018-05-31 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2018-09-19 }}</ref>PKI ji derbeyê hat sûcdarkirin û bi bandor hat îmhakirin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=280–283, 284, 287–290}}Suharto li ser pozîsyona qels a Sukarno sermaye kir, û piştî lîstikek hêzdar a bi Sukarno re, Suharto di adara 1968an de bû serok. Rêveberiya wî ya "New Order", <ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=John D. Legge |sal=1968 |sernav=General Suharto's New Order |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=44 |hejmar=1 |rr=40–47 |doi=10.2307/2613527 |jstor=2613527 }}</ref> ji hêla [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve tê piştgirî kirin, <ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North–South Relations'', London: Blackwell, p. 70</ref> veberhênana rasterast a biyanî teşwîq kir, <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farid |pêşnav=Hilmar |tarîx=2005 |sernav=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66 |kovar=Inter-Asia Cultural Studies |cild=6 |hejmar=1 |rr=3–16 |doi=10.1080/1462394042000326879 |s2cid=145130614 }}</ref>{{Sfn|Robinson|2018|p=206}} ku di sê deh salên paşîn ên mezinbûna aborî ya girîng de faktorek girîng bû. Îndonezya welatê herî zêde ji krîza darayî ya Asyayê ya 1997an hat lêdan bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems |url=https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh |paşnav=Delhaise |pêşnav=Philippe F. |weşanger=Willey |sal=1998 |isbn=978-0-471-83450-2 |rûpel=[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123] }}</ref> Wê nerazîbûna gel bi gendeliya Rêza Nû û tepeserkirina mixalefeta siyasî derxist holê û di dawiyê de serokatiya Suharto bi dawî anî. Di sala 1999an de, Tîmora Rojhilat ji Îndonezyayê veqetiya, piştî dagirkirina wê ya sala 1975 ji hêla Îndonezya<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |sernav=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76 |paşnav=Burr |pêşnav=W. |tarîx=2001-12-06 |xebat=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |weşanger=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]] |cih=Washington, DC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191005181014/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |tarîxa-arşîvê=2019-10-05 |tarîxa-gihiştinê=2006-09-17 }}</ref> û dagirkeriya 25-salî ya ku bi şermezarkirina navneteweyî ya binpêkirinên mafên mirovan hat nîşandayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |sernav=Situation of human rights in East Timor |tarîx=1999-12-10 |weşanger=Relief Web |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191120053730/https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |tarîxa-arşîvê=2019-11-20 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, prosesên demokratîk bi xurtkirina xweseriya herêmî û sazkirina yekem hilbijartinên serokatiyê yên rasterast di sala 2004-an de hatine xurt kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |sernav=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |weşanger=The Carter Center |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |tarîxa-arşîvê=2007-06-14 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2007-06-14 }}</ref> Bêîstîqrara siyasî, aborî û civakî, gendelî û mînakên terorê di salên 2000î de pirsgirêk man; lê belê, aborî di 15 salên dawî de bi xurtî pêk hat. Her çend têkiliyên di navbera nifûsa cihêreng de bi piranî lihevhatî bin jî, nerazîbûna mezhebî ya tûj û tundî li hin deveran pirsgirêk dimîne.<ref name="RIP">{{Jêder-kitêb |sernav=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia |paşnav=Harsono |pêşnav=Andreas |tarîx=May 2019 |weşanger=Monash University Publishing |isbn=978-1-925835-09-0 }}</ref> Li Aceh di sala 2005an de piştî erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî ya 2004an ku 130.000 Îndonezyayî kuştibûn, di sala 2005an de lihevhatinek siyasî ji bo pevçûnek cudaxwaz a çekdarî hate bidestxistin.<ref name="AcehPeace">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |sernav=Indonesia signs Aceh peace deal |tarîx=2005-08-15 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116150100/https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |tarîxa-arşîvê=2018-11-16 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Herêmên Îndonezyayê == Îro Îndonezya ji 30 herêman û ji du cihên statûya taybet pêk tê. * 1. Cihê taybet: Daerah Khusus Ibukota [[Cakarta]] (paytext) * 2. Cihê taybet: Le Daerah Istimewa [[Yogyakarta]] '''Herêmên Îndonezyayê:''' {| |- |valign="top"| * [[Girava Riau]] * [[Balî]] * [[Bangka-Belitung]] * [[Banten]] * [[Bengkulu]] * [[Gorontalo]] * [[Jambi]] * [[Cavaya Navend]] * [[Cavaya Rojava]] * [[Cavaya Rojhilat]] |valign="top"| * [[Kalimantana Navend]] * [[Kalimantana Rojava]] * [[Kalimantana Rojhilat]] * [[Kalimantana Başûr]] * [[Lampung]] * [[Moluk]] * [[Molukên Bakur]] * Nanggroe [[Aceh]] Darussalam * [[Nusa Tenggara Rojava]] * [[Nusa Tenggara Rojhilat]] |valign="top"| * [[Papûa]] ([[Papûa Gîneya Nû|Gîneya Nû]] Rojhilat) * [[Riau]] * [[Sulawesiya Navend]] * [[Sulawesiya Bakur]] * [[Sulawesiya Rojava]] * [[Sulawesiya Başûr]] * [[Sulawesiya Başûr-Rojhilat]] * [[Sumatraya Bakur]] * [[Sumatraya Rojava]] * [[Sumatraya Başûr]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Indonesia}} {{Dewletên Asyayê}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|5|S|120|E|type:country_region:ID|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Başûr-rojhilatê Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1945an li Îndonezyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1945an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Îndonezya| ]] 8cncp42igtf6mqw4r795bh81aeqwn8q 0 13344 2085007 1848970 2026-08-10T06:03:11Z Martin Macha 2111 43444 /* */ 2085007 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|ziman2=es}} {{Agahîdank welat2 | nav = Kolombiya | navê rastî = {{Navê rastî|es|República de Colombia|fontsize=70%}} | navê hevbeş = Kolombiya | konvansiyonel navê dirêj = Komara Kolombiyayê | rewş = | wêneyê ala = Flag of Colombia.svg | sernav ala = | wêneyê mertal = Coat of arms of Colombia.svg | sernav mertal = | dirûşma netewî = {{Navê rastî|es|"Libertad y Orden"|italics=off|nolink=yes}} | dirûşma bi kurdî = {{Biçûk|"Azadî û Pergal"}} | sirûda netewî = {{Navê rastî|es|[[Sirûda Neteweyî ya Kolombiyayê|¡Oh, Gloria Inmarcesible!]]|nolink=yes}}<br />{{Biçûk|''Ey rûmeta naçilmise!''}}<br />[[Wêne:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg|center]] | wêneyê nexşe = COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg | nexşe mezinî = 220px | paytext = [[Bogotá]] | bajarê mezin = bajar | latd = 4 | latm = 35 | lats = 53 | longs = 33 | latNS = N | longd = 74 | longm = 4 | longEW = W | zimanên fermî = [[Zimanê spanî|Spanî]]^a | zimanên herêmî = 68 zarav û zimanên etnîkî hene. [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] jî wek li herêma [[Komgiravên San Andrés, Providencia û Santa Catalina]] fermî ye. | komên etnîkî = {{Unbulleted list | 86% [[Kolombiyanê Mestîzo|Mestîzo]] | 86% [[Kolombiyanê Spî|Spî]] | 10.6% [[Afro-Kolombiyan|Reş]] | {{Biçûk|(tevî [[Mulatto]])}}; | 3.4% [[Kolombiyanê çermesor|Çermesor]]; | 0.01% [[Gelê Romanî|Roma]] }} | komên etnîkî sal = 2005 <ref>{{Jêder-malper |sernav=visibilización estadística de los grupos étnicos |url=http://www.dane.gov.co/files/censo2005/etnia/sys/visibilidad_estadistica_etnicos.pdf |xebat=Censo General 2005 |weşanger=Departamento Administrativo Nacional de Estadistica (DANE) |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2013 }}</ref><ref>Bushnell, David & Rex A. Hudson (2010) "[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Colombia.pdf The Society and Its Environment]"; ''Colombia: a country study'': pp. 87, 92. Washingtion D.C.: Federal Research Division, Library of Congress.</ref> | demonîm = [[Kolombiyan]] | awayê rêveberiyê = [[Komar]]a [[Sîstema serokatiyê|serokatiyê]] | sernav rêber1 = [[Serokê Kolombiyayê|Serok]] | navê rêber1 = [[Abelardo de la Espriella]] | sernav rêber2 = [[Cîgirê Serokê Kolombiyayê|Cîgirê Serokê]] | navê rêber2 = [[José Manuel Restrepo]] | sernav rêber3 = [[Serokê Kongreya Kolombiyayê|Serokê Kongreyê]] | navê rêber3 = [[Honorio Henríquez]] | sernav rêber4 = [[Dadgeha Bilind a Dadê ya Kolombiya|Serokê Dadgeha Bilind]] | navê rêber4 = [[Iván Mauricio Lenis Gómez]] | sernav rêber5 = | navê rêber5 = | pêşvebirî = [[Kongreya Kolombiyayê|Kongre]] | meclîsa jorîn = [[Senato ya Kolombiyayê|Senato]] | meclîsa jêrîn = [[Meclîsa Nûneran a Kolombiyayê|Meclîsa Nûneran]] | awayê serxwebûnê = Serxwebûn {{Nobold|ji [[Spanya]]yê}} | nota serxwebûnê = | bûyera avakirinê1 = [[Daxuyaniya Serxwebûna Kolombiyayê|Îlankirin]] | dema avakirinê1 = 20 tîrmeh 1810 | bûyera avakirinê2 = Naskirin | dema avakirinê2 = 7 tebax 1819 | bûyera avakirinê3 = Unîterkirina dawî | dema avakirinê3 = 1886 | bûyera avakirinê4 = {{Nowrap|[[Destûra Bingehîn a Kolombiyayê 1991|Makezagona niha]]}} | dema avakirinê4 = 4 tîrmeh 1991 | bûyera avakirinê5 = | dema avakirinê5 = | rûerd = | rûerd km2 = 1,141,748 | rûerd magnitude = 1 E12ColombiaColombia | rûerd rêz = 25. | rûerd jêrenot = | av = 8.8 (17.) | gelhe texmînkirin = 48,786,100 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |sernav=Animated clock |weşanger=Colombian State Department |tarîxa-gihiştinê=24 tîrmeh 2016 |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181224183725/https://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php%20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | gelhe texmînkirin sal = tîrmeh 2016 | gelhe texmînkirin rêz = 28. | gelhe giştî = 42,888,592 | gelhe giştî sal = 2005 | gelhe giştî rêz = | gelhe tîrbûn km2 = 40.74 | gelhe tîrbûn rêz = 173. | hejmara endaman = | TBH PHK = $724.167 trilyon<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=8&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=233&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |sernav=World Economic Outlook Database: Colombia |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=October 2016 |tarîxa-gihiştinê=16 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> | TBH PHK sal = 2017 | TBH PHK rêz = 31. | TBH PHK her kesekî = $14,687 | TBH PHK her kesekî rêz = | TBH nomînal = $300.988 trilyon | TBH nomînal sal = 2017 | TBH nomînal rêz = 32. | TBH nomînal her kesekî = $6,104 | TBH nomînal her kesekî rêz = | Gini = 52.2 <!--tenê hejmar--> | Gini sal = 2015 | Gini guherandin = kêmbûn <!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertin--> | Gini rêz = | Gini çavk = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/condiciones_vida/pobreza/bol_pobreza_15_.pdf |sernav=socio-economic policies |weşanger=dane.gov.co |tarîxa-gihiştinê=2 adar 2016 }}</ref> | PPM = 0.720 <!--tenê hejmar--> | PPM sal = 2014 | PPM guherandin = zêdebûn <!--zêdebûn/kêmbûn/neguhertin--> | PPM rêz = 97. | PPM çavk = <ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |sernav=2015 Human Development Report |sal=2015 |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2015 |weşanger=United Nations Development Programme }}</ref> | dirav = [[Pesoya Kolombiyayê|Peso]] | dirav kod = COP | demjimêr = [[Demjimêra li Kolombiyayê|COT]] | utc offset = −5^b | celebê dîrokê = rr−mm−ssss (CE) | hatûçûn = rast | koda înternetê = [[.co]] | iso3166kod = | koda telefonê = [[+57]] | jêrenot a = Digel Makezagona Kolombiyayê bi Spanî dibêje (''Castellano'') wek zimanê fermî di hemû axa Kolombiyayê de, zimanên din ên li welat ji aliyê komên etnîk tê axaftin -- bi qasî 68 zimanan -- herkes jî bi fermî di herêma xwe de xwe ye.<ref> Colombian Constitution of 1991 (Title I – Concerning Fundamental Principles – Article 10) </ref> English is also official in the [[archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.alcaldiabogota.gov.co/sColombiaColombiaisjur/normas/Norma1.jsp?i=2780 |sernav=LEY 47 DE 1993 |weşanger=alcaldiabogota.gov.co |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=23 sibat 2014 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> | jêrenot b = Navçeya demjimêra Kolombiyayê ya fermî<ref>{{Jêder-malper |url=http://horalegal.inm.gov.co/ |sernav=Navçeya demjimêra Kolombiyayê ya fermî |weşanger=horalegal.inm.gov.co |ziman=Spanî |tarîxa-gihiştinê=23 sibat 2014 |roja-arşîvê=2014-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140209074753/http://horalegal.inm.gov.co/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Tê kontrolkirin û bi koordîne ji aliyê [[National Institute of Metrology (Colombia)|National Institute of Metrology]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/decreto_4175_2011.html |sernav=Decreto 4175 de 2011, artículo 6, numeral 14 |weşanger=Presidencia de la República de Colombia |ziman=Spanî |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 |roja-arşîvê=2016-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160415083653/http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/decreto_4175_2011.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | HPI_year = 2006 | HPI = 67.2 | HPI_category | HPI_rank = 2. | country_code = CO }} '''Kolombiya''' ({{IPA-ku|k|o|ˈ|l|o|m|b|i|j|a}} {{respell|ko|LOM|biya}}; {{IPA-es|koˈlombja|lang|Es-Colombia2.oga}}), bi fermî '''Komara Kolombiyayê''' ({{Audio-es|República de Colombia|Es-republica_de_colombia.ogg}}),{{Refn|IPA transcription of "''República de Colombia''": {{IPA-es|reˈpuβlika ðe koˈlombja|}}.}} yek welatekî [[Lîsteya welatên derî parzemînê|derî parzemînê]] ya bi giranî li bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û bi herêmên di [[Amerîkaya Navîn]] hatiye rewanekirin. Sînorên Kolombiyayê li bakurê rojava bi [[Panama]], li rojhilatê bi [[Venezuela]] û [[Brezîl]] û li başûr bi [[Ekuador]] û [[Perû]] re parve dike. Sînorên deryayî yên Kolombiyayê jî wek bi [[Kosta Rîka]], [[Nîkaragua]], [[Hondûras]], [[Jamaîka]], [[Komara Domînîk]] û [[Haîtî]] re parve dike. Makezagona komara [[dewleta yekpare]] bi sî-û-du [[Departementên Kolombiyayê|departementan]] pêk tê. Herêmên tiştên ku niha Kolombiya di destpêkê de ji aliyê niştevanên [[gelên resen ên Kolombiyayê]] tevî ku [[Gelê Muisca|Muisca]], [[Şaristaniya Quimbaya|Quimbaya]] û [[Tairona]] bû. Destpêkirina spaniyan a di sala 1499an de pêvajoyekî [[Fethê Spanî ya Muisca|fethê û mêtîngeriya]] di dawiya afirandina [[Cîgirkeyane ya Nû Grenada]], bi paytexta wê ya li [[Bogotá]] hatibû. == Etîmolojî == Navê "Kolombiya" navdêrekî navê dawî ji [[Krîstofor Kolumbus]] (Îtalî: Cristoforo Colombo, Spanî: Cristóbal Colón) e. Ev ji aliyê şoreşgerê Venezuelayê [[Francisco de Miranda]] wekî referansa ji bo hemû cîhana nû ducan bû, lê bi taybetî jî ji bo wan beşên di bin serweriya [[Zimanê spanî|Spanî]] û [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] bûn. Nav paşê ji aliyê Komara Kolombiya ya di sala 1819an de ji navçeyên Cîgirkeyaneya kevn yên Nû Grenada (ku Kolombiyaya îro, [[Panama]], [[Venezuela]], [[Ekuador]], û bakurê rojavayê Brazil) avakirin hatiye qebûl kirin. Dema ku Venezuela, Ekuador û [[Departementa Cundinamarca|Cundinamarca]] hatibû ku ji bo wek dewletên serbixwe hebin, Wezareta berê yê Cundinamarca wek bi navê "[[Komara Nû Grenada]]" pejirandin. Nû Grenada bi awayekî fermî navê xwe di sala 1858an de ji [[Konfederasyona Grenadayê]] guhertin. Di sala 1863an de nav dîsa hatiye guherandin, ev dem ji bo Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê bû, berî dawiya pejirandina navê yekûn wê di sala 1886an de wek – Komara Kolombiyayê – hatiye guhertin. Ji bo ku vî welatî û hikûmeta Kolombiyayê venêrîn, mercên ''Kolombiya'' û ''República de Colombia'' bi kar tînin. == Dîrok == Ji ber cihên xwe, herêma ku niha ji Kolombiya korîdorên koçberiya mirovan ji [[Mezoamerîka]]yê û li [[Karîb]]ê ber [[Andes]] û [[Amazonia|Amazon]] zûtir bû. Arkeolojîkên malperên [[Pubenza]] û [[El Totumo]] di [[Geliyê Magdalena]] ku 100&nbsp;km dikeve başûrê rojavayê Bogotá kevntir dibînin. Ev malperana ji heyama [[Paleoindian]] (18,000-8000 de BZ) ye. Li [[Puerto Hormiga]] û malperên din jî, şopên ji serdema Arkaîk (~ 8000-2000 BZ de) hatin dîtin. Kevneşopên li herêmên [[El Abra]] û [[Tequendama]] ya li Cundinamarca nîşan didin ku dagirkirina zû bûn. Ji kevintirîn kûzxane li Amerîkayê li ba [[San Jacinto]] ji dewrana 5000-4000 BZ de vedîtin. === Serdema berî fethkirinê === Li axa Kolombiyayê ya îro bi bazirganiya navxweyî û qeytanên zêr li herêmê re eleqedar bûn. Li vir [[Împaratoriya Înkayê]], [[Muisca]], [[Tayrona]], [[Sinú]], [[Quimbaya]] û [[San Agustín]] çanda ji bo sedsalan jiyandin. === Dagirkeriya Spanyol === Bi navê [[Krîstofor Kolumbus]] qet behsa axa Kolumbus lingê nedanîn. Axa Kolombiyayê, di destpêka sedsala 16an de [[Gonzalo Jimenez de Quesada]] û [[Sebastian de Belalcázar]] ji aliyê fermandarkirina spanî hatiye dîtin û nav koloniyên de hatiye guhertin. [[Rodrigo de Bastidas]] di sala 1525an de bajarê [[Santa Marta]] ava kir. Piştî vî bûyerê welat di peravên bakurê deryaya [[Karîb]]ê de li pey bajarê [[Cartagena]] ava bû. Di sala 1538an de şêniyên Gonzalo Jimenez de Quesada bi dayîna navê cîwarê [[Bacatá]] rizgarkirin û di vir de bajarê Bogotá damezrandin. === Komara Kolombiyaya Mezin === Heta sedsala hîjdehê, welat ji aliyê Hispanikên spiyan de biryar hat girtin. Hingê di şerê ji bo serxwebûnê li Amerîkaya Bakur û şoreşên Fransayê bêhtir xurt dest pê kir. Di sala 1808an de [[Napoleon]] şerê serxwebûnê koloniyên Spanî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Parzemîna Amerîkayê]] îlankirin, dema ku [[Spanya]] hatiye dagirkirin. Bi vî awayî, [[Simón Bolívar]] serkêşiya hêzên serxwebûna xwe li Cartagena û Kolombiyayê ya di sala 1821an de bi navê Kolombiyaya Mezin vegirtina li Kolombiyaya îro, Ekuador, Panama û Venezuela federasyon îlan kirin. Di sala 1829an de Venezuela û di sala 1830an de Ekuador ji [[federasyon]]ê derketin. === Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê û Komara Kolombiyayê === Di sala 1886an de, welat û parzemîn ji aliyê Columbus hatibû keşif kirin û bi navê Komara Kolombiya hatibû îlan kirin. Di sala 1903an de, ku welatê Panama parmendekî vî axê ye, dewletekî serbixwe ya ji Kolombiyayê bi alîkariya Amerîkayê ji hev veqetiyan. Panama di heman salê de xwedî mafê bikaranîna [[Cihoka Panamayê]] da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Ji ber vê cudabûnê heta sala 1921an berdewam bû, ku di navbera Kolombiya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye jiyandin. Piştî vê dîrokê di rêveberiya Kolombiyayê de herdû partiyên mezin wek Partiya Kevneperestî û Partiya Lîberal serdest bûn. Lê, bi pevketina di navbera her du partiyan lihevketinên navxweyî û rêveberiya ji aliyê dîktatoriyê ji bo demekî dirêj bû sedema welat. Lihevketinên navxweyî, ku di dema niha de ji aliyê hikûmeta sivîl a li Kolombiyayê tê îdarekirin berdewam dike. === Serdema La Violencia === Tevlihevekî mezin li Kolombiyayê ji sala 1948an heta sala 1953an de pêk hat. Violencia bi navê şîdetekî pevçûnê de qewimiye. Di sala 1950an de, hikûmeta kevneperest ên [[Mariano Ospina Pérez]] li ser kevneperestê din [[Laureano Gómez]] ku bi cîgirê wî [[Roberto Urdaneta]] re rêveberiya zexm pêşandan. Di dema erkeya sê-salî de tê texmînkirin ku 80.000 kesan jiyana xwe ji dest da. Violencia, heta sala 1963an berdewam kir. 200.000 kes di vê demê de hatine kuştin. Komekî gerîlayên çepgir ên [[FARC]]ê têkoşîna li dijî Violencia dan destpêkirin. Di sala 12 tebax 2002an de Serok [[Álvaro Uribe Vélez]] ji ber bûyerên li welat [[Rewşa awerte]] ji bo 90 rojan îlan kir. == Erdnîgarî == {{Pisûle |Navend = Kolombiya |type = dan |Bakur rojava = {{Ala|Panama}} |Bakur = '''[[Deryaya Karîbîk]]''' |Bakur rojhilat = {{Ala|Venezuela}} |Rojava = '''[[Okyanûsa Pasîfîk]]''' |Rojhilat = {{Ala|Venezuela}} |Başûr rojava = {{Ala|Ekuador}} |Başûr = {{Ala|Perû}} |Başûr rojhilat = {{Ala|Brazîl}} }} Kolombiya li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] de cih digre û sînorên li ser [[Atlantîk]]ê (1626&nbsp;km bendikê peravê) û sînorên li ser [[Okyanûsa Pasîfîk]] de (1448&nbsp;km) cih digre. Li başûrê Kolombiyayê sînorên li ser welatên cîran wek Ekuador (590&nbsp;km sînor) û [[Perû]] (1626&nbsp;km), li başûrê [[Brezîl]]ê (1645&nbsp;km), li bakurê [[Venezuela]] (2050&nbsp;km) û li bakurê rojavayê li ser sala 1903'an de hevqetandina ji aliyê Kolombiyayê ve [[Panama]] (225&nbsp;km) ye. === Avûhewa === Ji ber ku [[Ekvator]] ji aliyê Kolombiyayê ve digere, welat di qada hewayê ya tropîkalê de ye. Li bakur, ango li [[Peravên Karîbê]] zuha yên pirtir ji welatên din e. Li gor Bilindahî ya Deryayî çar herêmên avûhewa cihêkirin. Li deştan (Llanos) ji avûhewayê tropîkal 24&nbsp;°C re digre, wek di navbera 1000 û 2000 m mezintirîn avûhewayê tropîkal (17-30&nbsp;°C), di navbera 2000 û 3000 m saretropîkal (12-17&nbsp;°C) û li herêmên çiyayî (Páramos) 3000 m alpê bilind avûhewayê cemedan (di bin 12&nbsp;°C) e. === Bajar === Bajarê herî mezin ên Kolombiyayê ev in: [[Bogotá]], [[Medellín]], [[Cali]], [[Cartagena de Indias]], [[Barranquilla]], [[Ibagué]], [[Manizales]], [[Pasto]], [[Cúcuta]] û [[Bucaramanga]]. == Navenda îdarî == Departementên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê. {{Paqij|left}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" cellpadding="3px" |- bgcolor="lightgrey" ! !! Departement !! Paytext ! Herêm (km²) !! Gelhe !! Dîrok |- bgcolor="#f8d8f8" | - ||align="left"| [[Bogotá]] ||align="left"| [[Bogotá|Parêzgeha Paytextê]] | 1587 || 7117984 || 1886 |- bgcolor="#d8f8d8" | 01 ||align="left"| [[Amazonas (Kolombiya)|Amazonas]] ||align="left"| [[Leticia]] | 109665 || 80360 || 1991 |- bgcolor="#f8f8d8" | 02 ||align="left"| [[Antioquia]] ||align="left"| [[Medellín]] | 63612 || 5750478 || 1858 |- bgcolor="#d8f8d8" | 03 ||align="left"| [[Arauca]] ||align="left"| [[Arauca (Arauca)|Arauca]] | 23818 || 282302 || 1991 |- bgcolor="#f8f8d8" | 04 ||align="left"| [[Atlántico]] ||align="left"| [[Barranquilla]] | 3388 || 2365663 || 1910 |- bgcolor="#d8f8d8" | 05 ||align="left"| [[Bolívar]] ||align="left"| [[Cartagena|Cartagena de Indias]] | 25978 || 2229967 || 1857 |- bgcolor="#f8f8d8" | 06 ||align="left"| [[Boyacá]] ||align="left"| [[Tunja]] | 23189 || 1411239 || 1858 |- bgcolor="#d8f8d8" | 07 ||align="left"| [[Caldas]] ||align="left"| [[Manizales]] | 7888 || 1170187 || 1905 |- bgcolor="#f8f8d8" | 08 ||align="left"| [[Caquetá]] ||align="left"| [[Florencia]] | 88965 || 463333 || 1982 |- bgcolor="#d8f8d8" | 09 ||align="left"| [[Casanare]] ||align="left"| [[Yopal]] | 44640 || 325713 || 1991 |- bgcolor="#f8f8d8" | 10 ||align="left"| [[Cauca]] ||align="left"| [[Popayán]] | 29308 || 1363054 || 1857 |- bgcolor="#d8f8d8" | 11 ||align="left"| [[Cesar (Kolombiya)|Cesar]] ||align="left"| [[Valledupar]] | 22905 || 1050303 || 1967 |- bgcolor="#f8f8d8" | 12 ||align="left"| [[Chocó]] ||align="left"| [[Quibdó]] | 46530 || 413173 || 1947 |- bgcolor="#d8f8d8" | 13 ||align="left"|[[Córdoba (Kolombiya)|Córdoba]] ||align="left"| [[Montería]] | 25020 ||1392905 || 1952 |- bgcolor="#f8f8d8" | 14 ||align="left"| [[Cundinamarca]] ||align="left"| [[Bogotá]] | 24210 ||9467562 || 1857 |- bgcolor="#d8f8d8" | 15 ||align="left"| [[Guainía]] ||align="left"| [[Inirida]] | 72238 || 43314 || 1963 |- bgcolor="#f8f8d8" | 16 ||align="left"| [[Guaviare]] ||align="left"| [[San José del Guaviare]]{{Nbsp|2}} | 53460 || 133236 || 1991 |- bgcolor="#d8f8d8" | 17 ||align="left"| [[Huila]] ||align="left"| [[Neiva]] | 19890 || 994218|| 1905 |- bgcolor="#f8f8d8" | 18 ||align="left"| [[La Guajira]] ||align="left"| [[Riohacha]] | 20848 || 524619 || 1965 |- bgcolor="#d8f8d8" | 19 ||align="left"| [[Magdalena]] ||align="left"| [[Santa Marta]] | 23188 || 1403318 || 1824 |- bgcolor="#f8f8d8" | 20 ||align="left"| [[Meta (Kolombiya)|Meta]] ||align="left"| [[Villavicencio]] | 85635|| 771089 || 1960 |- bgcolor="#d8f8d8" | 21 ||align="left"| [[Nariño]] ||align="left"| [[Pasto]] | 33268 || 1775139 || 1904 |- bgcolor="#f8f8d8" | 22 ||align="left"| [[Norte de Santander]] ||align="left"| [[Cúcuta]] | 21658 || 1493932 || 1910 |- bgcolor="#d8f8d8" | 23 ||align="left"| [[Putumayo]] ||align="left"| [[Mocoa]] | 24885 || 378483 || 1991 |- bgcolor="#f8f8d8" | 24 ||align="left"| [[Quindío]] ||align="left"| [[Armenia, Quindío|Armenia]] | 1845 || 613375 || 1966 |- bgcolor="#d8f8d8" | 25 ||align="left"| [[Risaralda]] ||align="left"| [[Pereira]] | 4140 || 1024362 || 1966 |- bgcolor="#f8f8d8" | 26 ||align="left"| [[San Andrés, Providencia û Komgiravên Santa Catalina|San Andrés]] ||align="left"| [[San Andrés]] | 52 || 83491 || 1991 |- bgcolor="#d8f8d8" | 27 ||align="left"| [[Santander (Kolombiya)|Santander]] ||align="left"| [[Bucaramanga]] | 30537 || 2085084 || 1857 |- bgcolor="#f8f8d8" | 28 ||align="left"| [[Sucre (Kolombiya)|Sucre]] ||align="left"| [[Sincelejo]] | 10917 || 868648 || 1966 |- bgcolor="#d8f8d8" | 29 ||align="left"| [[Tolima]] ||align="left"| [[Ibagué]] | 23562 || 1312972 || 1886 |- bgcolor="#f8f8d8" | 30 ||align="left"| [[Valle del Cauca]] ||align="left"| [[Cali]] | 22140 || 4524678|| 1910 |- bgcolor="#d8f8d8" | 31 ||align="left"| [[Vaupés]] ||align="left"| [[Mitú]] | 54135 || 33152 || 1991 |- bgcolor="#f8f8d8" | 32 ||align="left"| [[Vichada]] ||align="left"| [[Puerto Carreño]] | 100242 || 97276 || 1991 |} === Cîwarbûn === {{Bajarên mezin | nav = Bajarên mezin ên Kolombiyayê | welat = Kolombiya | statîstîk çavk = Enstîtuya Statîstîkên Kolombiyayê 2013<ref>http://www.dane.gov.co/index.php/about-dane</ref> | lîsteya gelhe = <!-- link to the list of cities in the given country, if possible sorted by population --> | class = nav | div_name = Departement | div_link = <!-- the template will automatically create a link for "div_name of country" (e.g. Provinces of Chile), if this doesn't work you can use this field --> | city_1 = Bogotá | div_1 = Bogotá{{!}}Parêzgeha Paytextê | pop_1 = 7.674.366 | img_1 = BOG187.JPG | city_2 = Medellín | div_2 = Antioquia | pop_2 = 2.417.325 | img_2 = Panoramica de Medellin-Colombia.jpg | city_3 = Cali | div_3 = Valle del Cauca | pop_3 = 2.319.684 | img_3 = Panorámica nocturna de Cali 2023.jpg | city_4 = Barranquilla | div_4 = Atlántico | pop_4 = 1.206.946 | img_4 = Panorámica general de Barranquilla.JPG | city_5 = Cartagena de Indias | div_5 = Bolívar | pop_5 = 978.600 | img_5 = Cartagena skyline, Colombia.jpg | city_6 = Cúcuta | div_6 = Norte de Santander | pop_6 = 637.302 | city_7 = Soledad | div_7 = Atlántico | pop_7 = 598.408 | city_8 = Bucaramanga | div_8 = Santander (Kolombiya){{!}}Santander | pop_8 = 582.774 | city_9 = Ibagué | div_9 = Tolima | pop_9 = 542.876 | city_10 = Soacha | div_10 = Cundinamarca | pop_10 = 488.995 | city_11 = Santa Marta | div_11 = Magdalena | pop_11 = 469.066 | city_12 = Pereira | div_12 = Risaralda | pop_12 = 464.719 | city_13 = Villavicencio | div_13 = Meta (Kolombiya){{!}}Meta | pop_13 = 463.121 | city_14 = Bello | div_14 = Antioquia | pop_14 = 438.577 | city_15 = Valledupar | div_15 = Cesar (Kolombiya){{!}}Cesar | pop_15 = 433.242 | city_16 = Pasto | div_16 = Nariño | pop_16 = 428.890 | city_17 = Montería | div_17 = Córdoba (Kolombiya){{!}}Córdoba | pop_17 = 428.579 | city_18 = Buenaventura | div_18 = Valle del Cauca | pop_18 = 384.504 | city_19 = Manizales | div_19 = Caldas | pop_19 = 393.167 | city_20 = Neiva | div_20 = Huila | pop_20 = 337.848 }} <noinclude> === Têkilî yên derve === Kolombiya, endamê rêxistinên wekî [[Neteweyên Yekbûyî]] (1943), [[Rêxistina Dewletên Amerîkayê]] (1948), ya [[G-77]] (1964), [[Civaka Antê]] (1969), ya [[G-24]] (1971), [[Rêxistina Peymana Hevkariya Amazonê]] (1978), [[Yekîtiya Neteweyên Amerîkaya Başûr]] (ji 2004 ), [[Civakên Amerîkaya Latîn û Dewletên Karîbê]] CELAC (2010) û [[Yekbûna Pasîfîkê]] (2013), wekî yek ji endamên damezrêner yên rêxistinên navneteweyî ye. == Siyaset == === Partî === * [[Partido Social de Unidad Nacional]] * [[Partido Liberal (Kolombiya)]] * [[Partido Conservador Colombiano]] * [[Movimiento de Salvación Nacional]] * [[Alianza Democrática M-19]] * [[Polo Democrático Independiente]] * [[Unión Democrática]] * [[Unión Patriótica (Kolumbien)|Unión Patriótica]] * [[Partido Comunista de Colombia]] * [[Movimiento Obrero Independiente y Revolucionario]] * [[Partido para Defensa del Folklore Nacional]] * [[Partido Verde (Kolumbien)|Partido Verde]] * [[Cambio Radical]] * [[Partido Centro Democrático]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Colombia}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|4|N|72|W|display=title}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1810an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Kolombiya| ]] [[Kategorî:Koloniyên spanî yên berê]] [[Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr]] jyatgnw7syfv3n4w0ikr85qrv70ulz3 0 14611 2085011 2024305 2026-08-10T08:05:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2085011 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Bêrt''' ({{bi-tr|Kocakuyu}}) gundekî girêdayî navçeya [[Mehsert]]ê a girêdayî [[Mêrdîn]]ê ye ku ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye valakirin. {{Bajar û gundên Mehsertê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mehsertê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] ndhkwby6cq05djvcs8bp81fhh4qe8m9 0 16784 2084936 1741462 2026-08-09T18:02:40Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084936 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Podkowiński-Szał uniesień-MNK.jpg|thumb|Wladislaw Podkowinski, „La Folie“, 1894. Orgazm asta dawî ya seksê ye]] '''Vexweşîn''' yan '''orgazm''' (ji zimanê yewnanî: οργασμός, ''orgasmós'', ''organ'' tê wateya "gihîştin, werimîn"), armanc û asta herî bilind a [[seks]]ê ye. Fermo orgazm di dema çerxa bersiva zayendî de ji nişka ve rijandina heyecana zayendî ya berhevkirî ye, ku di encama kêşanên masûlkeyên rîtmîkî, neçarî yên li herêma pelvîk de ku bi kêfa zayendî tê xuya kirin.<ref name="dictbiopsych">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OEMSWCeeSPYC&pg=PA1189 |sernav=Dictionary of Biological Psychology |paşnav1=Winn |pêşnav1=Philip |tarîx=2003 |weşanger=Routledge |isbn=9781134778157 |rûpel=1189 |ziman=en }}</ref><ref name="Rosenthal">See [https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT153 133–135] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20160402152531/https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT153|date=April 2, 2016}} for orgasm information, and [https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT96#v=onepage page 76] for G-spot and vaginal nerve ending information. {{Jêder-kitêb |sernav=Human Sexuality: From Cells to Society |url=https://archive.org/details/humansexualityfr0000rose |paşnav=Rosenthal |pêşnav=Martha |weşanger=[[Cengage Learning]] |sal=2012 |isbn=978-0618755714 }}</ref> Orgazma ku ji hêla mêr û jinan ve tê ceribandin, ji hêla pergala nervê ya neçar an xweser ve têne kontrol kirin. Ew bi gelemperî bi tevgerên bê dilxwaz re têkildar in, di nav de spazmayên masûlkeyan li gelek deverên laş, hestek euphorîkî ya gelemperî û, pir caran, tevgerên laş û dengdanan. Dema piştî orgazmê bi gelemperî serpêhatiyek rihetbûnê ye, ku ji berdana neurohormonên oksîtosîn û prolaktîn û hem jî endorfîn (an "morfîna endojen") ve tê girêdan.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskaran-nîşan-bide=etal |vauthors=Exton MS, Krüger TH, Koch M |tarîx=April 2001 |sernav=Coitus-induced orgasm stimulates prolactin secretion in healthy subjects |url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2001-04_26_3/page/287 |kovar=Psychoneuroendocrinology |cild=26 |hejmar=3 |rr=287–94 |doi=10.1016/S0306-4530(00)00053-6 |pmid=11166491 |s2cid=21416299 }}</ref> Orgazma mirovan bi gelemperî ji stimulasyona zayendî ya laşî ya penîsê di mêran de (bi gelemperî bi ejakulasyonê re têkildar e) û di jinan de ji klîtorîsê pêk tê.<ref name="Weiten">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg=PT423 |sernav=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century |nivîskar1=Wayne Weiten |nivîskar2=Dana S. Dunn |nivîskar3=Elizabeth Yost Hammer |weşanger=Cengage Learning |sal=2011 |isbn=978-1-111-18663-0 |rûpel=386 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2012 }}</ref><ref name="O'Connell">{{Jêder-kovar |vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM |tarîx=October 2005 |sernav=Anatomy of the clitoris |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189 |kovar=The Journal of Urology |cild=174 |hejmar=4 Pt 1 |rr=1189–95 |doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd |pmid=16145367 }} * {{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm |sernav=Time for rethink on the clitoris |nivîskar=Sharon Mascall |tarîx=11 hezîran 2006 |xebat=[[BBC News]] }}</ref> Teşwîqkirina zayendî dikare bi xwe-pratîkê (masturbasyon) an jî bi hevalbendek seksê re (cinsê penetrative, seksê nepenetrative, an jî çalakiya cinsî ya din) be. Bandorên tenduristiyê yên li derdora orgazma mirovî cihêreng in. Di dema çalakiya zayendî de gelek bersivên fîzyolojîkî hene, di nav de rewşek rehet ku ji hêla prolaktîn ve hatî afirandin, û her weha guhertinên di pergala nerva navendî de mîna kêmbûna demkî ya çalakiya metabolê ya beşên mezin ên korteksa mejî, digel ku di nav deverên lîmbîk (ango "sînor") yên mejî de guherîn an zêde çalakiya metabolîk tune.<ref name="Georgiadis">{{Jêder-kovar |vauthors=Georgiadis JR, Reinders AA, Paans AM, Renken R, Kortekaas R |tarîx=October 2009 |sernav=Men versus women on sexual brain function: prominent differences during tactile genital stimulation, but not during orgasm |kovar=Human Brain Mapping |cild=30 |hejmar=10 |rr=3089–101 |doi=10.1002/hbm.20733 |pmc=6871190 |pmid=19219848 }}</ref> Di heman demê de cûrbecûr xeletiyên zayendî jî hene, wekî anorgazmiya. Van bandorê li dîtinên çandî yên orgazmê dikin, wek baweriyên ku orgazm û pirbûn an berdewamiya wê ji bo têrbûna di têkiliyek zayendî de girîng in an ne girîng in,<ref name="Kinsey Institute">{{Jêder-malper |url=http://www.iub.edu/~kinsey/resources/FAQ.html#orgasm |sernav=Frequently Asked Sexuality Questions to the Kinsey Institute: Orgasm |weşanger=iub.edu/~kinsey/resources |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120105131500/http://iub.edu/~kinsey/resources/FAQ.html#orgasm |tarîxa-arşîvê=5 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2012 }}</ref> û teoriyên li ser fonksiyonên biyolojîkî û pêşkeftinî yên orgazmê.<ref name="Geoffrey Miller">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QG-8PbZb4csC&q=The+human+clitoris+shows+no+apparent+signs+of+having+evolved+directly+through+male+mate+choice.&pg=PA238 |sernav=The Mating Mind: How Sexual Choice Shaped the Evolution of Human Nature |nivîskar=Geoffrey Miller |weşanger=[[Random House|Random House Digital]] |sal=2011 |isbn=978-0307813749 |rr=238–239 |lînka-nivîskar=Geoffrey Miller (psychologist) |tarîxa-gihiştinê=27 tebax 2012 }}</ref><ref name="Wallen K, Lloyd EA">{{Jêder-kovar |nivîskar=Wallen K, Lloyd EA. |paşnav2=Lloyd |tarîx=May 2011 |sernav=Female sexual arousal: genital anatomy and orgasm in intercourse |url=https://philpapers.org/rec/WALFSA-2 |kovar=Hormones and Behavior |cild=59 |hejmar=5 |rr=780–92 |doi=10.1016/j.yhbeh.2010.12.004 |pmc=3894744 |pmid=21195073 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Orgasm}} * [http://menshealth.about.com/od/sexualhealth/a/male_orgasm.htm Men's Health: Male Orgasm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101093636/http://menshealth.about.com/od/sexualhealth/a/male_orgasm.htm |date=2016-01-01 }} * [http://www.christianitytoday.com/mp/2001/004/3.36.html What Every Woman Needs to Know About Sexual Satisfaction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123122909/http://www.christianitytoday.com/mp/2001/004/3.36.html |date=2008-11-23 }} * [http://www.netdoctor.co.uk/menshealth/feature/helpwithorgasms.htm Net Doctor: Female Orgasm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013070159/http://www.netdoctor.co.uk/menshealth/feature/helpwithorgasms.htm |date=2015-10-13 }} * [http://books.google.com/books?id=7rfLcoQ2koQC&dq=&pg=PP1&ots=wVP5clVxss&sig=cRJ8rsavVqgSAoVHcOvwCmANfq4&prev=http://www.google.com/search%3Fhl%3Den%26q%3D%2522The%2BScience%2Bof%2BOrgasm%2522%2BWhipple%26btnG%3DSearch&sa=X&oi=print&ct=title The Science of Orgasm, by Barry R. Komisarak, Carlos Beyer-Flores, & Beverly Whipple] * [http://www.youtube.com/watch?v=7jx0dTYUO5E Ted Talk on 10 things you didn't know about orgasm] by [[Mary Roach]] {{Zayendîtiya mirov}} {{Zayendîtiya mirov û zayendnasiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Vexweşîn| ]] [[Kategorî:Zayendîtiya mirovan]] [[Kategorî:Zayendîtî]] 9r2hvo9wvly6q2siz2dqhh0cqmmy7q6 0 16796 2084914 2044802 2026-08-09T17:31:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 6 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084914 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb|alt=Beşdarên Taipei Pride|Beşdarên Taipei Pride 2011]] [[Wêne:NYC Pride Parade 2012 - 072 (7457208302).jpg|thumb|Beşdarên NYC Pride 2012]] [[Wêne:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|'''Qanûnên cîhanê yên têkildarî jiyan û nasnameyên hevzayend'''{{Legend|#025|Zewaca qanûnî}}{{Legend|#06F|Hevjînên sîvîl}}{{Legend|#decd87|Sînorkirinên derbirînê}}{{Legend|#f9dc36|Zîndan, bi girtin an binçavkirin (hê nehatiye pejirandin)}}{{Legend|#ec8028|Girtîgeh; mirin pêk nayê}}{{Legend|#c63|Cezayê îdamê (hê nehatiye pejirandin)}}{{Legend|#800000|Cezaya îdamê}}]] [[File:LGBT rights at the UN.svg|thumb|Daxuyaniyên Neteweyên Yekbûyî yên li ser mafên LGBT<br> {{Legend|#5b92e5|Yên piştgirî didin (sal 2008 an 2011)}} {{Legend|#aa0000|Yên dijber}} ]] '''Hevzayendîtî''', '''hevregezxwazî''' an jî '''hevzayendxwazî''' tevgereke [[romantîzm|romantîk]] an jî [[seks|nêzîkbûneke zayendî]] di navbera mirovên heman zayendê ne. Hevzayendîtî wekî [[berpêbûniya zayendî|berpêbûniyeke]] wisa tê pênaskirin: Çawaniya wî/wê kesê/î ku ya bi piranî yan jî bi giştî bi riyên romantîzmê an jî bi nêzîkbûna zayendiyê ve beraliyî kesên din dibe yên ku di heman zayendê de ne. Di heman demê de van helwest an jî rewşa jî dihewîne: Endamên civaka ku bingehê xwe li ser van tevgeran pêk aniye yan jî kesên ku nasnameyeke têkilîyî van hestên xwe ava kirine. Hevzayendî, ligel [[heteroseksuelî]] û [[bîseksuelî]] yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên [[berpêbûniya zayendî]] ye. Nerînekê hevpar a zanyaran tuneye ku ka çima mirov berpêbûniyeke taybetî pêşdixin.<ref name="apa.org">{{Jêder-malper |url=https://www.apa.org/topics/lgbtq/sexual-orientation |sernav=Sexual orientation and gender identity |malper=www.apa.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Li ser jêderka berpêbûniya zayendî çend teoriya biyolojîk ku ji aliyê zanyaran hatine pejirandin, hatine berhemandin; wekî faktorên genetîk, hawira malzaro ya demên zû yan jî kombînasyona her du teoriyê.<ref name="pediatrics.aappublications.org">{{Jêder-kovar |paşnav=Frankowski |pêşnav=Barbara L. |tarîx=2004-06-01 |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=https://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827 |kovar=Pediatrics |ziman=en |cild=113 |hejmar=6 |rr=1827–1832 |doi=10.1542/peds.113.6.1827 |issn=0031-4005 |pmid=15173519 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rcpsych.ac.uk/members/special-interest-groups/rainbow |sernav=Rainbow SIG {{!}} Royal College of Psychiatrists |malper=RC PSYCH ROYAL COLLEGE OF PSYCHIATRISTS |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Piştrastên xurt li ser bandorkirina şiklên mezinkirinên malbatan an jî serpêhatiyên zarokatî ya yekem tune ye. Li gorî hin kesan çalakiya hevzayendî ya dijî xwezayê ye yan jî xerabûyîtiyeke fonksiyonî ye lê belê vekolîn nîşan didin ku hevzayendî çavkaniya xwe ne ji bandorên psîkolojîk a neyînî dibe, ew varyasyoneke erênî û normal a zayendiya mirov e. Hindik caran mirov hestên hilbijartina berpêbûna zayendî ya xwe diceribînin an jî qet naceribînin. Piştrastên destekariya psîkolojîk a ji bo guhartina berpêbûna zayendî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apa.org/about/policy/sexual-orientation |sernav=Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts |malper=www.apa.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Ji bo pênasiya hevzayendan çend têgîn tên bikaranîn. Ji bo pênasî hevzayendên jinan ji salên 1800an û vir ve peyva ''[[lezbiyen]]'' û ji bo zilaman (piştî demekî ji bo jinan jî) ji salên 1960an û vir ve bi jêderka fransî, peyva ''[[gey]]'' tên bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wiktionary.org/wiki/gay |sernav=gay - Wiktionary |malper=en.wiktionary.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Peyva gey ([[kurdî]]: ''gey'' an jî ''gêy'', [[fransî]]: ''gai'', [[îngilîzî]]: ''gay'') piştî çend salan ji bo hevzayendên jin û mêr hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/images/Politics/Holsinger_on_Homosexuality.pdf |sernav=PATHOPHYSIOLOGY OF MALE HOMOSEXUALITY |tarîx=14 kanûna paşîn 1991 |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2021 }}</ref> Ji ber berpêbûniya zayendî bi riya devkî yan fizîkî bi tundî çûna ser hevzayendan, gotinên bi wateya ''hevzayendî'' bikaranîna bi mebesta xeberdanê an jî ji bo biçûkxistinê li çend dewletên pêşveçûyî de di nav [[Sûcê nefretê|sûcên nefretê]] tê hesibandin û van tawan bi danekirina cazayî tê muamelekirin. Pîvandina hejmarên kesên ji nasnameya gey û lezbiyen an jî serpêhatiya hevzayendî ceribandiye, ji bo lêkolîneran bi çend sedeman gelek zor e. Yek ji van sedeman ev e ku kesên hevzayendî ji ber cudakeriyên [[homofobîk]] û [[heteroseksîst]] nasnameyên xwe eşkere nakin/nikarin bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |sernav=Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality |paşnav=LeVay |pêşnav=Simon |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2021 }}</ref> Tevgerên hevzayendî di heman demê de di nav gelek cureyên ajalan de hatiye çavderî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm |sernav=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds |malper=ScienceDaily |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |sernav=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity. - Free Online Library |malper=www.thefreelibrary.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Her çiqas tenê serjimarî yan jî şert û mercên polîtîkayê ya xuyanîtiya wan hêsan bike jî gelek gey û lezbiyen hevratiyên giran avadikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercurynews.com/2011/06/22/census-statistics-show-quarter-of-california-same-sex-couples-raising-kids/ |sernav=Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids |tarîx=2011-06-22 |malper=The Mercury News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sentinelcolorado.com/ |sernav=The Sentinel |malper=Sentinel Colorado |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.starnewsonline.com/article/NC/20110630/ARTICLES/110639995/WM/1004/sitemaps |sernav=Article 404 - Wilmington Star News - Wilmington, NC |malper=Wilmington Star News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 |tarîxa-arşîvê=2021-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210501020417/https://www.starnewsonline.com/article/NC/20110630/ARTICLES/110639995/WM/1004/sitemaps |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |sernav=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |paşnav=News |pêşnav=A. B. C. |malper=ABC News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |sernav=Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2016-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boston.edgemedianetwork.com/123278 |sernav=87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000 |malper=EDGE Media Network |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.startribune.com/local/125537288.html |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2011-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wnyc.org/story/146541-blog-spike-number-same-sex-couples-city/ |sernav=Spike in Number of City's Same-Sex Couples {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News |malper=WNYC |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Di navbera van pêwendî û têkiliyên heteroseksuelan de tu cudatî ji hêla kespê psikolojîk a kesên ku li nav pêwendî de tune ye. Bizav û pêwendiyên hevzayendan, di nav dîroka bi qeydkirî de, li gorî şeklê wan a li nav ew çandê de, carinan hatine pîrozkirin û carinan jî hatine darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.psychiatry.org/patients-families |sernav=Patients & Families |malper=www.psychiatry.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Ji sedsala 19. vir ve xêndî zêdekirina naskirin û xûyanîtiyên wan, ji bo biserketina mafên zagonî têkoşînekî mezin tê dan: wekî zewac û pêwendiyên şarmend, ewlad ji xwe re kirin û dêûbavitî; pesendkirina leşkerî û ewlehiya karê û gihaniya xizmetên tenduristiyê. == Dîrok == [[Wêne:Jean Broc - The Death of Hyacinthos.jpg|thumb|upright| Ji aliyê Jean Broc ve mirina Hyacinthê ciwan û hezkiriyê wî Apollo li nav simbilan hatiye wênedarkirin, 1801.<ref>Bion, Joseph Duffield Reed – ''Bion of Smyrna: The Fragments and the Adonis''. [[Cambridge Üniversitesi]] Press, 1997. ISBN 0-521-57316-5</ref>]] [[Wêne:Burning of Sodomites.jpg|çep|thumb|257x257px|Li dîrokê kesên hevzayendî û ketine têkiliya hevzayendî dihat cezakirin. Di wêneyê de; du kesên ku bi hetîwbazî hatiye pênaskirin, li ber dîwarên Zurihê bi saxî tê şewitandin, 1482.]] Hevzayendî yê ku mîna tiştekî dibe başkirin, bi metodên dûrî aqil ku ji berê ve tê bikaranîn û di bijîşkî de rê dan/dide nîqaşan, di zemanê modern de ji aliyên zanyaran ve ji nexweşiyan nayê hesibandin. Ev 35 sal e ku psîkolog û psîkiyatr pesend kirine ku hevzayendî ne nexweşî yan xerabûyîtiya rûhî yan jî pirsgirêkeke dilînî ye. Cara yekem di sala 1973ê de Heyeta Rêveberiyê ya [[American Psychiatric Association]] (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) derxistina hevzayendî ji kategoriya nexweşiyê pesendkir. Li komcivîna ku di sala 1974ê de hat lidarxistin, ji aliyên piraniya endamên komelê ve jî hat pesendkirin. Komel li komcivîna ku di sala 2006an de hat lidarxistin, vê biryara xwe carekî din bi raya giştî re parvekir. [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) jî di {{Dîrok|17|gulan|1990}} de mîna Komela Psikiyatrî ya Amerîkî, hevzayendî ji kîsta nexweşiyan derxist. Ev biryar di sala 1992ê de bi raya fermî li lîsta ICD-10ê ([[Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê]]) hat qeydkirin. Di 1ê [[kanûna paşîn]] a 1993ê de Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) hevzayendî ji “Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê” derxist. Ji 1994ê û vir ve dewletên ku endama WHOyê destpê bikaranîna vê lîstê kirin. Ji hêla zanyarên bijîşkê ve hatiye zeftkirin ku hevzayendî ne nexweşî, ne xerabûyîtî û ne kêmasî ye. Hevzayendî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûna zayendî ye û mirov nikare vê taybetî hilbijêrin, ji ber ku ev çawanî ji zayînê heta 3-4 salî diyar dibe. Piştî vê qebûlê piraniya welatên pêşveçûyî mafên hevzayendan -heta ku zewacê- wekhevî kirine mafên heteroseksuelan.<ref name="apa.org"/> Yekîtiya Psikiyatrî ya Amerikan (APA) jî, di sala 1973ê de hevzayendî ji “Rênîşa Statîstîk û Teşxîs a Nexweşiyên Hişî”yê derxist.<ref name="apa.org"/> Pozîsyona APAyê îroyîn ev e: xebatên zanyariyê ku bi objektîf û baş hatine plankirin û lîteratura klînikê rê dide ku hevzayendî cureyeke zayendiya mirovan a “erênî û pozîtîf” e.<ref>http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf</ref> Li gorî APAyê sedema ku di paşerojê de hevzayendî yek ji nexweşiyên hişiyê hatibû qebûlkirin, ev e ku hişyarkirina xelkê ji aliyê paşdarazîbûn û alîgirbûna profesyonelên ku li beşa nexweşiyên hişê de dixebitîbûn. Benda ICD-10ê bi vî rengê ye: Berpêbûniya zayendî, nayê qebûlkirin ku bi serê xwe nexweşî ye. == Rewş û etîmolojiya berpêbûniya zayendî == Her çiqas li welatên rojavayî de ji hev qetandina peywirên kesê/î ku li têkiliya zayendî de xelasbûyî be jî li welatên ku hevzayendî bi awayekî veşartî tê jîn, zilamên hevzayendî (nêrbaz) wekî aktîf û pasîf tê li nav kirin. Ev çandên kevneperestan bi taybetî zilamên pasîv ango/an jî yên jinokî wekî hevzayendî dipejirînin û van zilaman ji aliyê piraniya civakê tên vederkirin/dûrxistin. Li pêlingên civakî de jin wekî pasîf û negatîf aliyê din zilam aktîf û pozîtîv tê watedarkirin. Peyvên aktîv û pasîv ji ber vê yekê rewşekî biçûkxistî yan jî mezinahî dide fikirîn, ji sedema vê ev peyvan di van çendan de nayê xwestin ku bê bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_the_history_of_philosophy%2Fv043%2F43.1preus.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150611040013/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_the_history_of_philosophy%2Fv043%2F43.1preus.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Berpêbûniya zayendî û nasname == === Pîvanga Kinsey (Kinsey scale) === [[Wêne:Kinsey Scale.svg|thumb|200pik|sağ|Alfred Kinsey di pirtûka xwe de ya bi navê "Tevgerên Zayendî ya Mêran" gotiye “The world is not to be divided into sheep and goats” ango bi kurt û kurmancî "Cîhan ji mîh û bizinan pêknaye" û vê pîvanga berpêbûniya zayendî pêşkeş kiriye.]] Pîvanga Kinsey<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-19 |roja-arşîvê=2016-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160510163753/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bi navê ''Heterosexual–Homosexual Rating Scale'' (Pîvanga Bipelkirina Heteroseksuelî-Hevzayendî) jî tê zanîn, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0 (sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Li pîvangê ji bo aseksuelan terîfbike, nîşana “X” hatiye bikaranîn.<ref name="books.google.com">http://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&pg=PA158&dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World&hl=en&sa=X&ei=Ae_sTuuxKYfg2QWJ4bGlDw&sqi=2&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=falsee</ref><ref name="books.google.com"/> === Berpêbûnî û tevger === Berpêbûniya zayendî ji aliyê American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîka) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkiliya zayendî avabikin, pênasdikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-19 |roja-arşîvê=2012-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === ''Coming Out'' === [[Wêne:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|thumb|çep| Serokwezîra kevn a Îslendayê [[Jóhanna Sigurðardóttir]] di serdema modern de serokwezîra yekem e ku hevzayendîtiya xwe aşkere kiriye.]] ''Coming Out'' ("Derketin"), daxuyaniya kesî/ê ji bo berpêbûniya zayendiya xwe an jî nasnameya zayendê xwe ye û bi şeklên cuda wekî pêvajo yan jî rêwîtiya psîkolojîk tê pênaskirin an jî tê ceribandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2013-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131103190425/http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Coming out, bi gelemperî ji sê qonaxê pêk tê. Qonaxa yekem xwe naskirin û fêmkirina/pejirandina xwe ya ji bo avakirina/ketina têkiliyên hevzayendî ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |tarîxa-gihiştinê=2007-08-07 |tarîxa-arşîvê=2007-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Ev qonax bi gelemperî wekî coming out’a navxweyî tê pênaskirin. Qonaxa duyem biryardana ravekirina berpêbûna xwe ya zayendî ya kesî/ê ku ji bo kesên din(wekî mînak ji malbat, heval û hemkarên xwe) e. Qonaxa sêyem bi gelemperî jîyîna kêsî/ê ku wekî ferdeke LGBT, dihewîne.<ref name="web.archive.org">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |tarîxa-gihiştinê=2007-11-02 |tarîxa-arşîvê=2007-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mirov, di van rojan de li Amerîkayê bi gelemperî di temenên lîseyê yan jî zanîngehê de berpêbûna zayendiya xwe vedibêjin. Lezbiyen (mêbaz), gay (nêrbaz) û bîseksuel, dema bepêbûna wan a zayendî ji aliyê civakê ve neyê pejirandin, di be ku ji kesên din re bawernekin an jî alîkarî nexwezin. Li gori Rosario, Schrimshaw, Hunter û Braun (2006) nasnameyên zayendî ya kesên lezbiyen, gey û bîseksuel(LGB) kompleks e û ew ji pêvajoyên zehmetî derbas dibin. Li dijî eqliyetên din (wekî mînak eliyetên etnîk û nijadî) piraniya LGB, li nav civakên ku qala nasnameyên xwe ji wan agahî an jî alikarî bistînin, mezin nabin. Loma li nav civatên ku ya dijminê hevzayendî yan jî ji hêla agahî ve nezan mezin dibin.<ref name="web.archive.org"/> ''Outing'' ("Derxistin"), bêdilî eşkerekirina berpêbûna zayendiya keseke ye. Berpêbûna zayendiya gelek siyasetmedar, navdar, kesên li xizmeta leşkeriyê dixebitin û alimên dînî bê dilê wan bi nêtên xerabî, rewiştî an jî siyasî hatiye eşkerekirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2007-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nasnameya zayendê === [[Wêne:Homosexual.jpg|thumb|200px|[[Károly Mária Kertbeny]] cara yekem ku bêjeya «homoseksuel» bi kar aniye (1868)]] Li berê berpêbûniya hevzayendî bi zayenda kesî/ê re hatiye girêdan. Wekî mînak hatiye fikirîn ku taybetiyên jinê ku têkilî nîşan dide jinekê, mêrokî(maskulen) ye; an jî taybetiyên zilamê ku têkilî nîşan dide zilamekî din jî jinokî(femînen) ye.<ref>[Minton, H. L. (1986). Femininity in men and masculinity in women: American psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s, Journal of Homosexuality, 13(1), 1–21.Terry, J. (1999). An American obsession: Science, medicine, and homosexuality in modern society. Chicago: University of Chicago Press</ref> Lê belê di nav sedsala 20. de nasnameya zayendê ji berpêbûniya zayendî ve hat qetandin û wekî diyardeyekî azad hat pejirandin. Her çiqas belavbûna rêjeya berpêbûna zayendî li nav kesên ku bi nasnameya zayendê û transgender re ahengdar in, ji hev du cudabin jî ew kes dikarin/dibe ku têkilî bi jin, mêr an jî ji her du zayendê re nîşan bidin. Kesên heteroseksuel, hevzayendî û bîseksuel mumkûn e ku bibin mêrokî yan jinokî yan jî ew dikarin her du taybetî rêbidin. Xêndî vê, sterotipên “hevzayendê/a bêahengî zayendê xwe” û “hevzayendê/a ahengdarî zayendê xwe” di endamên civatên gey û lezbiyen de hene. Lêbelê vekolîn ê ku ji aliyê J. Michael Bailey û K.J. Zucker hatiye çêkirin, dîtine ku gelek gey û lezbiyen di zaroktiya xwe de bi zayendê xwe re demên bêahengî jiyîne.<ref>Bailey, J.M., Zucker, K.J. (1995), Childhood sex-typed behavior and sexual orientation: a conceptual analysis and quantitative review. Developmental Psychology 31(1):43</ref> == Nasname û berpêbûnên hevzayendî == === Gey === Bêjeya ''gey'' (nêrxwaz, hevzayendxwaz, hevregezxwaz) di ferhenga [[îngilîzî]] ya [[Oxford]]ê de bi pênasa “kesê/î hevzayend(gelemperî mêr)” hatiye ravekirin.<ref name="Oxford University Press 2003">Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003, Gotara "Gey"</ref>''Gey'', berê ji ber ku kêmasiya bêjeyeke pênaskirina hevzayendên mêr tunebû, hatiye bikaranîn û bere bere destpê nîşandana “kesê/î hevzayend”ê jî kiriye.<ref name="Oxford University Press 2003"/> Jêderka bêjeya “gey” “gai” a [[fransî]] ye.<ref name="Oxford University Press 2003"/> Bi eslê xwe ev peyv dihat wateyên “kêfxweş, xemok” û “bi rengê rojen, mirêsdar”ê. Lê piştî salên 1960ê ji aliyê hevzayendên mêr ve ji bo nîşanî xwe hat bikaranîn. Di Ingilizî de wateya din a bêjeya gey ber bi hişk bûnê ve çûye.<ref>Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003,</ref> === Lezbiyen (mêbaz) === ''Lezbiyen'' ji salên 1800î û vir ve ji bo nîşanî hevzayendên jin tê bikaranîn.<ref name="ReferenceA">Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003</ref> Jêderka vê bêjeyê ji navê welatê [[Sapfo]]yê, [[Lesbos]]ê tê. Sappho di helbestên xwe de qala hestên xwe yê ji bo jinan kiriye. Bi hêla zimannasî ve wateya lezbiyen ji Lezbosî ye.<ref name="ReferenceA"/> === Bîseksuel === Bîseksuelî, candarên ku ji aliya hestî û berpêbûna zayendî ve têkiliyî him zayendê xwe û him jî dij zayendê xwe nîşan didin. Kesên ku xwediyê vê nasnameya berpêbûna zayendî, hewce nakin ku di heman demê de têkiliyî him jinan û him mêran bikin. Hin bîseksuel, neketine têkiliyî zayendî bi zayendên civatiya xwe an jî dijî zayendê xwe (an jî bi her du re). Wekî heteroseksuel û hevzayendan jî derbasdar e ku tevgera cazîbeya zayendî di her xwestinê de nayê kirin. === Hevratiya hevzayendî === Kesên ku xwediyê berpêbûniya hevzayendî ne, ji bo ravekirina zayendiya xwe dikarin ser li rêyên curedar bikin an jî xwe ravenekin. Pîvanga Kinsey, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0(sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Vekolîn rêdinin ku gelek gey û lezbiyen hevratiya temendirêj dixwazin Wekî mînak li gorî encamên pirsnameyan rêdidin ku ji navbera ji %40 û ji %60a gey, ji navbera ji %45 û ji %80a lezbiyen li wê demê de di hevratiyeke romantîk de ne. Li gorî daneyên pirsnameyan li Amerîkayê hevbera gey li navbera %18 û %28 û hevbera lezbiyen li navbera %8 û %21, deh sal zêdetir pev re dijîn. Vekolîn dîtine ku hevberên hevzayendan mîna hevberên heteroseksuelan hev du têrdikin û pêwendiyên giran avadikin. Giraniya pêwendî û ji têkiliyê têrbûn, baştir îstatîstîk ji temen û zayendê û berpêbûna zayendiyê didin. Hêla din heteroseksuel û hevzayendî ji hêvî û bendewariyê hevpar dibin ku ev hevparî bi hêsanî tê ber hev du.<ref>{{|http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php }}</ref><ref name="Duffy">{{Jêder-kovar |doi=10.1300/J082v12n02_01 |sernav=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships |kovar=Journal of Homosexuality |sal=1985 |authors=S.M Duffy, C.E. Rusbult |cild=12 |hejmar=2 |rr=1–23 |url=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |tarîxa-gihiştinê=2009-07-29 |pmid=3835198 |ref=harv |tarîxa-arşîvê=2017-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Baccman">{{Jêder-kovar |sernav=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria |kovar=Social Behavior and Personality |sal=1999 |authors=Charlotte Baccman, Per Folkesson, Torsten Norlander |url=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2012 |ref=harv }}</ref> == Demografiya hevzayendî == Ji bo polîtîkayên raya giştî daneyên ewlemendî ya qala gelheya gey û lezbiyen gelek girîng e.<ref name="United States 2000 pp. 139">"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Vol. 37, No. 2 (May, 2000), pp. 139–154 (available on JSTOR).</ref> Wekî mînak demografî alî biryardana hevpariya xwecihî, zagonîkirina mafê hevzayendan a ji xwe re ewlad kirinê, hesibandina maliyet û kêrhatîbûna polîtîkaya Nepirse-Nebêje ya li artêşa Amerikan, dike.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Agahiyên li ser gelheya gey û lezbiyen alî fêmkirin û biryardana pirsgirêk û mijarên bijartina bazarên karkeran a zanyarên civaknasan, koma sermaye ya mirov, pisporbûna li ser gelê malbat, cudakerî û rewşa erdnîgarî jî dike.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Pîvandina belavbûna hevzayendan gelek zehmet e. Gelek mirov xwediyê tevger û taybetmendiyên hevzayendiyê bibin jî pêkan e ku ew xwe wekî hevzayendî an jî bîseksuel nebînin.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Vekolîn mecbûr in ku him mînakên tên pênaskirin û him jî yên nayên pênaskirin, bipîvin. Dibe ku hejmara kesên xwediyê dilbijiya hevzayendî ji yên hejmara ev dilbijiyên xwe dipeyitin, zêdetir bibe. Her wiha hejmara kesên dilbijiyên xwe dipeyitin jî dibe ku ji hejmara kesên ku xwe wekî nasnameya gey, lezbiyen û bîseksuel dibînin, zêdetir bibe. [[Alfred Kinsey]] piştî vekolînên ku di navbera salên 1948 û 1953an de çêkirîbû, ragihandibû ku ji % 46 kobayên mêr reaksiyon nîşanî her du zayendê daye; ji % 37ê wan jî herî kêm carekî ketiye têkiliyeke hevzayendî.<ref>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> John Turkey, ji ber ku Kinsey kobayên ne rasthatî, bi yên pêketî bi kar aniye, wî rexnekiribû. Vekolîna dawiyê, bi tunebûna alîgira mînakê ve gihiştibû encamên hev.<ref>http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|yayıncı=BBC|tarîx=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2021 }} October 2010}}</ref> LeVay ragihandiye ku divê encamên Kinsey ji bo ravekirina vekolînên demografiyê bên. Vekolînên girîngî rê didin ku ji % 2 heta ji % 11a mirov, di paşerojên xwe de ketine çalakiyeke hevzayendî.<ref name="Billy1993">{{Jêder-kovar |doi=10.2307/2136206 |nivîskar=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |sernav=The sexual behavior of men in the United States |jstor=2136206 |kovar=Family Planning Perspectives |cild=25 |hejmar=2 |rr=52–60 |sal=1993 |pmid=8491287 |ref=harv }}</ref><ref name="Binson1995">{{Jêder-kovar |doi=10.1080/00224499509551795 |pêşnav1=Diane |paşnav1=Binson |pêşnav2=Stuart |paşnav2=Michaels |pêşnav3=Ron |paşnav3=Stall |pêşnav4=Thomas J. |paşnav4=Coates |pêşnav5=John H. |paşnav5=Gagnon |pêşnav6=Joseph A. |paşnav6=Catania |sal=1995 |sernav=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1995_32_3/page/245 |kovar=The Journal of Sex Research |cild=32 |hejmar=3 |rr=245–54 |jstor=3812794 |ref=harv }}</ref><ref name="Johnson1992">{{Jêder-kovar |nivîskar=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |sernav=Sexual lifestyles and HIV risk |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-12-03_360_6403/page/410 |kovar=Nature |cild=360 |hejmar=6403 |rr=410–2 |sal=December 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 |ref=harv }}</ref><ref name="Laumann1994">Laumann, E. O., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Rûpel hewce ye|date=September 2010}}</ref><ref name="Wellings1994">Wellings, K., Field, J., Johnson, A., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Rûpel hewce ye|date=September 2010}}</ref><ref name="ACSF1992">{{Jêder-kovar | doi =10.1038/360407a0 |nivîskar=Investigators ACSF |sal=1992 |sernav=AIDS and sexual behaviour in France | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-12-03_360_6403/page/407|kovar=Nature |cild=360 |hejmar=6403 |rr=407–409 | pmid =1448162 | ref =harv }}</ref><ref name="Bogaert2004">{{Jêder-kovar |nivîskar=Bogaert AF |sernav=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |kovar=Journal of Theoretical Biology |cild=230 |hejmar=1 |rr=33–7 |sal=September 2004 |pmid=15275997 |doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035 |ref=harv }} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g., Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g., 1–2% in Billy et al., 1993; 2–3% in Laumann et al., 1994; 6% in Sell et al., 1995; 1–3% in Wellings et al., 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g., Billy et al., 1993); many sex researchers (e.g., Bailey et al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref><ref name="Fay1989">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |sernav=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-01-20_243_4889/page/338 |kovar=Science |cild=243 |hejmar=4889 |rr=338–48 |sal=January 1989 |pmid=2911744 |doi=10.1126/science.2911744 |ref=harv }}</ref> Dema tevger û/an jî cazibeyên hevzayendî tê ragihandin rêje derdikeve heta % 16-21ê. Vekolîneke di 2006an de hatiye çêkirin, rê daye ku ji % 20a beşdarên ku tevlî vekolînê bûne, hin hestên hevzayendî ecibandiye lê tenê ji % 2-3 xwe wekî hevzayendî hesibandiye. Vekolîneke di sala 1992an de hatiye çêkirin, ragihandiye ku ji % 6. 1ê mêrên brîtanî û ji % 4.1ê mêrên fransî têkiliyeke hevzayendî ceribandiye. Pirsnameyek di sala 2008an de hatiye çêkirin, dîtiye ku ji % 13ê Brîtanyayî ketiye têkiliyeke hevzayendî lêbelê yên ku xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dibînin ji % 6 in. Pirsnameya ku ji aliyê Ofîsa Statîstîk a Netewî (ONS) gihiştiye ku ji % 1.5ê Brîtanyayî xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dihesibînin.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France]</ref> ONS îdîa kiriye ku ev encam bi encamên vekolînên din re ahengdar e ku ew di navbera % 0.3 û % 3ê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-21 |roja-arşîvê=2016-01-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160116080411/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsnameyê ku di sala 2008an de li Amerîkayê di roja hilbijartina serokî de hatiye çêkirin rêdide ku ji % 4ê hilbijêrên Amerîkayî xwe wekî gay, lezbiyen û bîseksuel dibînin. Ev rêje wek rêjeya 2004ê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-21 |tarîxa-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî statîstîkên serjimariya 2000ê di Amerîkayê de, 601.209 hevparên hevzayendî li heman malê de bê mehr dijîn.<ref>http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |date=2011-01-07 }} |paşnav1=Smith |nav1=David M. |paşnav2=Gates |nav2=Gary J. |tarih=August 22, 2001 |=January 26, 2011}}</ref> == Hevzayendî û derûnnasî == [[Wêne:Gay Couple Savv and Pueppi 02.jpg|thumb|200pik|Hevzayendîtî, homoseksuelî tevgereke romantîk an jî nêzîkbûneke zayendî di navbera mirovên heman zayendî de ne.]] Derûnnasî yek ji beşên zanyarî ye ku yekem car hevzayendî wekî berpêbûniyeke cuda vekolandiye. Li nav nexweşiyan de senifandina hevzayendî ji aliyê seksologên Ewropayê ve hat çêkirin. Di sala 1886an de seksolog Richard von Krafft-Ebing di pirtûka xwe ya bi navê Psychopathia Sexualisê de çalakiyên zayendî ya bêzêdebûnê bi dawî dibin ku hevzayendî yek ji wan e, di bin beşa rêşaşbûna zayendî de rêzkir. Li gorî wî hevzayendî him jidayikbûnê tê û him jî bi dû re tê bûn û bi xelaskirina masturbasyonê û tedawîkirina nevrozê hevzayendî wê ji holê rabe. Li gorî baweriya [[Sigmund Freud]], hevzayendî di zarokatî de yekgirtina zarok bi dêûbavê re ku bi bandora yê xwediyê dijî zayendê wê/wî, pêkbûye û ew wekî encama lihevxistina geşedana psîkoseksuel pênaskiriye. Heta di nav sedsalên 20an de modelên patalojîk a hevzayendî standard e. Daxuyaniya [[American Psychological Association]] (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), [[American Psychiatric Association]] (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) û [[National Association of Social Workers]]ê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) wanî ye:<ref name="response">American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> “Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal e û erênî ya zayendiyeke mirov in.” '''Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê''' hevzayendiyê ku di sala 1977an de di ICD-9ê de wekî nexweşiyeke derûnî senifandibû, bi pesendkirina Kongreya Tenduristiyê ya Cîhanê a 43. ve ({{Dîrok|17|gulan|1990}}) ji ICD-10ê derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |tarîxa-arşîvê=2012-07-09 |sernav=Stop discrimination against homosexual men and women |weşanger=World Health Organisation — Europe |tarîx=2011-05-17 |tarîxa-gihiştinê=2012-03-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |sernav=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |weşanger=ILGA |tarîx=2010-08-24 |tarîxa-gihiştinê=2015-01-21 |tarîxa-arşîvê=2009-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="pinknewsstigma">{{Jêder |sernav=Homophobic stigma – A community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |tarîx=17 gulan 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |pêşnav=Marc |paşnav=Shoffman |tarîxa-gihiştinê=2007-05-04 |tarîxa-arşîvê=2007-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li ICD-10ê berpêbûna zayendî ya egodîstonîkê pê ve kiriye ku ev tê wateya ji sedema xerabûyîtiya tevgerî yan jî derûnî xwestin ku berpêbûna zayendiya xwe an jî nasnameya zayenda xwe biguhere. '''Saziya Psîkiyatrî ya Çînê''', piştî xebat û lêkolînên 5 sal dewamkiriye, di sala 2001ê de hevzayendî ji senifandina nexweşiyên derûnî derxist.<ref>''The New York Times'': [http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say]</ref> Daxuyaniya '''Komela Psîkiyatrên Brîtanyayê''' wanî ye: “Vekolîn rêdidin ku gey, lezbîyen an jî bîseksuel bûn ahengdarî tenduristiya derûnî ya normal e. Ji ber ku lezbîyen, gey û bîseksuel ji aliyên civak, malbat û heval tên vederkirin û dûrxistin, li nav wan rêjeya pirsgirêkên derûnî bilind derdikeve. Her çiqas komên kevneşopên Amerîkayê îdîa dikin ku ev pirsgirêkên derûnî ji ber hevzayendiyê pêk tê, delîl û îspata wan tune ne.”<ref name="rcp2008">Royal College of Psychiatrists: [https://web.archive.org/web/20080611014113/http://www.rcpsych.ac.uk/pressparliament/pressreleases2008/pr14.aspx Royal College of Psychiatrists response to comments on Nolan Show regarding homosexuality as a mental disorder]</ref> Piraniya lezbiyen, gay û bîseksuel, bi heman sedemên(stres, zehmetên pêwendiyê, li hawira kar û civakê gurivîn hwd) heteroseksuelan dixwazin psîkoterapî bistînin. Girîngiya berpêbûniya zayendiya wan li ser tedaviyê dibe ku pir be, hindik be yan jî qet bandora wê tune be. Mimkûn e ku lezbiyen, gey û bîseksuel rûbirû bi xetera [[anti-gay]] bimînin. Ev tevgerên derûnnas çavkaniya xwe ji agahiyên pirtûkên ku di sedsala 19. Û 20. de hatiye nivîsandin, distîne. Wekî mînak Richard von Krafft-Ebing û [[Sigmund Freud]]. == Sedemên egerî ya hevzayendî == === Faktorên biyolojîk === Lêkolîner çend faktorên ku mimkûn e têkiliyê wan bi berpêbûna zayendî ve hebin, pênaskirine, wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê. Zanyar fikirîne ku berpêbûna zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên genetîk,<ref name="pediatrics.aappublications.org"/><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |tarîxa-gihiştinê=2013-08-08 |tarîxa-arşîvê=2013-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûna zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên biyolojîk û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.<ref name="shatb">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance for Sexual Identity and Sexual Orientation'', in ''Endocrine Development'', vol. 17, pp. 22–35 (2010) (ISSN 1421-7082) (authors are of Netherlands Institute for Neuroscience, of [[Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]) (author contact is 2d author) (vol. 17 is Sandro Loche, Marco Cappa, Lucia Ghizzoni, Mohamad Maghnie, & Martin O. Savage, eds., ''Pediatric Neuroendocrinology'').</ref><ref name="Vare">Vare, Jonatha W., and Terry L. Norton. "Understanding Gay and Lesbian Youth: Sticks, Stones and Silence." Cleaning House 71.6 (1998): 327-331: Education Full Text (H.W. Wilson). Web. 19 Apr. 2012.</ref> Li gorî zanyaran berpêbûna zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuel, hevzayend, bîseksuelyan jî aseksuel bûnê bi xwe hilbinajêrin. Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûna zayendî ve tune ye. Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûna zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûna zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.<ref>"Different aspects of sexual orientation may be influenced to a greater or lesser degree [p. 303:] by experiential factors such that sexual experimentation with same-gender partners may be more dependent on a conducive family environment than the development of a gay or lesbian identity." Susan E. Golombok & Fiona L. Tasker, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', in J. Kenneth Davidson, Sr., & Nelwyn B. Moore, ''Speaking of Sexuality: Interdisciplinary Readings'' (Los Angeles, Calif.: Roxbury Publishing, 2001) (ISBN 1-891487-33-7), pp. 302–303 (adapted from same authors, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children? Findings From a Longitudinal Study of Lesbian Families'', in ''Developmental Psychology'' (American Psychological Association), vol. 32, 1996, 3–11) (author Susan Golombok prof. psychology, City Univ., London, ''id.'', p. xx, & author Fiona Tasker sr. lecturer, Birkbeck Coll., Univ. of London, ''id.'', p. xxiii).</ref><ref>"Whereas there is no evidence from the present investigation to suggest that parents have a determining influence on the sexual orientation of their children, the findings do indicate that by creating a climate of acceptance or rejection of homosexuality within the family, parents may have some impact on their children's sexual experimentation as heterosexual, lesbian, or gay." ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', ''ibid.'', in ''Speaking of Sexuality'', ''id.'', p. 303 (adapted per ''id.'', p. 303).</ref> Ramanên berê ya bi qala berpêbûna zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.<ref>http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx|tarîx=July{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} 22, 2011|arşivurl=https://web.archive.org/web/20110722080052/http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx%7D%7D</ref> Vekolînên nuha bandora faktorên biyolojîk li ser pêkhatina berpêbûna zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûna zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên biyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayendî de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûna zayendiyê. ==== Vekolînên genetîk ==== Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûna zayendî dikin, hatiye çêkirin. Bailey û Pillard bi encamên vekolînên xwe yê di sala 1991ê de çêkirin, gihaştin ku ahengiya hevzayendî di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 ye û di cêwiyên lawikên a fraternal de ji % 22 ye.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1845227</ref> Vekolîna Bailey, Dunne û Martinê jî ku di sala 2000ê de li ser 4901 cêwiyên Awistiryayî hat çêkirin<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bailey JM, Dunne MP, Martin NG |sernav=Genetic and environmental influences on sexual orientation and its correlates in an Australian twin sample |kovar=J Pers Soc Psychol |cild=78 |hejmar=3 |rr=524–36 |sal=March 2000 |pmid=10743878 |doi=10.1037/0022-3514.78.3.524 |url=http://content.apa.org/journals/psp/78/3/524 }}</ref>, heman encam da. Ew dîtin ku di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 û di cêwiyên keçikên a fraternal de rêjeya ji % 24 ahengî hene. Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûna zayendî.<ref>Hershberger, Scott L. 2001. Biological Factors in the Development of Sexual Orientation. Pp. 27–51 in Lesbian, Gay, and Bisexual Identities and Youth: Psychological Perspectives, edited by Anthony R. D’Augelli and Charlotte J. Patterson. Oxford, New York: Oxford University Press. Quoted in Bearman and Bruckner, 2002.</ref> Vekolînên berê ya Bearman û Brücknerê (2002) ji ber ku hejmarên kobayan(100) hindik bûn, hatine rexnekirin.<ref>This work was published in the ''American Journal of Sociology'' (Bearman, P. S. & Bruckner, H. (2002) Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction. American Journal of Sociology 107, 1179–1205.) and is available only to subscribers. However, a final draft of the paper is available [http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719175100/http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction |date=2011-07-19 }} – there are no significant differences on the points cited between the final draft and the published version.</ref><ref>While inconsistent with modern findings, the first relatively large-scale twin study on sexual orientation was reported by [[Franz Josef Kallmann|Kallman]] in 1952. (''See:'' {{Jêder-kovar |sal=April 1952 |sernav=Comparative twin study on the genetic aspects of male homosexuality |url= |kovar=J. Nerv. Ment. Dis. |cild=115 |hejmar=4 |rr=283–97 |doi= |pmid=14918012 |nivîskar=Kallmann FJ }}). Examining only male twin pairs, he found a 100% concordance rate for homosexuality among 37 monozygotic (MZ) twin pairs, compared to a 12%–42% concordance rate among 26 dizygotic (DZ) twin pairs, depending on definition. In other words, every identical twin of a homosexual subject was also homosexual, while this was not the case for non-identical twins. This study was criticized for its vaguely described method of recruiting twins and for a high rate of [[Mental illness|psychiatric disorders]] among its subjects. (''See'' Rosenthal, D., "Genetic Theory and Abnormal Behavior" 1970, New York: McGraw-Hill.)</ref> Bearman û Brückner, vekolîna xwe ya li ser 289 cêwiyên monozygotic û 495 cêwiyên fraternal çêkirine, di cêwiyên monozygotic de tenê ji % 7.7 û di cêwiyên keçikan a fraternal de % 5.3 ahengiya hevzayendî dîtine. Di encama daneyan hatiye îdîa kirin ku bêyî hawira civakî bandora genetîk tuneye. Di vekolîneke ku di sala 2010an de li Swêdê hatiye çêkirin, hatiye dîtin ku tevgerên hevzayendî mimkûn e ku him bi faktorên genetîk û him jî bi faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser (hawira malzaro ya demên zû, nexweşî û tramva, komên heval û serpêhatiyên zayendî) bê diyarkirin. Di heman demê de ev vekolîn dîtiye ku faktorên hawirî wekî hawira malbatî û helwesta civakî jî her çiqas hindik be jî bandor dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P 2010 75–80">{{Jêder-kovar |nivîskar=Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P |sernav=Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: a population study of twins in Sweden |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2010-02_39_1/page/75 |kovar=Arch Sex Behav |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 |sal=February 2010 |pmid=18536986 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 }}</ref> Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûna zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin. Li gorî daneyên modela biyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P 2010 75–80"/> Xebatên pêwendiya kromozom û berpêbûniya zayendî hebûna faktorên genetîk rê didin Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gayên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayendî li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Hamer DH, Hu S, Magnuson VL, Hu N, Pattatucci AM |sernav=A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation |kovar=Science |cild=261 |hejmar=5119 |rr=321–7 |sal=July 1993 |pmid=8332896 |doi=10.1126/science.8332896 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8332896 }}</ref> Di vekolîneke din de (li ser 40 birayên cêwî hatiye çêkirin) di 33 birayên cêwî de alelên wek hev du di herêmên dûrî Xq28ê, hatiye dîtin. Ev rêje ji bo birayên lawik gelek bilind e. Ev encam ji aliyê gelek kesan ve wekî “gena gey” hatiye bi nav kirin û bû sedema nîqaşan. Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûna zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.<ref>Wilson, G.D., & Rahman, Q. (2005). Born Gay: The Biology of Sex Orientation. London: Peter Owen Publishers.</ref> Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayendî hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.<ref>http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10508-009-9499-1</ref> ==== Vekolîn û teoriyên epîgenetîk ==== Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayik û hevzayendiya lawikên wan dîtiye. Jin xwediyê du kromozoma X in û yekî jê tê înaktîve. Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayendî ne, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayendî ne, asîmetrî rêdidin. Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayendî ne, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya Xê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwediyê lawikekê hevzayendî ne, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayendî ne, dibe ji % 23.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bocklandt S, Horvath S, Vilain E, Hamer DH |sernav=Extreme skewing of X chromosome inactivation in mothers of homosexual men |kovar=Hum. Genet. |cild=118 |hejmar=6 |rr=691–4 |sal=February 2006 |pmid=16369763 |doi=10.1007/s00439-005-0119-4 |url=http://repositories.cdlib.org/postprints/1413 }}</ref> Di dema avisî û piştî zayîn, kontrola epi-marksên li ser derbirinên gen, bi demeke diguhere. Epi-marks, modîfikasyona komên metil û asetil in ku ew xwe bi histonên DNA û proteînên histon grêdidin.<ref>Ruthenburg, A., C. Allis, and J. Wysocka. "Methylation of Lysine 4 on Histone H3: Intricacy of Writing and Reading a Single Epigenetic Mark." Molecular Cell 25.1 (2007): 15-30. Print.</ref> Ew peywira proteîn diguherin û bandorî li derbirina gen dikin.<ref>Friberg, Urban, Sergey Gavrilets, and William R. Rice. "Homosexuality as a Consequence of Epigenetically Canalized Sexual Development." The Quarterly Review of Biology 87.4 (2012): n. pag. Print.</ref> Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûna zayendî jî.<ref>Rice, William, and Urban Friberg. "Study Finds Epigenetics, Not Genetics, Underlies Homosexuality."</ref> ==== Hormonên berê zarokanînê ==== Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina [[fetus|fetûs]] li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûna zayendê ne yan jî ligel gen, faktorên biyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.<ref>Wilson, G., & Q. Rahman, ''Born Gay: The Psychobiology of Human Sex Orientation'', ''op. cit.''</ref> Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûna zayendî ne.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain'', ''op. cit.'', p. 24.</ref> Hormonên berê zarokanînê, dibe ku bandorî tevgerên li zayendên zarokan tê (sex-typed behaivor), bikin.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24"/> Ev hîpotez, piştî bi encamên xebatên ku li ser ajalên şîrdaran hatiye çêkirin, hatiye darpêşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hines |pêşnav=Melissa |sernav=Sex-related variation in human behavior and the brain. |kovar=Trends in Cognitive Sciences |sal=October 2010 |cild=14 |hejmar=10 |rr=448–456 |doi=10.1016/j.tics.2010.07.005 }}</ref> ==== Vekolînên norolojî ==== Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên noronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksûel du qet ji yên mêrên hevzayendî û jinên heteroseksuel mezin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=LeVay S |sernav=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-30_253_5023/page/1034 |kovar=Science |cild=253 |hejmar=5023 |rr=1034–7 |sal=August 1991 |pmid=1887219 |doi=10.1126/science.1887219 }}</ref> === Faktorên hawirî === Lêkolînerin dibêjine ku faktorên hawirî ji faktorên hormonal cuda ne û hinek jî dibêjine faktorên biyolojîk mîna hormonên berê zarokanîn yek ji beşên faktorên hawirî ne. Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûna zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.<ref name="aappub">{{Jêder-nûçe |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics;113/6/1827.pdf |periodical=[[American Academy of Pediatrics]] Clinical Report |jêgirtin=Sexual orientation probably is not determined by any one factor but by a combination of genetic, hormonal, and environmental influences |tarîxa-gihiştinê=2007-02-23 |tarîxa-arşîvê=2006-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060529100443/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics%3B113/6/1827.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Sweden">{{Jêder-kovar |authors=Niklas Långström, Qazi Rahman, Eva Carlström, Paul Lichtenstein. |sernav=Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behaviour: A Population Study of Twins in Sweden |weşanger=Archives of Sexual Behavior |tarîx=7 hezîran 2008 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 |pmid=18536986 |kovar=Archives of Sexual Behavior |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 }} </ref> === Bergehên werarî === Hîpoteza apê gey îdîa dike ku kesên ku nexwediyê zarokeke, bi riya peydekirina tiştan (xwarin, lê xwedî derketin, parastin, temînkirina penagehê hwd) ji bo zarokên merivên xwe yên nêzîk, dikarin genên xwe yê malbatê ji nifşên nû re veguhêzin. Ev hîpotez, firehkirina teoriya hilbijartina mervatî (kin selection theory) ye. Hilbijartina mervatî ji bo şîrovekirina çalakiyên fidakarî yên binîşan ku wekî bêahengî xuyadikin, hatiye perisandin. Fikra yekem di sala 1932an de ji aliyê J.B.S. Haldane hatiye derpêşkirin. Piştî jî ji aliyên John Maynard Smith, W.D. Hamilton û Mary Jane West-Eberhard ve hat biteferuatkirin. Vekolîn îdîa dikin ku genên nêzîkî hevzayendî avantaj ji bo gayîn a heteroseksuelan didin. Ev jî werara hevzayendî û domandina wan li populasyonê ravedike.<ref>Mayr, E. (1982). The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. Cambridge: Harvard University Press. p598.</ref> Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayendî ne gelek bilin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zietsch, B., Morley, K., Shekar, S., Verweij, K., Keller, M., Macgregor, S., et al. |sal=November 2008 |sernav=Genetic factors predisposing to homosexuality may increase mating success in heterosexuals |url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2008-11_29_6/page/424 |kovar=Evolution and Human Behavior |cild=29 |hejmar=6 |rr=424–433 |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2008.07.002 }}</ref> == Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî == Xebatên guhartina berpêbûna zayendî (SOCE), metodên ku dixwazin kesên hevzayendî ne û bîseksuel biguherînin heterosksuelî.<ref name="ReferenceB">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts]</ref> Ev xebat pêkan in ku teknîkên tevgerî (mîna terapiya rastkirinê), teknîkên psychoanalytic, rêbazên bijîşkî û amûrên olî û derûnî bikarbînin. Li hin cihên cîhanê mîna “tecawiza rastkirinê” (tecawiza ku ji bo jinên lezbiyen bibin heteroseksuel) tundiya zayendî jî tên bikaranîn.<ref>[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> Vekolîneke li ser serkeftina SOCEyê tune ye ka bi rastî jî dikarin berpêbûna zayendî biguherin an na. SOCE li nav gengeşiyek e ji ber ku giraniya di navberên komelên mafên LGBT û qedr û qîmetên komelên olî ku diparêzin û komelên profesyonel û zanyarî. Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal û erênî ya zayendiya mirov in.<ref name="ReferenceB"/> Kesin û komin hene ku hevzayendî wekî xerabûyîtiyeke werarî yan jî mehf û xelasbûna olî didin naskirin û îdîa dikin ku tevger û hestên hevzayendî bi riya psychotherapy û xebatên olî dikarin biguherînin. Tê dîtin ku ev kes û kom, ji bizav û rêbazên olî û polîtîk tên ku ew hevzayendî mîna tiştekî biçûkxistî û şermdêr dihesibînin.<ref name="ReferenceB"/> Royal College of Psychiatrists, daxuyaniyeke li ser van kom û kesan daye. Li gorî wan ev komel, pêşbiryarî û cudakerî li hemberî hevzayendî zêde dikin û divê ji aliyên komelên zanyarî ve neyê alîkirin.<ref>http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf</ref> === Qayîşokiya berpêbûniya zayendî === Vekolîneke di sala 2004an de hatiye çêkirin, encam daye ku hestên zayendî ya jinên heteroseksuel û lezbiyen a piştî temaşekirina [[fîlmên erotîk]] a jin-mêr, jin-jin, mêr-mêr, ji hev du ne pir cuda nin. Lê hestên zayendî ya mêrên heteroseksuel piranî ji fîlmên jin-jin, mêrên hevzayendî jî ji filmên mêr-mêr, zêde bilind bûne. Vekolîner dîtine ku jin ne wek mêran in ku hestên zayendî ya wan ew bi işq naşîne zayendeke. Hestên zayendî ya wan li nav demê de diguhere.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why women are leaving men for other women | url =http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/ |tarîx=2009-04-23 |tarîxa-gihiştinê=2009-05-19 |xebat=CNN }}</ref> == Dê-bavitiya hevzayendî == Vekolînên zanyarî rê didin ku zarokên hevparên gey û lezbiyen qasî zarokên hevparên heteroseksuel ji hêla derûnnasî nojdar in û ahengdar û jêhatî ne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2009-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2011-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |roja-arşîvê=2010-12-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Vekolîneke beravajiya vê vekolînê rêdide, tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, ''et al.'' |sernav=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |kovar=Pediatrics |cild=118 |hejmar=1 |rr=349–64 |sal=July 2006 |pmid=16818585 |doi=10.1542/peds.2006-1279 }}</ref><ref name="herek2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Herek GM |sernav=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |kovar=The American Psychologist |cild=61 |hejmar=6 |rr=607–21 |sal=September 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2010-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="stacey2010">{{Jêder-malper |weşanger=.interscience.wiley.com |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0 |roja-arşîvê=2010-06-10 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name="cpa2005">{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151202192710/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |sernav=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association - June 2, 2005. |roja-gihiştinê=2012-09-02 |format=PDF |url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |roja-arşîvê=2015-12-02 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Bi vê encamên vekolînê hatiye dîtin û îdîakirin ku zarokên hevparên hevzayendan her çiqas bi rêjeyeke mezin heteroseksel bin jî hinek ji ber faktorên genetîk (Li Amerîka ji % 80ê zarokên hevzayendan, zarokên bi xwe yê biyolojîk in) û ji ber pêvajoya sosyalîzasyona malbatê (xwendina zarokan di dibistanên bi tolerans, hawirên ne heteroseksîst) tevgerên zayendên kevneşopî pir hindik rê û tevdidin û ew ji bo têkiliyên homoerotîk ji yên din pir tir vekirî ne.<ref name="ABCNews">{{Jêder-nûçe |sernav=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |pêşnav=SUSAN |paşnav=DONALDSON JAMES |url=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |rojname=ABC News |tarîx=23 hezîran 2011 |tarîxa-gihiştinê=11 tîrmeh 2013 |jêgirtin="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." }}</ref> Di 2005an de Charlotte J. Patterson ji bo American Psychiatric Association vekolîneke li ser zaokên hevzayendan çêkiriye.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Di encamê vê vekolînê de hatiye dîtin ku zarên hevzayendan rêjeyeke mezin hevzayendîtî rê nadin. == Yasa û ramyarî == [[Wêne:Gay Love Sign.jpg|thumb|Li Arjentînê pankartê ku ji bo piştgiriya zewaca hevzayendîtiyê hatiye vekirin.]] === Qanûniya hevzayendîtî === Piraniya welat, têkiliya zayendiyê ya kesên ku reşît in û ne merivê hev du ne, qedexe nakin. Welatin ji hevparên hevzayendan re îmtiyazin didin wan, mîna mafên wekhevî ya heteroseksuelan, parastin û zewicîn. Welatin jî tevger û têkiliyên hevzayendî qedexe dikin. Pêkan e ku mîna li welatên [[Îran]] û hin herêmên [[Nîjerya]]yê ji aliyên [[misilman]]ên kevneperest ve cezayên giran wekî kuştin, ji kesên ketine têkiliyên hevzayendî re bê dayîn. Lê bi gelemperî di navbera rêzikên fermî û peyitandina cezayan hinek cudatî hene. Tevgerên hevzayendî, her çiqas li hin welatên rojavayê de ji nav sûcbûnê hatiye derxistin jî (wekî mînak [[Polonya]] di 1932ê, [[Danîmarka]] di 1934ê, [[Swêd]] di 1944ê, [[Brîtanya]] di 1967ê de) bi destxistina mafinên sînorkirî ji bo hevzayendan piştî di navbera salên 1970ê de destpê kiriye. [[Hindistan]] di {{Dîrok|2|tîrmeh|2009}} de hevzayendîtî ji nav sûcê derxistiye.<ref name="toi">{{Jêder |tarîx=2009-07-03 |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders |xebat=The Times Of India |pêşnav1=Manoj |paşnav1=Mitta |pêşnav2=Smriti |paşnav2=Singh |sernav=India decriminalises gay sex |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2013-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131111005512/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji vê mijarê xala werçerxê, biryara [[American Psychiatric Association]]ê ye ku hevzayendî di sala 1973ê de ji nav lîsteyên nexweşiyan derxistiye. [[Quebec]] yekem parêzgeh e ku cudakeriya berpêbûna zayendî qedexe kiriye. Di salên 1980 û 1990ê de piraniya welatên pêşveçûyî, tevgerên hevzayendî j nav sûcbûnê derxistiye û cudakeriya bo gey û lezbiyen qedexekirine. Îro hevzayendî li piraniya welatên [[Rojhilata Navîn]] û [[Afrîka]] û hin welatên [[Asya]] û [[Pasîfîka Başûrê]] de sûc e. Tevgerên hevzayendî di nav şeş dewletê de bi cezaya zindanê ya heta mirinê û di deh dewletê de jî bi kuştinê tê cezakirin.<ref>{{Jêder |paşnav=Ottosson |pêşnav=Daniel |sernav=LGBT world legal wrap up survey |weşanger=[[ILGA]] |tarîx=November 2006 |tarîxa-gihiştinê=2007-09-21 |url=http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |format=PDF |tarîxa-arşîvê=2007-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070925203515/http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hevseriya hevzayendan === [[Wêne:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|rast|360px| Qanûnên bo vegotina hevratiya hevzayendiyê.<br/> '''Welatên ku hevzayendîtî serbest in''' {{Legend|#002255|border=1px solid #aaa|[[Zewaca hevzayendan]]}} {{Legend|#0066FF|border=1px solid #aaa|[[Pevratiya welatî]] (yan jî pevratiya bêqeyd)}} {{Legend|#90c|border=1px solid #aaa|Zewaca hevzayendan a welatên din tê naskirin}} {{Legend|#99ccff|border=1px solid #aaa|Tenê li herêmên federal tê naskirin, ne dewlet}} {{Legend|#CCCCCC|border=1px solid #aaa|Pevratiya hevzayendan nayê naskirin}} '''Welatên ku hevzayendîtî sînor dikin an jî qedexe dikin''' {{Legend|#decd87|border=1px solid #aaa|Qanûnên ku vegotin û rêxistinan sînor dikin}} {{Legend|#f9dc36|border=1px solid #aaa|Ne pratîkî lê bi qanûnî tê cezadan}} {{Legend|#ec8028|border=1px solid #aaa|Hebskirin}} {{Legend|#e73e21|border=1px solid #aaa|Hebskirin (heta ku [[cezayê sermedî]])}} {{Legend|#800000|[[Îdam]]}} ]] Îro şanzdeh dewlet û sêzdeh parêzgeha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] destûrî [[zewaca hevzayendan]] (bi [[ingîlîzî]] ''same-sex marriage'' an jî ''gay marriage'') didin. Zewaca hevzayendan a nuha di tevayiya dinyê de di 17 dewletan de, di tevayiya Ewropa de di 12 dewletan de qanûnî ye. [[Holenda]] di 2001ê de bû dewleta ewil ku zewaca hevzayendan disepîne. Pişt re [[Belçîka]], [[Spanya]], [[Danîmarka]], [[Norwêc]], [[Swêd]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/zewaca-navbera-du-kesen-ji-yek-cinsi.html</ref> [[Portûgal]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2014/03/ji-bo-hevzayendan-mafe-xwedizarokbune.html</ref> [[Îslenda]], [[Fransa]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/05/hollandyesaya-zewaca-hevzayend-ere-kir.html</ref> [[Keyaniya Yekbûyî]]<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/05/kamaraya-avam-zewaca-hevzayende-ere-kir.html</ref><ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/07/kamara-avam-qanuna-ji-bo-zewaca.html</ref>, [[Lûksembûrg]] qanûnî kir. A dawî li [[Îrlenda]]yê cara yekem bû ku zewaca hevzayendan rêya [[referandûm]]ê bû qanûnî.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/li-irelanda-dengdana-zewaca.html</ref> Piştî li Îrlenda hat pejirandin Almanyayê jî zewaca hevzayendan pejirand.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/meclisa-eyaletan-elman-zewaca.html</ref> Di 26ê hezîranê ya 2015an de Dadgeha Bilind a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bi biryara [[Obergefell v. Hodges]] zewaca hevzayendan li tevayiya welêt qanûnî kir.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/obama-biryara-dadgeha-bilind-derbare.html</ref> [[Kanada]] di 2005an de li dinyê de bû 4. dewletê ku di nav qanûnên medenî de zewaca hevzayendan dipejirîne.Ji 2010an vir ve li [[Arjentîn]]ê zewaca hevzayendan qanûnî ye. [[Uruguay]] di parzemîna [[Amerîkaya Başûr]] de bû dewleta yekem ku vê zewacê pejirand.Li [[Brezîl]]ê di 2013an de hikûmeta navendî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan qanûnîkir. Li Meksîko, herêma federal a [[Meksîk]]ê ye, zewaca hevzayendî fermî ye. [[Îsraêl]] zewacên hevzayendan a dewletên biyanî li beşa qanûnî nasdike lê li nav welêt destûrî zewaca hevzyendan nake. Di 2006an de li Komara [[Afrîkaya Başûr]]ê zewaca hevzayendan hat pejirandin ku ev li Afrîkayê cara ewil û yekem e. Li [[Zelanda Nû]] ji {{Dîrok|17|nîsan|2013}} vir ve zewaca hevzayendan qanûnî ye. === Pevratiya welatî === Welatin qanûnên ku pevratiya welatî (bi [[ingilîzî]] "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership”) dipejirînin, dipeyitin. Pevratiya welatî, ji bo hevparên hevzayendan tê peyitandin bo mafên zewacên heteroseksûelan bidin wan mîna bac, mîrat û mijarên têkilî qanûnî wek koçerî. Welatên [[Skandînavya]], [[Awistralya]], [[Brîtanya]], [[Swîsre]], [[Awistirya]] û [[Almanya]] yekem dewlet in ku hevratiya welatî pejirandine. Parêzgehên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka]] ku berî yên din hevratiya welatî pejirandin e ev in: di sala 2000an de [[Kalîforniya]] û [[Vermont]], di sala 2005an de [[Connecticut]], di sala 2006an de [[New Jersey]], di 2007an de [[Oregon]] û di 2008an de [[New Hampshire]]. [[Wêne:Campaña Iguales Chile 1.jpg|thumb|200px|çep|Afîşek li [[Şîle]] ji bo zewaca hevzayendan qanûnî bibe.]] == Civak û civaknasî == === Nêrînên civakan === Rêjeya pejra xêndî heteroseksuelî berpêbêbûniya zayendî li gorî yên din li welatên [[Asya]] û [[Afrîka]] yê herî kêm in, li welatên [[Ewropa]], [[Awistralya]] û [[Amerîka]] ji yên din herî bilind in. Di nav civaka [[Rojava]] de rêjeya pejirandina hevzayendîtî piştî 20-30 salan vir ve bilind dibe. === Ol === Têkiliyê ol û hevzayendîtî li gorî herêm û demê gelek diguherin. Olên herî mezin, bi gelemperî xwediyê nêrînên negatîf in bo hevzayendî. Olin nîşandidin ku berpêbûniya hevzayendî guneh e<ref>http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ji{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} gotar=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.}}</ref> û hin jî dibêjin tenê aktîvîteyên hevzayendî guneh in.<ref>Sex and Society - Volume 3 - Page 824</ref> Hin ol jî hevzayendî dipejirînin û heta pal didin.<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice - Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess - 2012</ref><ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft - 2006</ref> Di sedasala 21ê de di gelek civakan de nêrîn û baweriyên hevzayendî guheriye û bû mijarên nîqaşkirinê. Hevzayendî wekî vegotina zayendiya mirovî hat pejirandin û di vê encamê de bîr û baweriyên tewş û vala yên qala hevzayendî hatiye berdan. Bi gelemperî jî baweriyên ku di salên 50 û 60an de belaw bûbû mîna mêrên hevzayendî jinokî ne û jinên lezbîyen jî mêokî ne, bi rêjeyeke mezin hatiye berdan. ==== Îslam û hevzayendîtî ==== Di sala 2003an de pirtûka binavê "The trouble with Islam" ya nivîskara [[Canada]]yî [[Irshad Manji]] derket. Di sala 2007an de fîlma dokumenterî ya binavê "A Jihad for Love" ya [[Parvez Sharma]] tê pêşkêşkirin. Ev fîlm li ser hevgirtina [[Îslam]] û hevzayendîtiyê ye. == Cudakeriyên hemberî hevzayendan == === Zorkeriya li dijî hevzayendan === Zorkeriya [li dijî] hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrê hevzayendî an jî jinê hevzayendî ji aliyê kesê/a ku heteroseksûel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Li gorî vekolîneke li Amerîkayê di sala 1998an de hatiye lidarxistin, di 14 deqîqeyeke carekî ciwan tevger û peyvên anti-gay mîna “homo”, “qûnde” û “serjinik” dibihîzin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120414144851/http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Heteroseksîzm û homofobî === Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Li gorî vekolîneke di sala 2011an de li Holendayê hatiye lidarxistin, ji % 49ê ciwan û ji % 58ê ciwanên ku pêgirî nijadê din a li Holendayê ji hevzayendîtî ne razî ne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2011-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111201212113/http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevzayendî mîna eqeliyetên din tên stereotipikirin. Ev ji ber homofobî û heteroseksîzmê ne. Heteroseksîzm; pejirandina heteroseksuelbûna herkesî ye loma jî têkiliya zayendên dij (jin-mêr) normal e û ji yên din bilindtir e. Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa irrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Li nav van tîpan de mîna homofobiya navxweyî, homofobiya civakî, homofobiya hestî, homofobiya ku hatiye rasyonelkirin û yên din hene. Di heman demê de têgînên lezfobî û bîfobî jî hene. Cinayetên ku ji ber vê tevgeran tên kirin, bi gelemperî bi têgînên cinayeta nefretê û zorkeriya [li dijî] hevzayendan tê nav lê kirin. Stereotipiyên ku li qala LGB’yan bi gelmperî ev in: Ew nikarin pêwendiyên giran avabikin, ew bi her mirov re dikevin têkiliya zayendî, ew meyldarî tecawiza zarokan in û hwd. Lê daneyên zanyarî li ser van stereotipiyan tune ne.<ref name="lamb">Michael Lamb, Ph.D.: [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Affidavit – United States District Court for the District of Massachusetts (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }}</ref><ref name="herekm">Gregory M. Herek, Ph.D.: [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/facts_molestation.html Facts About Homosexuality and Child Molestation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419022239/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/HTML/facts_molestation.html |date=2010-04-19 }}</ref><ref>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Gay û lezbiyen dikarin pêwendiyên giran avabikin û ev pêwendî mîna pêwendiyên heteroseksuelan in. Berpêbûniya zayendî, bandorî li ser tecawiza zarokan nakin. Terapiyên tevgerî û nêzikahiyên analîtîk a li ser ji hevzayendiyê bûna heteroseksuelî hene û serkeftiyên wan gelek gumandar in. Ev terapî, dixwazin ku arezûya hevzayendî ji yê heteroseksuelî hindiktir bikin. Lê belê hatiye peyitandin ku li nav komekî baş motîvebûyî bin jî berpêbûniya zayendî û hestî nayê guhartin. === Tundiyên li dijî hevzayendan === Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibistanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Zayendî û berpêbûniya zayendî weke yek ji hêmanên bingehîn a hebûnê ne, diyarkerên girîng a hestên takekesî û asta dilfirehiya li cîhan in. Îro xebateke zanyarî ya têrkirî kêrhatiya li ser selihandin û guhartina hevzayendan tune ne. Di sala 1998an de ji ber ku [[Matthew Shepard]] gey bû, ji aliyên Aaron McKinney û Russell Henderson ve hatibû bi sêncê girêdan û ji dawiya lêxistina bi armanca kuştinê ve canê xwe dabû. Piştî vê bûyerê, berpêbûniya zayendî ketibû li navbera tawanên nefretê. Pêkan e ke ji bo biguhere heterosekselî, lezbiyen tên tecawizkirin. Li gorî raporên [[FBI]], ji % 24ê [[cinayetên nefretê]] ji ber berpêbûniya zayendiyên kesan tê kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Victims |url=http://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/hate-crime/2011/narratives/victims |periodical=[[FBI]] |tarîxa-gihiştinê=2013-07-26 }}</ref> === Pêşbiryarên li dijî hevzayendan === Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin. Bi taybetî jî civakên kevneşopî ku hestên oliyê wan xurt in, hevzayendan mîna “ê din” dibînin. Li nav van civakan de rolên zayendî ji biçûkî tê nîşankirin û rê ji têkiliyên ji heteroseksuelî cuda, nadin. Ew bawerdikin ku hevzayendî “li dijî hebûna mirovan” e û ew berbendî zêdebûnê ne ku li gorî wan armanca ewil a mirovan ku zêdebûn e. Lê belê zanyarî diparêze ku nasnameya zayendî, bandorî li ser armanca bingehîn a mirovan nake.<ref>http://www.who.int/reproductive-health/gender/sexual_health.html WHO</ref> Aliyên din, hatiye peyitandin ku normên kevneşopî û arişî mîna li çandên Yewnan a Kevn û Romayê ku ew bixwe civakên pederşahî bûn, her dem ne li hemberî hevzayendî nin. == Di nav ferdên hevzayendan de xwekûjî == Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê, li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Rêjeya xwekûjiya girêdayî homofobî jî piranî li nav hevzayendên ciwan de gelek bilind e. Li gorî pirsnameya ku li [[Brîtanya]]yê ji aliyê komela mafên hevzayendan, Stonewallê hatiye lidarxistin, ji % 17ya hevzayendên ciwan gef lê hatiye xwarin û ji % 12ya wan îstismara zayendî dîtine.<ref>http://www.365gay.com/Newscon07/06/062607bully.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629193117/http://www.365gay.com/Newscon07/06/062607bully.htm |date=2007-06-29 }} 365Gay.com</ref> Li gorî vekolînin, li [[Îrlenda]]yê yek ji sê hevzayendên ciwan ketine keda xwekuştinê; li [[Skotlenda]]yê nîvê hevzayendên di navbera temenê 15 û 26, xwekûştinê fikirîne; li [[Fransa]]yê ji % 27ê hevzayendên mêr ên temenê wan li binî 20ê ne û li [[Îtalya]]yê ji % 13ê hevzayendan ketine keda xwekûştinê. Li [[Belçîka]]yê rêjeya rîska xwekuştinê ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 20ê, li gorî kesên din pênç car mezintir in.<ref>http://fsw.ucalgary.ca/ramsay/gay-lesbian-bisexual/2c-suicide-attempt-gay.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506161748/http://fsw.ucalgary.ca/ramsay/gay-lesbian-bisexual/2c-suicide-attempt-gay.htm |date=2007-05-06 }} C. Bagley ve P. Tremblay</ref> Li [[Almanya]]yê ji % 18 ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 27ê, herî kêm carekî xwekuştinê fikirîne; ji % 66ê wan ji aliyê malbata xwe ve bedkariyê fizîkî û/yan jî bidevkî dîtine; ji % 27ê wan ji aliyê mamosteyên xwe ve tade dîtine.<ref name="zeit.de">http://www.zeit.de/2007/26/Homosexuelle Schwulsein heute - ganz normal?</ref> Li gorî vekolîneke di sala 2007an de hatiye lidarxistin, ji % 30yê hevzayendan di dawiya 12 mehê de herî kêm carekî xeber xwarîne, gef lê hatiye xwarin an jî bûye qurbana êrîşeke. [202] Hin welat di dibîstanan de li dijî homofobiyê xebatan lidardixin. Wekî mînak, Li [[Spanya]]yê koma bi navê DecideT ku komeke mafên LGBT ye, ji bo ku astengî li zilm û zordariyê bike, broşureke weşandiye.<ref>http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/oct/26/relationships</ref> Di [[Ewropa]]ya Rojava de homofobî, di beşa werzîşê de jî gelek belav e. Bi taybetî di civakên rugby û futbolê ku ev wekî maço tê dîtin, pir hindik wezîşvan wêrekiya berpêbuniya hevzayendiya xwe bi raya giştî re parve kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=185 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |roja-arşîvê=2008-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080503212232/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=185 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Justin Fashanu]], piştî coming outa xwe ku di sala 1990an de kiribû, ji aliyên malbat û heval û hejmetkarên xwe ve vederkirin û xeber ji wan xwar. Birayê John Fashanu, wî bi eşkere ji birayîtî redkir.<ref>http://briandeer.com/justin-fashanu-3.htm</ref> Justin Fashanu di 3. 05.1998ê de întihar kiriye û li paş xwe vê notê hiştiye: “ (…) Qey ez tawanbar im. Ez naxwazim ku îde heval û malbata xwe fedîkar derxînim… Ez hêvîdarim ku [[Îsa Mesîh]]ê ku ez wî pir hezdikim, ewê dilnazikî nêzîkî min be û ezê aram bim. “ <ref>Vicky Powell, "Suicide note increases speculation over death of Justin Fashanu", Gay Times, 237. sayı, ''Millivres'', hezîran 1998</ref> Menajerê Tîma Futbol a Neteweyî ya [[Albanya]]yê, Otto Barić, bi raya giştî re parvekriye ku ew qet nahêle hevzayendek têkeve tîma wî. Di 31ê tîrmeha 2007an de, ji aliyê UEFA ve ji ber homofobiyê 3000 euro ceza hatiye dan wî. Homofobiya li nav sporê ne tenê li futbolê ye. Seroka Şaredariya [[Berlîn]]ê ya hevzayend, [[Klaus Wowereit]], dema ew çûbû temaşeyî tîma hokeya ser qeşayê ya şarederiyê, aligirên tîma din dirûşmên mîna “Hauptstadt der Schwulen, wir sind die Hauptstadt der Schwulen” (‘[…]Paytexta Qûnekan’) gotibûn.<ref name="zeit.de"/> == Maf, ramyarî û civak == Di gelek welatan de hevzayendîtî yan jî têkilî û seksa di navbera mêr bi mêr re, mîna tawaneke tê hesibandin.<ref>http://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1997/08/30/sociedad/292755.html</ref> Lê belê di van salan de hejmarên van welatan kêm dibin. Li gorî [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] ji sala 2007an vir ve ji aliyê 70 welat hevzayendîtî tê cezakirin. Hevzayendîtî li hin heremên [[Afrîka]]yê, [[Guyana]], [[Jamaika]], [[Koreya Bakur]], [[Malezya]], [[Papua Gîneya Nû]], hin dewletên [[Asyaya Navîn]] û piraniya dewletên [[Misilman]] ên [[Rojhilata Navîn]] û Afrîkaya Bakur, bi qanûnî qedexe ye. Dewletên ku ji kesên hevzayendî an jî ketine têkiliya hevzayendî re cezaya kuştinê didin, ev in: [[Erebistana Siûdî]], [[Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]], [[Îran]], [[Morîtanya]], hin parêzgehên bakur a [[Nîjerya]]yê, [[Somalî]], [[Sudan]] û [[Yemen]]. == Demografiya wan a li gorî bijîşkî == Buyera ewil a [[AIDS]]ê di sala 1981ê de li [[New York]]ê û Kalîfornyayê hatiye qeydkirin. [208] Kesên ku nav li AIDSê dan piranî hevzayendên ku bi riya zayendî girtibûn û kesên bendeyên narkotîkê bûn ku şiringaya hevpar bikaranîbûn. Îro belavbûna [[HIV]]ê ku riya herî pir tê dîtin, têkiliyên heteroseksuel in.<ref>Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., Gotara "AIDS"</ref> == Hevzayendî di navbera heywanan de == {{Gotara bingehîn|Hevzayendîtî di cîhana ajalan de}}[[Wêne:Black.swans.slimb.750pix.jpg|thumb|200pik|Li navbera qûyên reş de jî tevgerên hevzayendî tê dîtin.]] Li nav cîhana [[ajal]]an de candarên ku tevgerên hevzayendî nîşan didin an jî têkiliya hevzayendî dikin, hene.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6066606.stm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.seedmagazine.com/news/2006/06/the_gay_animal_kingdom.php?page=all&p=y |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2007-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071119091932/http://www.seedmagazine.com/news/2006/06/the_gay_animal_kingdom.php?page=all&p=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev helwesta ku li nav cureyên civakî de gelek belav e, bi taybetî di nav [[guhandar]] û [[çûk]]ên bahrê, [[meymûn]]an û [[ape]]yan de tê dîtin. Tevgerên hevzayendî bi nêzîkî di 1500 cureyê de hatiye dîtin û 500ê wan bi rindî hatiye vekolandin û dosyakirin. Ev venasîn, nîqaşên ku têkiliyî “xwezayîbûn û miteberiya” hevzayendiyê û nîqaşê ku li gor hin kesan hevzayendî “biryareke civakî” tê hesibandin, germijandiye. Wekî mînak tê zanîn ku hin penguenên nêr bi jiyana xwe ya temamî derin ba hev û pev re hêlîn çêdikin û kevirên girover mîna hêkê xwedî dikin. == Çend navdarên hevzayendîtiyê == * [[Sapfo]] (610-580 b.z.), helbestvana grekî * [[Îskenderê Mezin]] (356-323) * [[Hadrianus]], împeratorê romayî * [[Mehmûdê Xaznî]] (971-1030), siltanê Xorasan û Xazniyê * [[Oscar Wilde]] (1854-1900), nivîskarê îrlendî * [[Konstantînos Kavafîs]] (Kavafî) (1863-1933) * [[Federico García Lorca]], helbestvan û şanonivîserê spanî * [[Jean Genet]] (1910-1986), nivîskarê fransî * [[Pier Paolo Pasolini]] (1922-1975) * [[Sergei Paradjanov]] (1924-1993) * [[Pedro Almodovar]] == Bide ber == * [[Berpêbûniya zayendî]] == Bîbliyografî == * William Stewart (1995). Cassell's Queer Companion: a dictionary of Lesbian and Gay life and culture. Cassell, London-New York. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Homosexuality}} * [http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx/ Malpera fermî ya APAyê] * [http://hebunlgbt.com/ Malpera Hêbûn LGBT, rêxistina gey û lezbiyen ên Amedê ye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930165822/http://hebunlgbt.com/ |date=2013-09-30 }} * [http://lgbtnuce.blogspot.com/ Nûçe LGBT bi Kurdî] * [http://xebrosk.blogspot.com/ Bloga Geyekî Kurd ] {{Mijarên LGBT}} {{Zayendîtiya mirov}} {{Zayendîtiya mirov û zayendnasiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Evîn]] [[Kategorî:Hevzayendîtî| ]] p25fjacskwigswguojbtistcr363oc4 0 20103 2084900 1986723 2026-08-09T17:02:03Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084900 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Bernamesaz''' nivîskarekî koda çavkaniya [[komputer]]ê ye ku ji kesên ku dikarin bernamenivîsiya komputerê binivîsin ve tê nivîsandin. == Nasname == Carinan bernamesaz an pozîsyonek kar bi zimanê ku tê bikaranîn an platforma armanc tê destnîşankirin. Bo nimûne, [[Assembly|bernamesazekî assembly]], pêşdebirê webê. == Dîrok == [[Wêne:Ada_Lovelace_portrait.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ada_Lovelace_portrait.jpg|rast|thumb|287x287px|Ada Lovelace ku tê gotin ku wê yekem bernamesaz bû.]] Kontes û matematîkzanyara brîtanî [[Ada Lovelace]] pir caran wekî bernamenûsa komputerê ya yekem tê hesibandin. Wê [[algorîtma]]yek nivîsand ku di cotmeha 1842an de hate weşandin, ji bo hesabkirina hejmarên Bernoulli li ser motora analîtîk a [[Charles Babbage]].<ref name="Fuegi-Francis-2003">{{Jêder-kovar |paşnav1=Fuegi |pêşnav1=J. |paşnav2=Francis |pêşnav2=J. |tarîx=October–December 2003 |sernav=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes' |url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_october-december-2003_25_4/page/16 |kovar=IEEE Annals of the History of Computing |cild=25 |hejmar=4 |rr=16–26 |bibcode=2003IAHC...25d..16F |doi=10.1109/MAHC.2003.1253887 }}</ref> Ji ber ku makîne di jiyana wê de nehatibû temamkirin, wê qet algorîtmayê di çalakiyê de tecrûbe nekir. Di sala 1941ê de, endezyarê sivîl ê alman [[Konrad Zuse]] yekem kes bû ku bernameyek li ser kompîturek elektronîkî ya xebatkar, bi bername-kontrolkirî, pêk anî. Ji sala 1943an heta 1945an, li gorî zanyarê komputerê Wolfgang K. Giloi û profesorê [[jîriya çêkirî]] [[Raúl Rojas]] û yên din, Zuse yekem zimanê bernamesaziyê yê asta bilind, [[Plankalkül|plankalkil]], afirand.<ref name="Giloi1997">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giloi |pêşnav1=Wolfgang K. |tarîx=1997 |sernav=Konrad Zuse's Plankalkül: The First High-Level 'non von Neumann' Programming Language |url=http://doi.ieeecomputersociety.org/10.1109/85.586068 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=IEEE Annals of the History of Computing |cild=19 |hejmar=2 |rr=17–24 |doi=10.1109/85.586068 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230323163140/https://www.computer.org/csdl/magazine/an/1997/02/man1997020017/13rRUIJcWqp |roja-arşîvê=23 adar 2023 }}</ref> Endamên tîma bernamenûsiyê ya [[ENIAC]]ê ya 1945an ji [[Kay McNulty]], [[Betty Jennings]], [[Betty Snyder]], [[Marlyn Wescoff]], [[Fran Bilas]] û [[Ruth Lichterman]] pêk tên, ji wê demê ve wekî bernamenûsên komputerê yên profesyonel ên pêşîn têne hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernamesaz| ]] [[Kategorî:Endustriya nivîsbariyê]] [[Kategorî:Komputer]] [[Kategorî:Pîşeyên komputerê]] [[Kategorî:Teknolojiya agahiyê]] ezeamrayevdw53dwl8xfg4015nskh76 0 20550 2084982 2017952 2026-08-09T22:52:31Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Maden (navçe)]] weke [[Madîn]] guhart: Rastkirina nav 2017952 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Maden}} {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Madenê | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Maden1end.jpg | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Maden | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 37 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 16.447<ref>[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=23&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 344 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,8 | nifûsa_serbajarê = 5.929 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.020 | koda_postayê = 23400 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|23|35|N|39|40|10|E|display=inline, title}} }} '''Maden''' yek ji navçeyên [[Mezra]]yê ye. Gorî îdiyan navê Maden ji zimanê [[Asûrî]] tê û di dema desthilatdariya [[Asûriyan]] ([[2000 b.z.]]) de bingeha wê hatiye avêtin. 78 km li başûr-rojavayê [[Mezra]]yê dikeve. Firehiya erdê Madenê 939 [[km²]] û nifûsa wê bi giştî teqrîben 20.600 kes in. Ji xeynî [[Deşta Behramazê]] pirraniya axa navçeyê ne ji bo çandiniyê ye, çiyayî ye. Li navçeyê [[riya hesinî]] heye. Derxistina madenan bi destê fîrmayên dewleta Tirk heya [[Ewropa]] tê firotin lê gel xizan e. Dîroka herêmê ji ya [[Kurdistan]]ê ne cudatir e. [[Asûriyan]], [[Med]], [[Mîttanî]], [[Roman (wêje)|Roman]], [[mîrîtiyên Kurdan]] û [[Osmanî]] li herêmê desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de hin caran bi eyaleta [[Keban]], hin caran jî bi [[Amed]]ê ve hatiye girêdan. Piştî avabûna [[Komara Tirkiyê]] heya sala [[1927]] kirine wilayet, lê di sala [[1927]] de dîsa kirine navçe û bi bajarê [[Mezra]]yê ve girêdane. Gelê herêmê ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê, kêmahiya bijîşk û dibistanan û bêkariyê gilîdar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|23|35|N|39|40|10|E|type:city|display=title|name=Maden}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Elezîzê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] kqhonpjmwee4aly5dwfwy66qfmblzyt 2084986 2084982 2026-08-09T22:55:13Z LoqaT 142398 2084986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Madînê | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Maden1end.jpg | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Xarpêt (parêzgeh)]] | serbajar = Madîn | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 2 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 37 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 16.447 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 344 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,8 | nifûsa_serbajarê = 5.929 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.020 | koda_postayê = 23400 | koda_telefonê = (+90) 424 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|23|35|N|39|40|10|E|display=inline, title}} }} '''Madîn''' yek ji navçeyên [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] ye. Gorî îdiyan navê Maden ji zimanê [[Asûrî]] tê û di dema desthilatdariya [[Asûriyan]] ([[2000 b.z.]]) de bingeha wê hatiye avêtin. 78 km li başûr-rojavayê Xarpêtê dikeve. Firehiya erdê Madenê 939 [[km²]] û nifûsa wê bi giştî teqrîben 20.600 kes in. Ji xeynî [[Deşta Behramazê]] pirraniya axa navçeyê ne ji bo çandiniyê ye, çiyayî ye. Li navçeyê [[riya hesinî]] heye. Derxistina madenan bi destê fîrmayên dewleta Tirk heya [[Ewropa]] tê firotin lê gel xizan e. Dîroka herêmê ji ya [[Kurdistan]]ê ne cudatir e. [[Asûriyan]], [[Med]], [[Mîttanî]], [[Roman (wêje)|Roman]], [[mîrîtiyên Kurdan]] û [[Osmanî]] li herêmê desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de hin caran bi eyaleta [[Keban]], hin caran jî bi [[Amed]]ê ve hatiye girêdan. Piştî avabûna [[Komara Tirkiyê]] heya sala [[1927]] kirine wilayet, lê di sala [[1927]] de dîsa kirine navçe û bi bajarê [[Mezra]]yê ve girêdane. Gelê herêmê ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê, kêmahiya bijîşk û dibistanan û bêkariyê gilîdar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|23|35|N|39|40|10|E|type:city|display=title|name=Maden}} {{Navçeyên Xarpêtê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Elezîzê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Xarpêtê]] jmpmvj9onx8uqmrd7uhbodqh9nku3dv 0 25415 2084797 2084787 2026-08-09T12:11:36Z Wikihez 39702 bêçavkanî ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2084797 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|2|1949}} | cihê_jidayikbûnê = Nêzîkî bajarê [[Bolonya]], [[Îtalya]] | hevwelatî = {{ala|Îtalî}} | çînaser = hunermund }} '''Adriano Celentano''' (jdb. {{Jidayikbûn|6|kanûna paşîn|1938}} li [[Mîlano]], [[Îtalya]]) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye. Ew bi stranbêja îtalî [[Claudia Mori]] zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin. == Girêdanên derve == * [http://www.clancelentano.it malpera fermî]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406000244/http://www.celentano.it/ |date=2012-04-06 }} * http://www.acfans.it Fans * http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930043500/http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 |date=2007-09-30 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên îtalî]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Mîlanoyê]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî yên mêr]] q4lkyl4erkgmy6i56sve6hou8oqhapo 2084798 2084797 2026-08-09T12:12:13Z Wikihez 39702 2084798 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = hunermend }} '''Adriano Celentano''' (jdb. {{Jidayikbûn|6|kanûna paşîn|1938}} li [[Mîlano]], [[Îtalya]]) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye. Ew bi stranbêja îtalî [[Claudia Mori]] zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin. == Girêdanên derve == * [http://www.clancelentano.it malpera fermî]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406000244/http://www.celentano.it/ |date=2012-04-06 }} * http://www.acfans.it Fans * http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930043500/http://www.ofdb.de/view.php?page=fassung&fid=8225&vid=185697 |date=2007-09-30 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktorên îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1938]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên îtalî]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Mîlanoyê]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî]] [[Kategorî:Strannivîsên îtalî yên mêr]] keq60fthjw6dwjhh8d2vg1lj8h27mcz 0 25647 2084908 2030087 2026-08-09T17:18:50Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084908 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Riwek | fossil_range = | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = | domain = [[Eukaryota]] | unranked_regnum = [[Archaeplastida]] | regnum = '''Plantae''' | regnum_authority = ''sensu'' Copeland, 1956 | subdivision_ranks = Divisions | subdivision = * [[extinction|†]]'''[[Nematophytes]]''' (?) * '''[[Chlorophyta]]''' ** [[Palmophyllales]] ** [[Prasinophyceae]] ** [[Nephroselmidophyceae]] ** [[Pseudoscourfieldiales]] ** [[Pyramimonadophyceae]] ** [[Mamiellophyceae]] ** [[Scourfieldiales]] ** [[Pedinophyceae]] ** [[Chlorodendrophyceae]] ** [[Trebouxiophyceae]] ** [[Ulvophyceae]] ** [[Chlorophyceae]] *'''[[Streptophyta]]''' s.l. ** [[Chlorokybophyceae|Chlorokybophyta]] ** [[Mesostigmatophyceae|Mesostigmatophyta]] ** [[Klebsormidiophyceae|Klebsormidiophyta]] ** [[Charophyta]] (stoneworts) ** [[Chaetosphaeridiales]] ** [[Coleochaetophyceae|Coleochaetophyta]] ** [[Zygnematophyceae|Zygnematophyta]] ** [[Embryophyta]] (land plants) | synonyms= * [[Viridiplantae]] <small>Cavalier-Smith 1981</small><ref name="CavalierSmith1981">{{Jêder-kovar |pêşnav=T. |paşnav=Cavalier-Smith |tarîx=1981 |sernav=Eukaryote kingdoms: Seven or nine? |url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461 |kovar=BioSystems |cild=14 |hejmar=3–4 |rr=461–481 |doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 |pmid=7337818 }}</ref> * Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small><ref name="LewisMcCourt">{{Jêder-kovar |paşnav1=Lewis |pêşnav1=L.A. |pêşnav2=R.M. |paşnav2=McCourt |tarîx=2004 |sernav=Green algae and the origin of land plants |kovar=American Journal of Botany |cild=91 |rr=1535–1556 |doi=10.3732/ajb.91.10.1535 |pmid=21652308 }}</ref> * Chlorobiota <small>Kenrick and Crane 1997</small><ref name="KenrickCrane1997">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kenrick |pêşnav1=Paul |paşnav2=Crane |pêşnav2=Peter R. |tarîx=1997 |sernav=The origin and early diversification of land plants: A cladistic study |url=https://archive.org/details/originearlydiver0000kenr |cih=Washington, D. C. |weşanger=Smithsonian Institution Press |isbn=1-56098-730-8 }}</ref> * Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small><ref name="Adl">{{Jêder-kovar |authors=Adl, S.M. |tarîx=2005 |sernav=The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists |kovar=Journal of Eukaryote Microbiology |cild=52 |rr=399–451 |doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x |nivîskaran-nîşan-bide=etal |pmid=16248873 }}</ref> * Phyta Barkley 1939 emed. Holt & Uidica 2007 * Cormophyta Endlicher, 1836 * Cormobionta Rothmaler, 1948 * Euplanta Barkley, 1949 * Telomobionta Takhtajan, 1964 * Embryobionta Cronquist et al., 1966 * Metaphyta Whittaker, 1969 }} '''Gil û giya''' (bi latînî ''Plantae''), navê cîhana botanîk a [[riwek]]an e. Di zimanê Kurdî de hemû riwek di bin [[dar|dar û ber]] û [[gîha|gil û gîhayan]] da tên hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=656&Itemid=51 Riwekên Goştxwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304135251/http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=656&Itemid=51 |date=2012-03-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riwek-şitil}} [[Kategorî:Riwek| ]] h1adtepr7nb10kabbairr3bl41hrhg8 0 29520 2085015 1995348 2026-08-10T08:53:23Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2085015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Buchmesse Frankfurt 2005.jpg|thumb|300px|Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê]] '''Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê ya Navneteweyî''' mezintirîn pêşangeha pirtûkane li cîhanê ye. Her sal di meha dehan de li [[Frankfurt]]ê ev pêşangeh tê vekirin û 5 rojan berdewam dike. Dîroka vekirina vê pêşangehê dîrokeke dûr û dirêj e, ew xwe dirêjî 500 salên derbasbûyî dike. Nêzîkî bajarê Frankfurtê li Mainzê, Johannes Gutenberg ku yekemîn kes bû li Ewropa çapxane peyda kir û dest bi çapkirina pirtûkan kir, ligel 3 kesên din Johannes Fust, Peter Schoffer û Konrad Kenkîs, li bajarê Frankfurtê pirtûk daxistin bazarê û pêşangeha wan vekirin. Heya sedsala 17 li Ewropa Frankfurt weke navenda pêşangeha pirtûkan dimîne. Piştre demeke dirêj bajarê Almanî Leipzîg weke navend dimîne. Piştre careke din ew navend li Frankfurtê vedigere û cara yekemîn bi awayekî fermî di sala 1949 de li kilîseyeke bi navê Kilîseya Paul ji aliyê Komeleya Pirtûkfiroşên Alman ve ew tê vekirin û heya roja îro berdewam dike. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pêşangeh]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Almanyayê]] l1etj7z65758uhwea2cn34uutsrnapc 2085017 2085015 2026-08-10T09:16:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2085017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Buchmesse Frankfurt 2005.jpg|thumb|300px|Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê]] '''Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê ya Navneteweyî''' mezintirîn pêşangeha pirtûkane li cîhanê ye. Her sal di meha dehan de li [[Frankfurt]]ê ev pêşangeh tê vekirin û 5 rojan berdewam dike. Dîroka vekirina vê pêşangehê dîrokeke dûr û dirêj e, ew xwe dirêjî 500 salên derbasbûyî dike. Nêzîkî bajarê Frankfurtê li Mainzê, Johannes Gutenberg ku yekemîn kes bû li Ewropa çapxane peyda kir û dest bi çapkirina pirtûkan kir, ligel 3 kesên din Johannes Fust, Peter Schoffer û Konrad Kenkîs, li bajarê Frankfurtê pirtûk daxistin bazarê û pêşangeha wan vekirin. Heya sedsala 17 li Ewropa Frankfurt weke navenda pêşangeha pirtûkan dimîne. Piştre demeke dirêj bajarê Almanî Leipzîg weke navend dimîne. Piştre careke din ew navend li Frankfurtê vedigere û cara yekemîn bi awayekî fermî di sala 1949 de li kilîseyeke bi navê Kilîseya Paul ji aliyê Komeleya Pirtûkfiroşên Alman ve ew tê vekirin û heya roja îro berdewam dike. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Almanyayê]] m5uvxfnebavcd8rc4wcg2wnsefzau5g 0 35254 2084993 2065348 2026-08-10T03:02:00Z Ghybu 9854 Ji bo [[Bêrt]] hat beralîkirin 2084993 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bêrt]] 9rkd283im9j17fly7zk5gf89g7juf5m 0 52719 2085018 1790705 2026-08-10T09:20:38Z Avestaboy 34898 2085018 wikitext text/x-wiki [[Wêne:TÜYAP Diyarbakır Fuar ve Kongre Merkezi.jpg|thumb|2'emîn Pêşangeha Pirtûkan di [[Navenda Pêşangeh û Kongreyan a Amedê]], di 22'ê gulana 2011'an de çêbû.]] [[Wêne:Pêshangeha Pirtûkan a Amedê 2012 Weshanên Înstîtuta Kurdî ya Amedê.JPG|thumb|Dîmenek ji 3'emîn Pêşangeha Pirtûkan (2012).]] '''Pêşangeha Pirtûkan a Amedê''' wekî ''Fuara Pirtûkan'' jî tê naskirin, pêşangeha pirtûkan a ku ji sala 2010'an û vir de bi awayekî salane li [[Amed]]ê ji aliyê [[TUYAP]] (Tüm Fuarcilik Yapim, AŞ) û [[Yekîtiya Weşankarên Tirkiyeyê]] ve tê sazkirin. Di [[Navenda Pêşangeh û Kongreyan a Amedê]] de tê pêkanîn. == Pêşangeha Pirtûkan a Amadê 2010-2013 == Pêşangeha Pirtûkan a Amadê ya pêşîn di navbera 18-23'ê gulana 2010'an de çêbûye. Dû re pêşangeha duyem di navbera 17-22'ê gulana 2011'an de û ya sêyem jî di navbera 22-27'ê gulana 2012'an de li dar xistine. Çarem Pêşangeha Pirtûkan a Amadê di 14-19'ê gulanê hat pêkanîn. Weşanên wekî [[Aram]], [[Weşanên Avesta|Avesta]], [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]], [[Weşanxaneya Lîs|Lîs]], [[Nûbihar]], [[Ronahî]], [[Tîroj]], [[Vate]] û her wekî din tê de beşdar in. Ji xeynî pêşkêşkirina pirtûkên nûderketî, rêkxerên fuarê bernameyeke tije îmzekirina pirtûkan, panel, helbestxwendin û gotûbêjan jî pêk tînin. == Çavkanî == * Bernameya Pêşangehê {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan li Tirkiyeyê]] f3ycufk6i3qxzfzjueojxug99kbxtbm 0 65975 2084905 1976426 2026-08-09T17:14:08Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084905 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kurd}}Ew lîste eşîr û hozên [[kurd]]an li her çar parçe Kurdistanê û parêzgehên xwe nîşan dide.[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Alaya Kurdistanê|Ala]] [[Kurd]]an]] == Kurdistan == [[Wêne:Kurdish-inhabited areas of the Middle East and the Soviet Union in 1986.jpg|thumb]] === Bakurê Kurdistanê === * [[Abdalan]] * [[Alan]] * [[Batkî]] * [[Eşira Brukîyan|Brukî]] * [[Celalî]] * [[Hesenî]] * [[Heyderî]] * [[Jîrkî]] * [[Mahmudî]] * [[Mamxurî]] * [[Reşvan]] * [[Sîpkî]] * [[Taqorî]] * [[Xelhesinî]] * [[Zektî]] === Başûrê Kurdistanê === ==== Dihok ==== Van hozên li [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mohseni Sadjadi |sernav=La communauté des réfugiés kurdes irakiens en France Modes de vie et intégration |tarîx=1999 |rûpel=40 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/CLU8WG2VJR.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Berzanî]] * [[Berwarî (eşîr)|Berwarî]] * [[Nhêli (eşîr)|Nhêlî]] * [[Doskî (eşîr)|Doskî]] * [[Ertoşî]] * Gulî * Nerway * [[Rêkan (eşîr)|Rêkan]] * Sharafhan * [[Sindî]] * Akreyî * [[Surçî]] * [[Zêbarî]] ==== Diyale ==== Van hozên li [[Diyale (parêzgeh)|Parêzgeha Diyaleyê]] hene: * [[Bacelanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Biban<ref name="Iranicaonline" /> * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Adel Soheil |sernav=The Iraqi Ba'th Regime's Atrocities Against the Faylee Kurds: Nation-State Formation Distorted |tarîx=2018 |isbn=978-91-7785-892-8 }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Soane">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja |kovar=Journal of the Royal Central Asian Society |weşanger=The Royal Central Asian Society |rûpel=622 |doi=10.1080/03068373608730766 }}</ref> * Kaganlu<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kakêyî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Two abducted Kurdish Kaka'i farmers found killed in Khanaqin |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/6c738a40-82e3-4b34-aeae-520c0ca80228 |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |ajans=Kurdistan24 |tarîx=11 gulan 2020 }}</ref> * Kakevar<ref name="Iranicaonline" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Khanaqin" >{{Jêder-malper |sernav=خانقین |url=https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |weşanger=دانشنامه جهان اسلام |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=2019-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209163456/https://rch.ac.ir/article/Details/8379 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Leylanî]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamhajan<ref name="Khanaqin" /> * Palani<ref name="Iranicaonline" /> * Qarah Alush<ref name="Iranicaonline" /> * Surah Amiri<ref name="Khanaqin" /> * [[Şêxbizin]]<ref name="Iranicaonline" /> * Zargush<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraqi Kurdish tribe fights Islamic State alone in disputed area |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ajans=Ekurd |tarîx=21 îlon 2014 |roja-arşîvê=2020-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728114522/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/9/state8517.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Zenda<ref name="Iranicaonline" /> ==== Helebce ==== Van hozên li [[Helebce (parêzgeh)|Parêzgeha Helebce]] hene: * [[Caf]]<ref name="Soane" /> ==== Hewlêr ==== Van hozên li [[Hewlêr (parêzgeh)|Parêzgeha Hewlêr]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Refugee Review Tribunal - Australia |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1121798/1788_1293716355_irq35023.pdf |malper=ECOI |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |rûpel=2 }}</ref> * Balak<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Evan Mati |nivîskar2=Hugo de Boer |sernav=Contemporary Knowledge of Dye Plant Species and Natural Dye Use in Kurdish Autonomous Region, Iraq |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_2010-06_64_2/page/139 |kovar=New York Botanical Garden Press |tarîx=2010 |cild=64 |hejmar=2 |rûpel=139 |doi=10.1007/s12231-010-9118-z |weşanger=Springer }}</ref> * [[Ako]]<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |nivîskar1=Archibald Roosevelt |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |weşanger=Yale University |tarîx=1944 }}</ref> * [[Berzanî]] * Dolamari<ref name="usmap1944" /> * [[Berzincî]] * [[Bilbasî]] * [[Biradost (eşîr)|Biradost]] * [[Dizeyî]] * [[Gerdî]] * [[Herkî]] * Kawani * Khailani * [[Xoşnaw]] * Mantik * Nanakali * Siyan * [[Şiwan]] * [[Surçî]] * Siani * [[Zêbarî]] * Zirrari * Akreyî ==== Kerkûk ==== Van hozên li [[Kerkûk (parêzgeh)|Parêzgeha Kerkûkê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Amarmel * [[Berzincî]] * [[Delo]] * Jebbarî * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i">{{Jêder-malper |sernav=Kaka'i |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakai |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Salehi * [[Şerefbeyanî]] * [[Şiwan]] * [[Talebanî]] * [[Zengine]] ==== Neynewa ==== Van hozên li [[Neynewa (parêzgeh)|Parêzgeha Neynewayê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Henry Field |sernav=Anthropology of Iraq: The Northern Jazira |kovar=Peabody Museaum of American Archaeology and Ethnology |tarîx=1951 |cild=11 |hejmar=1 |rr=58–61 |weşanger=Harvard University }}</ref> * Aldîn * [[Bacelanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bajalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bajalan-kurdish- |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 }}</ref> * Bekiran * Dilkan * Duchi * Fuqarah * [[Gergerî]]<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=حه‌مىد گه‌ردى |sernav=هوزى گه‌ردى له کوردستان و جىهاندا : مىرئاوده‌لى، بابان، فه‌ىزووڵڵابه‌گى، گه‌رگه‌رى، عگێدات، گولى : له‌کۆڵىنه‌وه‌ىه‌کى مه‌ىدانى مێژووىىه |tarîx=2006 }}</ref> * Hababah * Hasenan * Heskan * [[Kakêyî]]<ref name="Kaka'i" /> * Kiran * Mendikan * Mehirkan * Simoqî * Reşkan ==== Silêmanî ==== Van hozên li [[Silêmanî (parêzgeh)|Parêzgeha Silêmanîyê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=Iraq: Sulaymaniyah Governorate assessment report |tarîx=31 tebax 2006 |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-sulaymaniyah-governnorate-assessment-report |tarîxa-gihiştinê=14 gulan 2020 |weşanger=[[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNCHR]] }}</ref> * Erdelan<ref name="Camcamal" >{{Jêder-malper |sernav=Camcamal |url=http://iranicaonline.com/articles/camcamal-kurdish-cam-river-and-camal-jamal-personal-name-in-the-sources-also-written-jamjamal-a-fertile-dehesta |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}</ref> * [[Bacelanî]] * [[Berzincî]] * [[Çengînî]]<ref name="usmap1944" /> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hemewend]] * [[Caf]] * Jebbarî * [[Kelhûr]]<ref name="Camcamal" /> * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="usmap1944" /> * [[Şiwan]] * [[Zengine]] === Rojavaya Kurdistanê === ==== Heleb ==== Van hozên li [[Heleb (parêzgeh)|Parêzgeha Helebê]] hene:<ref name="Lescot">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Lescot |pêşnav1=Roger |sernav=Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan |tarîx=1990 |cih=[[Paris]] |rûpel=3 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/4UVB2YMZG3.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Amkan * [[Berazî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Kren |pêşnav1=Karin |sernav=La culture matérielle des Kurdes syriens et turcs |tarîx=1994 |rûpel=98 |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/5CR97JM6UK.pdf |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 }}</ref> * Biyan * Cûmiyan * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]]<ref name="rumaf" /> * Heyştiyan * [[Reşwan]]<ref name="rumaf">{{Jêder-nûçe |sernav=أكراد مناطق الشهباء |url=http://rumaf.net/?p=722 |tarîxa-gihiştinê=30 hezîran 2020 |ajans=rumaf |tarîx=17 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> * Rûbariyan * [[Şêxan]] * Xastiyan * Xerzan ==== Hesîçe û Reqa ==== Van hozên li parêzgehên [[Reqa (parêzgeh)|Reqayê]] û [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçeyê]] hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Jawad Mella |sernav=Kurdistan and the Kurds Under the Syrian Occupation |tarîx=2015 |isbn=9781499096521 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Mehmûd ê Sebrî |sernav=Nasnameya Kurdî li Sûriya |tarîx=2011 |cih=[[Bêrût]] |rr=253–254 }}</ref> * [[Abasan (eşîr)|Abasan]] * Aliyan * Aşitan * [[Berazî]] * Daqoran * [[Dazwanî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://firatnews.com/rojava-surIye/rojavali-kuert-asiretleri-calistayda-bulustu-130229 |sernav=Rojavalı Kürt aşiretleri çalıştayda buluştu {{!}} ANF |tarîxa-gihiştinê=2022-05-02 |ziman=tr }}</ref> * Dorkan * Gabara * [[Hesenan (eşîr)|Hesenan]] * Hawna * Ketikan * [[Kîkan]] * Koçer * [[Hevêrkan]] * [[Mîlan (êl)|Milan]] * [[Mîran]] * Omerkan * [[Omerî (eşîr)|Omerî]] * Pinar * [[Şêxan]] === Rojhilata Kurdistanê === ==== Azerbaycana Rojava ==== Van hozên li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgeha Azerbaycana Rojavayê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * Bagzâdah * [[Biradost (eşîr)|Biradost]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Baradust |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Celalî]] * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli"/> * Dehbokrî<ref>{{Jêder-malper |sernav=Deh-Bokri |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deh-bokri |weşanger=Iranicaonline |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Dimilî (eşîr)|Dimilî]] * Fêzilahbegî * [[Gewirk]] * Haydaran * [[Herkî]]<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Kahn |pêşnav=Margaret |sernav=Children of the jinn: in search of the Kurds and their country |url=https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn |gihiştina-urlyê=registration |weşanger=Seaview Books |sal=1980 |isbn=9780872235649 |cih= |rr=[https://archive.org/details/childrenofjinnin00kahn/page/48 48] }}</ref> * [[Kurhesinî]] * Malkari * [[Bilbasî|Mamaş]] * [[Bilbasî|Mangûr]]<ref name="Mangur" >{{Jêder-malper |sernav=(منگور (ایل |url=http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |weşanger=Portal.nlai.ir/ |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |tarîxa-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726173011/http://portal.nlai.ir/EI/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%88%D8%B1%20(%D8%A7%DB%8C%D9%84).aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * [[Mukrî (êl)|Mukrî]] * Pîran * Suseni * [[Şikak]] * [[Zerza]] ==== Hemedan ==== Van hozên li [[Hemedan (parêzgeh)|Parêzgeha Hemedanê]] hene: * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Chahardoli">{{Jêder-malper |sernav=پژوهشی در تاریخ و فرهنگ و ادبیات كُردهای چهاردولی |url=https://rekar.ir/thought/449-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C.html |malper=پایگاه خبری ریکار |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> * Falak al-Din (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna">{{Jêder-nûçe |sernav=نگاهی به تغییرات زیستی و اسمی قوم لک به گواهی قدمت تاریخ |url=https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2020 |weşanger=ILNA |tarîxa-arşîvê=6 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200706144329/https://www.ilna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-103/352905-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Ghiasvand (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Musawend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Tirkeşvend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * [[Zend (eşîr)|Zend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> * Zola (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="ilna" /> ==== Îlam ==== Van hozên li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]] hene:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Ghasemi Pirbalouti |paşnav2=Momeni |paşnav3=Bahmani |sernav=Ethnobotanical Study of Medicinal Plants Used by Kurd Tribe in Dehloran and Abdanan Districts, Ilam Province, Iran |kovar=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |cild=10 |hejmar=2 |rr=368–385 |doi=10.4314/ajtcam.v10i2.24 |pmid=24146463 |pmc=3746586 |issn=0189-6016 }}</ref> * [[Alîşerwanî]] (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Bedre<ref name="Ilam">{{Jêder-malper |sernav=ايلها وطوايف مستقل استان |url=http://ashayer-ilam.ir/index.aspx?pageid=580 |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}</ref> * Belewen (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Dehbalai<ref name="Ilam" /> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" >{{Jêder-kovar |sernav=دلفان |kovar=Encyclopedia of the World of Islam |url=https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2021-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211202133222/https://rch.ac.ir/article/Details/11480?%D8%AF%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Erkewazî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Eywan<ref name="Ilam" /> * [[Kelhûr]]<ref name="Ilam2">{{Jêder-kovar |paşnav1=Aliakbari |pêşnav1=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |kovar=Iranian Studies |tarîx=26 hezîran 2014 |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 }}</ref> * [[Lîsteya eşîrên Luristanê#Kuliwen|Kuliwen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Ilam" /> * Melekşahî (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Rizwen<ref name="Ilamtoday">{{Jêder-malper |sernav=(ایل ریزه وند (ریزوند |url=https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |weşanger=ilamtoday.com |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200725145149/https://ilamtoday.com/pedia/?num=1780&ttl=%D8%A7%DB%8C%D9%84%20%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%87%20%D9%88%D9%86%D8%AF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Shuhan (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) * Xezel (Perçeyek ji êlekê [[Feylî (êl)|feylî]]) ==== Kirmaşan ==== Van hozên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|Parêzgeha Kirmaşanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bacelanî]] * [[Caf]]<ref name="Jaff">{{Jêder-kovar |sernav=جاف |kovar=Great Islamic Encyclopedia |cild=17 |rûpel=6358 |url=http://lib.eshia.ir/23022/17/6358/%D8%A7%DB%8C%D9%84_%D8%AC%D8%A7%D9%81 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2020 }}</ref> * [[Gûran (êl)|Gûran]] * [[Hûlîlan]] * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" /> * [[Kelhûr]] * Kerindi * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni" /> * Nanakuli * [[Sencabî]] * [[Şerefbeyanî]] * [[Zengene]] ==== Kurdistan ==== Van hozên li [[Kurdistan (parêzgeh)|Parêzgeha Kurdistanê]] hene: * Erdelan<ref>{{Jêder-malper |sernav=Bani Ardalan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bani-ardalan-a-kurdish-tribe-of-northwestern-iran-now-dispersed-in-sanandaj-senna-and-surrounding-villages |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Kabudvand<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=ناهيد کشتمند |sernav=(عمارت امیر نظام (موزه قاجار - تبریز |url=http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726184137/http://www.bijar.ir/fa-IR/BijarPortal/4876/page/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Caf]]<ref name="Jaff" /> * [[Mukrî (êl)|Mukri]]<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Oskar Mann |sernav=Die Mundart der Mukri-Kurden |tarîx=1906 |cild=1 |rr=xviii-xix |url=http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/PY3JGW72U5.pdf |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |weşanger=Verlag Georg Reimer |cih=[[Berlin]] }}</ref> * Sarshiv<ref name="Iranicaonline" /> * Tilaku'i<ref name="Iranicaonline" /> * [[Xecevend]]<ref name="Khajevand">{{Jêder-malper |sernav=Kvajavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kvajavand-tribe |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> * Zarrin-Kafsh<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=ايازي، برهان |sernav=آئينۀ سنندج: مصور |tarîx=1992 |weşanger=ب. ايازى، |rûpel=31 }}</ref> ==== Luristan ==== Van hozên li [[Luristan (parêzgeh)|Parêzgeha Luristanê]] hene: * [[Bêranwenî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Beiranvand" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Soraya Kornokar |nivîskar2=Zarife Kazemi |sernav=مبارزات ایالت لرستان در برابر سیاستهای ضد ایلی رضاشاه با تکیه بر ایل بیرانوند |kovar=پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران |tarîx=2016 |rûpel=160 (۱۶۰) |url=http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 |roja-arşîvê=2020-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726140654/http://journals.pnu.ac.ir/article_3564_9700228fc902fd85f357d4c39bda403a.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand">{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Jalilavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jalilavand-2 |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=25 nîsan 2020 }}</ref> * [[Çengînî]]<ref>{{Jêder-malper |nivîskar1=Oberling |sernav=Cegini |url=http://www.iranicaonline.org/articles/cegini-or-cegani-a-tribe-that-originated-in-northwestern-persia-but-is-now-scattered-in-luristan-the-qazvin-region-and-fa |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 |tarîx=1990 }}</ref> * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan"/> * Hesenwend (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Hasanvand" >{{Jêder-kovar |sernav=سیمای عشایر استان لرستان |rûpel=3 |url=http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |tarîxa-gihiştinê=26 nîsan 2020 |weşanger=تهیه وتنظیم : اداره مطالعات وبرنامه ریزی |kovar= |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210420200718/http://www.ashayerelorestan.ir/doc/simaashayer.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Kakavand" >{{Jêder-malper |sernav=Kakavand |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kakavand |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2020 }}</ref> == Azerbaycan == Van hozên li [[Azerbaycan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Гейбуллаев, Гиясаддин Аскер оглы |sernav=Топонимия Азербайджана |url=https://archive.org/details/libgen_00609589 |tarîx=1986 |rûpel=[https://archive.org/details/libgen_00609589/page/n101 102] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Budagov B.A., Geybullayev |sernav=Explanatory Dictionary of Azerbaijani Origin Places' Names in Armenia |tarîx=2009 |cih=[[Baku]] |rûpel=141 |url=http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-gihiştinê=19 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617160847/http://gsaz.az/ci/Kitabxana/Total_(kitab)-asas.pdf |tarîxa-arşîvê=17 hezîran 2017 }}</ref> * Alihan * Aliyan * [[Babalî]] * Bargushat * Bozlu * [[Farixkanlî]] * Gajisam * Gulukchi * Hasenan * Karachorlu * Kelani * Kulekan * Kulpucci * [[Mîlan (êl)|Mîlan]] * Pugian * Pusian * Shadmanli * [[Şeylanlî]] * Sisiyan * Sultan * Tahmas * Terter == Ermenistan û Gurcistan == Van hozên li [[Ermenistan]] û [[Gurcistan]]ê hene:<ref name="Anqosi" >{{Jêder-kovar |nivîskar1=Kereme Anqosi |sernav=The Yezidi Kurds' tribes & clans of south Caucasus |kovar=International Journal of Kurdish Studies |tarîx=January 2005 |cild=19 |hejmar=1 |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA135732897&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=fulltext&issn=10736697&p=AONE&sw=w |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 }}</ref> [[Xaltî|'''Êla Xaltan''']] * Mûsêsanî * Xaltî * Recevî * Pîvazî * Gerdenzerî * Axalerî '''[[Êla Zuqiriyan]]''' * Baravî * [[Bûtikan|Bûtikî]] * Divinî * Kurtikî * Mendesorî * [[Mendikan|Mendikî]] * [[Reşî]] * Reşkî * Şemsika * Sorî '''[[Mehemdiyan|Êla Mehemdiya]]''' * [[Mehemdiyan|Mehemdî]] * Memreşî '''[[Êla Hesiniyan]]''' * Bûdî * Bûvkî * Dawidî * Divinî * Dodkî * [[Gêloyî]] * Memîdokî * Mexsûdî * Mûskî * [[Mirangî|Mîrangî]] * Remoşî * Tûjikî * Ûdî '''[[Sipkî|Êla Sîpkan]]''' * Çîlî * Îsedizî * Karêyî * Kilêrî * Mixayîlî * Pîvazî * Stûrkî * [[Şemsîkan|Şemsikî]] * Ûtî '''Êlên cuda:''' * [[Anqosî]] * [[Belakerî]] * [[Dasnî|Dasinî]] * [[Masekî]] (Sahanî) * [[Kaşaxî]] * Belî (Korkitî) * [[Rojkî]] * [[Ortilî]] (Memtecî, Qazanî) * Bendûrî (Çildergûşî) * [[Çoxreşî]] * Memreşî (Kendalî) == Îraq == === Bexda === Van hozên li [[Bexda (parêzgeh)|Parêzgeha Bexdayê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iraq: Information on the Kurdish Feyli (Faily/Falli) families, including their main area of residence and their relationship with other Kurdish groups and the Iraqi regime |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ac008.html |malper=Refworld |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |tarîx=1996 }}</ref> === Wasit === Van hozên li [[Wasit (parêzgeh)|Parêzgeha Wasitê]] hene: * [[Feylî (êl)|Feylî]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Feyli Kurds pay the price for their ethnicity and sect |url=http://kirkuknow.com/en/news/62229 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 |xebat=Kirkuknow |tarîx=15 gulan 2020 }}</ref> == Îran == === Azerbaycana Rojhilat === Van hozên li [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilatê]] hene: * Ahmadlû<ref name="Iranicaonline" /> * Çalabianlû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oberling |pêşnav=Pierre |tarîx=1964-12-31 |sernav=The Tribes of Qaraca Dag: A Brief History |kovar=Oriens |cild=17 |rr=60–95 |doi=10.2307/1580019 |issn=0078-6527 |jstor=1580019 }}</ref> * [[Dêlikanlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * Mamanlû<ref name="Iranicaonline" /> * Mohammad Kanlû<ref name="Iranicaonline" /> * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şadlû]]<ref name="Iranicaonline" /> * [[Şeqaqî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Shahsevan |url=http://www.iranicaonline.org/articles/shahsevan |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> === Erdebîl === Van hozên li [[Erdebîl (parêzgeh)|Parêzgeha Erdabilê]] hene:<ref>{{Jêder-malper |sernav=Delikanlu |url=http://iranicaonline.org/articles/delikanlu |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * [[Dêlikanlû]] * Shatran * Qolugjan === Gîlan === Van hozên li [[Gîlan (parêzgeh)|Parêzgeha Gîlanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Fars === Van hozên li [[Fars (parêzgeh)|Parêzgeha Farsê]] hene: * [[Çengînî]]<ref name="Fars" /> * [[Korûnî]]<ref name="Kuruni">{{Jêder-malper |sernav=Kuruni |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kuruni |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 }}</ref> * [[Kurdşûlî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Fars">{{Jêder-malper |sernav=Fars vii. Ethnography |url=http://iranicaonline.org/articles/fars-vii |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=15 gulan 2020 }}</ref> * Uriad<ref name="Fars" /> * [[Zengine]]<ref name="Fars" /> === Îsfehan === Van hozên li [[Îsfehan (parêzgeh)|Parêzgeha Îsfehanê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bazincan]] === Mazenderan === Van hozên li [[Mazenderan (parêzgeh)|Parêzgeha Mazanaranê]] hene:<ref name="Iranicaonline">{{Jêder-malper |sernav=Kurdish tribes |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |weşanger=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 }}</ref> * [[Cîhanbeglû]] * [[Dilfan]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Dilfan" /> * [[Modanlû]] * [[Xecevend]] === Qazwên === Van hozên li [[Qazwên (parêzgeh)|Parêzgeha Qazwênê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Amerlû]] * [[Çengînî]] * [[Celîlavend]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]])<ref name="Jalilavand"/> * Giatvand * [[Kakewen]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Mafî]] (Perçeyek ji êlekê [[lek]]) * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] === Tehran === Van hozên li [[Tehran (parêzgeh)|Parêzgeha Tehranê]] hene:<ref name="Iranicaonline" /> * [[Bêskan]] (Pazuki) * Burbur * Hedavand * [[Kelhûr]] * Kordbaca * Nanakuli * [[Qereçorlû]] * Uriad * Zerger === Xorasan === {{Div col|colwidth=30em}} Van hozên li [[Xorasan]]ê hene:<ref>{{Jêder-kovar |sernav=The Kurds of Khorasan |kovar=Iran & the Caucasus |tarîx=2007 |cild=11 |hejmar=1 |rûpel=17 |nivîskar=Abbas-'Ali Madih }}</ref> * [[Amerlû]] * Baçvan * Badlan * Berivan * Çapeş * Davan * Hamazkan * Izan * [[Kawanlû]] * Mamyan * Mastyan * Mozdegan * Palokan * Qaçkan * Qarabas * [[Qereçorlû]] * Qaraman * [[Reşwan (eşîr)|Reşwan]] * Rudkan * Sevkan * Silsepuran * [[Şadlû]] * Şeyhkan * Şirvan * Torosan * Tukan * [[Zaferanlû]] * Zangalan * Zaraqkan * Zardkan * Zeydan {{Div col end}} == Tirkiye == === Herêma Anatolya Navîn === {{Gotara bingehîn|Kurdên Anatolyê}} Van hozên li Herêma Anatolya Navînê hene: * Erdalan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Etmankî (eşîr)|Etmankî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Berazî (eşîr)|Berazî]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Biliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Canbegî]] (li parêzgehên Enqereyê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Konyayê |url=http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=29 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160129004612/http://birnebun.eu/gunden-konyaye/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Celikan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Cûdîkan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * Ekecik (li parêzgeha Axserê)<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Necmettin Aygün |sernav=Nüfus defterleri'ne göre boynuincelü aşireti (1830-1845) |tarîx=2018 |rûpel=932 |url=https://www.ttk.gov.tr/Dergiler/Belleten/295-Belleten/05-NecmettinAYGUN.pdf |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * Kawi (Konya Province) * Kikan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Klavsuz (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" >{{Jêder-malper |sernav=Köyümüz |url=https://ozgurlerkoyu.tr.gg/ |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Koçgirî (eşîr)|Koçgirî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Koçgiri Kültür Derneği'nden tüm dostlara… |url=https://www.alevihaberagi.com/7922-kocgiri-kultur-derneginden-tum-dostlara.html |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |xebat=Alevi Haber Ağı |tarîx=25 çiriya paşîn 2019 |ziman=tr }}</ref> * Kuliki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Lolan]] (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * Maskan (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Özgürler" /> * [[Mifkî]] (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * Mikaîlî (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Ankara |url=http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=10 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194542/http://birnebun.eu/gunden-ankara/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Mirdesan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Modan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Pisiyan (li parêzgeha Qîrşehirê)<ref name="Kırşehir" /> * [[Reşwan]] (li parêzgehên Qîrşehirê û [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Kırşehir" >{{Jêder-malper |sernav=Gundên Kirşehîrê |url=http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |weşanger=Birnebun.eu |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2020 |ziman=ku |tarîxa-arşîvê=6 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200506194547/http://birnebun.eu/gunden-kirsehir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Konya" /> * Sawiki (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * Sewedi (li [[Qonye (parêzgeh)|parêzgeha Qonyeyê]])<ref name="Konya" /> * [[Sînemilî]] (li parêzgeha Qeyserîyê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=[[Nuri Dersimi]] |nivîskar2=Mehmet Bayrak |sernav=Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine dair hatıratım |tarîx=334 |rûpel=1992 |ziman=tr }}</ref> * Şeyhkan (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Enqereyê, Çankiriyê û Qonyeyê)<ref name="Ankara" /><ref name="Konya" /><ref name="Blacksea1" /> * [[Têrikan]] (li parêzgehên Enqereyê û Eskişehirê)<ref name="Ankara" /><ref name="Eskişehir">{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr. Mikaîlî |sernav=Orta Anadolu Kürtlerinin Tarihteki izleri |kovar=Birnebun |tarîx=2013 |cild=56 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |tarîxa-gihiştinê=13 gulan 2020 |ziman=ku, tr |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201229190533/https://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb56.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Xanedana Hecbaniyan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> * [[Zirkan]] (li parêzgeha Enqereyê)<ref name="Ankara" /> === Herêmên Deryaya Reş û Marmara === Van hozên li Herêmên Deryaya Reşê û Marmarayê hene: * [[Canbegî]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê û Toqadye)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=İmam Rıza Ocağı ve Canbek Aşireti |url=https://kulseyyid.com/imam-riza-ocagi-ve-canbek-asireti/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=tr }}</ref> * [[Kawî]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=480 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Reşwan]] (li parêzgeha Çorimê)<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar1=Yiğit |isbn=978-605-82689-3-7 |sernav=Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu |tarîx=2017 |rûpel=404 |url=http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |tarîxa-arşîvê=2020-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127195512/http://kentarsivi.corum.bel.tr/wp-content/uploads/2017/12/%C3%A7orum-belgeleri-osmanl%C4%B1-ar%C5%9Fivleri.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Şêxbizin]] (li parêzgehên Amasyayê, Çorimê, Düzceyê, Samsunê, Sînopê û Toqadyê)<ref name="Blacksea1">{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdên li dinyayê belavbûyî Şêxbizinî / Lek |url=https://yeniozgurpolitika.net/kurden-li-dinyaye-belavbuyi-thexbizini-lek/ |tarîxa-gihiştinê=18 gulan 2020 |ziman=ku |tarîx=17 sibat 2016 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Dr Mikaîlî |sernav=Îskana kurdên şêxbezenî (şêxbizin) li Anatolîyê |kovar=Bîrnebûn |tarîx=2020 |hejmar=76 |rr=6–22 |url=http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627215544/http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb76.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê| ]] dbc6pa1elw8laz9ave2vu4eerzp5g9d 0 65980 2084925 1830124 2026-08-09T17:45:24Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084925 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = Xelefetiya Kordobayê }} '''Bekrî''' an jî '''Elbekrî''' ({{bi-ar|أبو عبيد عبدالله بن عبد العزيز البكري|Abū ʿUbayd ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-ʿAzīz al-Bakrī}}; 1014–1094), [[erdnîgarî|erdnas]] û [[dîroknas]]ê misilman ê [[ereb]]ê [[Endulus]]ê bû. Bi piranî ew bi navê "Elbekrî" tê naskirin. Ew heta dawiya jiyana xwe li [[Kordoba]]yê dijiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/al-bakri-ab |sernav=Al-Bakrī, Ab {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2024-03-25 }}</ref> Berhema wî ya girîng ''Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik'' e. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{çavkanî}} == Bêhtir xwendin == * {{Jêder-kitêb |nivîskar=El-Bekri |kesên-din=[[William McGuckin de Slane|Mac Guckin de Slane]], translator and editor |sernav=Description de l'Afrique septentrionale |url=https://books.google.com/books?id=LkEYAAAAYAAJ |weşanger=Imprimerie Impériale |cih=Paris |sal=1859 }} Revised edition with corrections (1913), Tangiers: Adolphe Jourdan. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k104409x Available] from Gallica. * {{Jêder-kovar |paşnav=Reinaud |pêşnav=J.T. |sernav=Notice sur les dictionnaries géographiques arabes |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k931762.image.f65 |kovar=Journal Asiatique |series=5 |cild=16 |rr=65–106 |sal=1860 }} Al-Bakri's dictionary is mentioned on page 75. * {{Jêder-kovar |paşnav=White |pêşnav=Robert C. |sernav=Early geographical dictionaries |url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1968-10_58_4/page/652 |kovar=Geographical Review |cild=58 |hejmar=4 |rr=652–659 |sal=1968 |jstor=212687 |doi=10.2307/212687 }} == Girêdanên derve == * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Vernet |pêşnav=J. |sernav=Al-Bakrī, Abū ʿUbayd ʿAbdallāh Ibn ʿAbd Al-ʿAzīz Ibn Muḥammad |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830900238.html |ensîklopedî=[[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] |weşanger=Encyclopedia.com |sala-orîjînal=1970-80 |sal=2008 }} * {{Jêder-malper |sernav=The Culture of Al-Andalus: Geography |url=http://www.islamicspain.tv/Arts-and-Science/The-Culture-of-Al-Andalus/Geography.htm |weşanger=Unity Productions Foundation }} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên ereb]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1014]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1040]] [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin 1094]] a9yi8m807l6ri4jycuf67pzagbmgtov 2084941 2084925 2026-08-09T18:25:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084941 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = Xelefetiya Kordobayê }} '''Bekrî''' an jî '''Elbekrî''' ({{bi-ar|أبو عبيد عبدالله بن عبد العزيز البكري|Abū ʿUbayd ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-ʿAzīz al-Bakrī}}; 1014–1094), [[erdnîgarî|erdnas]] û [[dîroknas]]ê misilman ê [[ereb]]ê [[Endulus]]ê bû. Bi piranî ew bi navê "Elbekrî" tê naskirin. Ew heta dawiya jiyana xwe li [[Kordoba]]yê dijiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/al-bakri-ab |sernav=Al-Bakrī, Ab {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |roja-gihiştinê=2024-03-25 }}</ref> Berhema wî ya girîng ''Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik'' e. == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{çavkanî}} == Bêhtir xwendin == * {{Jêder-kitêb |nivîskar=El-Bekri |kesên-din=[[William McGuckin de Slane|Mac Guckin de Slane]], translator and editor |sernav=Description de l'Afrique septentrionale |url=https://books.google.com/books?id=LkEYAAAAYAAJ |weşanger=Imprimerie Impériale |cih=Paris |sal=1859 }} Revised edition with corrections (1913), Tangiers: Adolphe Jourdan. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k104409x Available] from Gallica. * {{Jêder-kovar |paşnav=Reinaud |pêşnav=J.T. |sernav=Notice sur les dictionnaries géographiques arabes |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k931762.image.f65 |kovar=Journal Asiatique |series=5 |cild=16 |rr=65–106 |sal=1860 }} Al-Bakri's dictionary is mentioned on page 75. * {{Jêder-kovar |paşnav=White |pêşnav=Robert C. |sernav=Early geographical dictionaries |url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1968-10_58_4/page/652 |kovar=Geographical Review |cild=58 |hejmar=4 |rr=652–659 |sal=1968 |jstor=212687 |doi=10.2307/212687 }} == Girêdanên derve == * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Vernet |pêşnav=J. |sernav=Al-Bakrī, Abū ʿUbayd ʿAbdallāh Ibn ʿAbd Al-ʿAzīz Ibn Muḥammad |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830900238.html |ensîklopedî=[[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] |weşanger=Encyclopedia.com |sala-orîjînal=1970-80 |sal=2008 }} * {{Jêder-malper |sernav=The Culture of Al-Andalus: Geography |url=http://www.islamicspain.tv/Arts-and-Science/The-Culture-of-Al-Andalus/Geography.htm |weşanger=Unity Productions Foundation }} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên ereb]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1014]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1040]] [[Kategorî:Kesên sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin sedsala 11an]] [[Kategorî:Mirin 1094]] gsoqlfcmj4rdm8wxnkzl5rj7p28710g 0 66444 2084939 1887037 2026-08-09T18:06:02Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084939 wikitext text/x-wiki {{LGBT}} '''Berpêbûniya zayendî''' ({{bi-en|''sexual orientation''}}), çawaniyeke mayînde ye ku kesan dide nêzîkahiya romantik an jî têkiliya [[seks]]ê bi hev [[zayend]]ên xwe([[jin]] an jî [[mêr]]), bi zayendê hemberî xwe(jin an jî mêr), yan jî bi her du zayendê (him jin û him jî mêr) ava bike. Ev nêzîkbûn gelemperî bi navên [[heteroseksuelî]], [[hevzayendîtî]] yan jî [[bîseksuelî]] tê pênaskirin.<ref name="apa.org">http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |roja-gihiştinê=2011-07-22 |roja-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722080052/http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Digel vê [[aseksuelî]] jî (kêmasiya yan jî tunebûna xwestinên nêzîkbûna romantik an jî sekse bi yekî/ê din re) wekî kategoriyekî çaremin tê pêvekirin.<ref>{{Jêder |url=http://www.kinseyinstitute.org/publications/PDF/PrauseGrahamPDF.pdf |sernav=Asexuality: Classification and Characterization |kovar=Archives of Sexual Behavior |cild=36 |rr=341–356 |roja-gihiştinê=31 tebax 2007 |doi=10.1007/s10508-006-9142-3 |format=PDF |roja-arşîvê=27 îlon 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927014407/http://www.kinseyinstitute.org/publications/PDF/PrauseGrahamPDF.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |sernav=Asexuality gets more attention, but is it a sexual orientation? |kovar=Contemporary Sexuality |sal=November 2005 |cild=39 |hejmar=11 |rr=1, 4–5 }}</ref><ref name="Sex and society">{{Jêder-kitêb |sernav=Sex and Society |cild=2 |rûpel=82 |isbn=978-0-7614-7905-5 |weşanger=[[Marshall Cavendish]] |sal=2009 |edîtor=Marshall Cavendish Corporation |contribution=Asexuality |roja-gihiştinê=2 sibat 2013 |url=http://books.google.com/books?id=aVDZchwkIMEC&pg=PA82&dq=Sexual+orientations+are+typically+thought+of+as+being+heterosexual,+homosexual,+or+bisexual.&hl=en&sa=X&ei=o1ANUb7hIoXY2QWovoCYDg&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=Sexual%20orientations%20are%20typically%20thought%20of%20as%20being%20heterosexual%2C%20homosexual%2C%20or%20bisexual.&f }}</ref><ref name="Bogaert2006">Bogaert, Anthony F. (2006). [http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=18172400 "Toward a conceptual understanding of asexuality"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114191419/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=18172400 |date=2012-01-14 }}. ''Review of General Psychology'' '''10''' (3): 241–250. Retrieved on December 16, 2011.</ref> Berpêbûniya zayendî ji aliyê [[American Psychological Association]] (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkan), [[American Psychiatric Association]] (Yekîtîya Psîkyatrîk a Amerîka) û [[National Association of Social Workers]]ê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkilîya zayendî avabikin, pênasdikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-08-27 |roja-arşîvê=2012-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''Tercîha zayendî'' piranî bi têgiha berpêbûniya zayendî re bi aheng e lê sînorên wan bi gelemperî di vekolînên derûnnasî de tê cudakirin. Tercîha zayendî hilbijartina minêkarî jî tîne bîran.<ref>Rosario, M., Schrimshaw, E., Hunter, J., & Braun, L. (2006, February). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. Journal of Sex Research, 43(1), 46–58. Retrieved April 4, 2009.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The republic of choice: law, authority, and culture |paşnav=Friedman |pêşnav=Lawrence Meir |lînka-nivîskar= |sal=1990 |weşanger=Harvard University Press |cih= |isbn=978-0-674-76260-2 |rûpel=92 |url=http://books.google.com/books?id=Z6iYwTFY5mIC&lpg=PA92&dq=%22Sexual%20Preference%22%20choice&pg=PA92#v=onepage&q=%22Sexual%20Preference%22%20choice&f=false |roja-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sexual revolutions: psychoanalysis, history and the father |paşnav=Heuer |pêşnav=Gottfried |lînka-nivîskar= |sal=2011 |weşanger=Taylor & Francis |cih= |isbn=978-0-415-57043-5 |rûpel=49 |url=http://books.google.com/books?id=d3s_vH5YV-gC&lpg=PA49&dq=%22Sexual%20Preference%22%20choice&pg=PA49#v=onepage&q=%22Sexual%20Preference%22%20choice&f=false |roja-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2011 }}</ref> Lê di qada zanyarî de nêrîna ku berpêbûniya zayendî ne tercih e, çawaniyeke mayînde ye, tê pejirandin.<ref>{{Jêder-kovar |doi=10.1542/peds.113.6.1827 |nivîskar=Frankowski BL |nivîskar2=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence |sernav=Sexual orientation and adolescents |kovar=[[Pediatrics (journal)|Pediatrics]] |cild=113 |hejmar=6 |rr=1827–32 |tarîx=June 2004 |pmid=15173519 |url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long }}</ref><ref>http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx Submission to the Church of England’s Listening Exercise on Human Sexuality</ref><ref name="shatb">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance for Sexual Identity and Sexual Orientation'', in ''Endocrine Development'', vol. 17, pp. 22–35 (2010) (ISSN 1421-7082) (authors are of Netherlands Institute for Neuroscience, of [[Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]) (author contact is 2d author) (vol. 17 is Sandro Loche, Marco Cappa, Lucia Ghizzoni, Mohamad Maghnie, & Martin O. Savage, eds., ''Pediatric Neuroendocrinology'').</ref> Di nav zanyaran de nêrîneke hevpar bo avakirin û pêşxistina berpêbûniya zayendî çawa pêktê, tune ye.<ref name="apa.org"/> Digel vê zanyaran teoriyên biyolojiye ya hatiye delîlkirin çêtir dibînin.<ref>Frankowski BL; American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence (June 2004). "Sexual orientation and adolescents". Pediatrics 113 (6): 1827–32. DOI:10.1542/peds.113.6.1827. PMID 15173519.</ref> Van teorî rê dide ku têkiliyê wan an jî bi tenê sere xwe bandorî li ser berpêbûniya zayendî dikin wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê. Pê ve hin zanyar qala faktor û bandorên hawirê, şiklê mezinkirina dê-bav û serpêhatiyên kesan jî dikin, lê delîlên xûrt b ovan îdîayan tüne ye.<ref>http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx#history</ref> == Sedemên egerî ya berpêbûniya zayendî == === Faktorên biyolojîk === Lêkolîner mimkûn dîtine ku bandora têkiliyên çend faktora li ser berpêbûniya zayendî ve hebin wekî [[gen]], [[hormon]]ên berê zayînê û bastûra [[mejî|mejiyê]]. Zanyar fikirîne ku berpêbûniya zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên [[genetîk]],<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |roja-gihiştinê=2013-08-08 |roja-arşîvê=2013-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long</ref> hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûniya zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên [[bîyolojî]]k û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.<ref name="shatb"/><ref name="Vare">Vare, Jonatha W., and Terry L. Norton. "Understanding Gay and Lesbian Youth: Sticks, Stones and Silence." Cleaning House 71.6 (1998): 327-331: Education Full Text (H.W. Wilson). Web. 19 Apr. 2012.</ref> Li gorî zanyaran berpêbûniya zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuelî, hevzayendî, bîseksuelî yan jî aseksuelî bi xwe hilbinajêrin. Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûniya zayendî ve tune ye. Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûniya zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûniya zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.<ref>"Different aspects of sexual orientation may be influenced to a greater or lesser degree [p. 303:] by experiential factors such that sexual experimentation with same-gender partners may be more dependent on a conducive family environment than the development of a gay or lesbian identity." Susan E. Golombok & Fiona L. Tasker, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', in J. Kenneth Davidson, Sr., & Nelwyn B. Moore, ''Speaking of Sexuality: Interdisciplinary Readings'' (Los Angeles, Calif.: Roxbury Publishing, 2001) (ISBN 1-891487-33-7), pp. 302–303 (adapted from same authors, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children? Findings From a Longitudinal Study of Lesbian Families'', in ''Developmental Psychology'' (American Psychological Association), vol. 32, 1996, 3–11) (author Susan Golombok prof. psychology, City Univ., London, ''id.'', p. xx, & author Fiona Tasker sr. lecturer, Birkbeck Coll., Univ. of London, ''id.'', p. xxiii).</ref><ref>"Whereas there is no evidence from the present investigation to suggest that parents have a determining influence on the sexual orientation of their children, the findings do indicate that by creating a climate of acceptance or rejection of homosexuality within the family, parents may have some impact on their children's sexual experimentation as heterosexual, lesbian, or gay." ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', ''ibid.'', in ''Speaking of Sexuality'', ''id.'', p. 303 (adapted per ''id.'', p. 303).</ref> Ramanên berê ya bi qala berpêbûniya zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |roja-gihiştinê=2015-08-27 |roja-arşîvê=2012-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121109164457/http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Vekolînên nuha bandora faktorên bîyolojîk li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûniya zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên bîyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayend de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûniya zayendiyê. ==== Vekolînên genetîk ==== Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî dikin, hatiye çêkirin. Bailey û Pillard bi encamên vekolînên xwe yê di sala 1991ê de çêkirin, gihaştin ku ahengiya hevzayendî di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 ye û di cêwiyên lawikên a fraternal de ji % 22 ye.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1845227</ref> Vekolîna Bailey, Dunne û Martinê jî ku di sala 2000ê de li ser 4901 cêwiyên Awistiryayî hat çêkirin<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bailey JM, Dunne MP, Martin NG |sernav=Genetic and environmental influences on sexual orientation and its correlates in an Australian twin sample |kovar=J Pers Soc Psychol |cild=78 |hejmar=3 |rr=524–36 |sal=March 2000 |pmid=10743878 |doi=10.1037/0022-3514.78.3.524 |url=http://content.apa.org/journals/psp/78/3/524 }}</ref>, heman encam da. Ew dîtin ku di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 û di cêwiyên keçikên a fraternal de rêjeya ji % 24 ahengî hene. Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî.<ref>Hershberger, Scott L. 2001. Biological Factors in the Development of Sexual Orientation. Pp. 27–51 in Lesbian, Gay, and Bisexual Identities and Youth: Psychological Perspectives, edited by Anthony R. D’Augelli and Charlotte J. Patterson. Oxford, New York: Oxford University Press. Quoted in Bearman and Bruckner, 2002.</ref> Vekolînên berê ya Bearman û Brücknerê (2002) ji ber ku hejmarên kobayan(100) hindik bûn, hatine rexnekirin.<ref>This work was published in the ''American Journal of Sociology'' (Bearman, P. S. & Bruckner, H. (2002) Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction. American Journal of Sociology 107, 1179–1205.) and is available only to subscribers. However, a final draft of the paper is available [http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719175100/http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction |date=2011-07-19 }} – there are no significant differences on the points cited between the final draft and the published version.</ref><ref>While inconsistent with modern findings, the first relatively large-scale twin study on sexual orientation was reported by [[Franz Josef Kallmann|Kallman]] in 1952. (''See:'' {{Jêder-kovar |nivîskar=Kallmann FJ |sernav=Comparative twin study on the genetic aspects of male homosexuality |kovar=J. Nerv. Ment. Dis. |cild=115 |hejmar=4 |rr=283–97 |sal=April 1952 |pmid=14918012 |doi= |url= }}). Examining only male twin pairs, he found a 100% concordance rate for homosexuality among 37 monozygotic (MZ) twin pairs, compared to a 12%–42% concordance rate among 26 dizygotic (DZ) twin pairs, depending on definition. In other words, every identical twin of a homosexual subject was also homosexual, while this was not the case for non-identical twins. This study was criticized for its vaguely described method of recruiting twins and for a high rate of [[mental illness|psychiatric disorders]] among its subjects. (''See'' Rosenthal, D., "Genetic Theory and Abnormal Behavior" 1970, New York: McGraw-Hill.)</ref> Bearman û Brückner, vekolîna xwe ya li ser 289 cêwiyên monozygotic û 495 cêwiyên fraternal çêkirine, di cêwiyên monozygotic de tenê ji % 7.7 û di cêwiyên keçikan a fraternal de % 5.3 ahengiya hevzayendî dîtine. Di encama daneyan hatiye îdîa kirin ku bêyî hawira civakî bandora genetîk tuneye. Di vekolîneke ku di sala 2010an de li Swêdê hatiye çêkirin, hatiye dîtin ku tevgerên hevzayendî mimkûn e ku him bi faktorên genetîk û him jî bi faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser (hawira malzaro ya demên zû, nexweşî û tramva, komên heval û serpêhatiyên zayendî) bê diyarkirin. Di heman demê de ev vekolîn dîtiye ku faktorên hawirî wekî hawira malbatî û helwesta civakî jî her çiqas hindik be jî bandor dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P February 2010 75–80">{{Jêder-kovar |nivîskar=Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P |sernav=Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: a population study of twins in Sweden |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2010-02_39_1/page/75 |kovar=Arch Sex Behav |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 |sal=February 2010 |pmid=18536986 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 }}</ref> Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûniya zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin. Li gorî daneyên modela bîyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûniya zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûniya zayendî dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P February 2010 75–80"/> Xebatên pêwendiya kromozom û berpêbûniya zayendî hebûna faktorên genetîk rê didin Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gay’ên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayend li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Hamer DH, Hu S, Magnuson VL, Hu N, Pattatucci AM |sernav=A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation |kovar=Science |cild=261 |hejmar=5119 |rr=321–7 |sal=July 1993 |pmid=8332896 |doi=10.1126/science.8332896 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8332896 }}</ref> Di vekolîneke din de (li ser 40 birayên cêwî hatiye çêkirin) di 33 birayên cêwî de alelên wek hev du di herêmên dûrî Xq28ê, hatiye dîtin. Ev rêje ji bo birayên lawik gelek bilind e. Ev encam ji aliyê gelek kesan ve wekî “gena gey” hatiye bi nav kirin û bû sedema nîqaşan. Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûniya zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.<ref>Wilson, G.D., & Rahman, Q. (2005). Born Gay: The Biology of Sex Orientation. London: Peter Owen Publishers.</ref> Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayend hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.<ref>http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10508-009-9499-1</ref> ==== Vekolîn û teoriyên epîgenetîk ==== Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayîk û hevzayendiya lawikên wan dîtiye. Jin xwediyê du kromozoma X in û yekî jê tê înaktîve. Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayend in, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayend in, asîmetrî rêdidin. Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayend in, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya X’ê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwedîyê lawikekê hevzayend in, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayend in, dibe ji % 23.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bocklandt S, Horvath S, Vilain E, Hamer DH |sernav=Extreme skewing of X chromosome inactivation in mothers of homosexual men |kovar=Hum. Genet. |cild=118 |hejmar=6 |rr=691–4 |sal=February 2006 |pmid=16369763 |doi=10.1007/s00439-005-0119-4 |url=http://repositories.cdlib.org/postprints/1413 }}</ref> Di dema avisî û piştî zayîn, kontrola epi-marksên li ser derbirinên gen, bi demeke diguhere. Epi-marks, modîfikasyona komên metil û asetil in ku ew xwe bi histonên DNA û proteînên histon grêdidin.<ref>Ruthenburg, A., C. Allis, and J. Wysocka. "Methylation of Lysine 4 on Histone H3: Intricacy of Writing and Reading a Single Epigenetic Mark." Molecular Cell 25.1 (2007): 15-30. Print.</ref> Ew peywira proteîn diguherin û bandorî li derbirina gen dikin.<ref>Friberg, Urban, Sergey Gavrilets, and William R. Rice. "Homosexuality as a Consequence of Epigenetically Canalized Sexual Development." The Quarterly Review of Biology 87.4 (2012): n. pag. Print.</ref> Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûniya zayendî jî.<ref>Rice, William, and Urban Friberg. "Study Finds Epigenetics, Not Genetics, Underlies Homosexuality."</ref> ==== Hormonên berê zarokanînê ==== Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina [[fetus]] li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûniya zayendiyê ne yan jî ligel gen, faktorên bîyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.<ref>Wilson, G., & Q. Rahman, ''Born Gay: The Psychobiology of Human Sex Orientation'', ''op. cit.''</ref> Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûniya zayendî ne.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain'', ''op. cit.'', p. 24.</ref> Hormonên berê zarokanînê, dibe ku bandorî tevgerên li zayendên zarokan tê (sex-typed behaivor), bikin.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24"/> Ev hîpotez, piştî bi encamên xebatên ku li ser ajalên şîrdaran hatiye çêkirin, hatiye darpêşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hines |pêşnav=Melissa |sernav=Sex-related variation in human behavior and the brain. |kovar=Trends in Cognitive Sciences |sal=October 2010 |cild=14 |hejmar=10 |rr=448–456 |doi=10.1016/j.tics.2010.07.005 }}</ref> ==== Vekolînên neurologî ==== Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên neuronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksuel du qet ji yên mêrên hevzayend û jinên heteroseksuel mezin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=LeVay S |sernav=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-30_253_5023/page/1034 |kovar=Science |cild=253 |hejmar=5023 |rr=1034–7 |sal=August 1991 |pmid=1887219 |doi=10.1126/science.1887219 }}</ref> === Faktorên hawirî === Lêkolînerin dibêjine ku faktorên hawirî ji faktorên hormonal cuda ne û hinek jî dibêjine faktorên bîyolojîk mîna hormonên berê zarokanîn yek ji beşên faktorên hawirî ne. Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûniya zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.<ref name="aappub">{{Jêder-nûçe |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics;113/6/1827.pdf |periodical=[[American Academy of Pediatrics]] Clinical Report |jêgirtin=Sexual orientation probably is not determined by any one factor but by a combination of genetic, hormonal, and environmental influences |roja-gihiştinê=2007-02-23 |roja-arşîvê=2006-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060529100443/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics%3B113/6/1827.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Sweden">{{Jêder-kovar |authors=Niklas Långström, Qazi Rahman, Eva Carlström, Paul Lichtenstein. |sernav=Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behaviour: A Population Study of Twins in Sweden |weşanger=Archives of Sexual Behavior |tarîx=7 hezîran 2008 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 |pmid=18536986 |kovar=Archives of Sexual Behavior |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 }} </ref> === Bergehên werarî === Hîpoteza apê gey îdîa dike ku kesên ku nexwediyê zarokeke, bi riya peydekirina tiştan (xwarin, lê xwedî derketin, parastin, temînkirina penagehê hwd) ji bo zarokên merivên xwe yên nêzîk, dikarin genên xwe yê malbatê ji nifşên nû re veguhêzin. Ev hîpotez, firehkirina teoriya hilbijartina mervatî (kin selection theory) ye. Hilbijartina mervatî ji bo şîrovekirina çalakiyên fidakarî yên binîşan ku wekî bêahengî xuyadikin, hatiye perisandin. Fikra yekem di sala 1932an de ji aliyê J.B.S. Haldane hatiye derpêşkirin. Piştî jî ji aliyên John Maynard Smith, W.D. Hamilton û Mary Jane West-Eberhard ve hat biteferuatkirin. Vekolîn îdîa dikin ku genên nêzîkî hevzayendî avantaj ji bo gayîn a heteroseksuelan didin. Ev jî werara hevzayendî û domandina wan li populasyonê ravedike.<ref>Mayr, E. (1982). The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. Cambridge: Harvard University Press. p598.</ref> Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayend in gelek bilin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zietsch, B., Morley, K., Shekar, S., Verweij, K., Keller, M., Macgregor, S. |nivîskaran-nîşan-bide=et al. |sal=November 2008 |sernav=Genetic factors predisposing to homosexuality may increase mating success in heterosexuals |url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2008-11_29_6/page/424 |kovar=Evolution and Human Behavior |cild=29 |hejmar=6 |rr=424–433 |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2008.07.002 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[LGBT]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:LGBT]] [[Kategorî:Zayendîtî]] gcvjbvppw024m8tk7qr0tyvabaim4qg 3 76051 2084944 2081732 2026-08-09T18:46:21Z Wikihez 39702 /* Heq */ beşeke nû 2084944 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) 3ddznrjoe7k0cg5ag0p03c9bgj5a3qx 2084947 2084944 2026-08-09T19:21:14Z Avestaboy 34898 /* Heq */ Bersiv 2084947 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berdê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) d39zofaedgjl9wbx7764mrxl2kseo9v 2084948 2084947 2026-08-09T19:21:42Z Avestaboy 34898 /* Heq */ 2084948 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) m9ozhnsxwybwxa4i8k4qh6myjtcmac1 2084952 2084948 2026-08-09T19:30:32Z Wikihez 39702 /* Heq */ Bersiv 2084952 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) rkrn6b8bjbwmfyhkqlq1hcj06tcihpf 2084955 2084952 2026-08-09T19:39:16Z Avestaboy 34898 /* Heq */ Bersiv 2084955 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha min dît ku tu gelek caran peyva '''seyfe''' :::bi kar tînî . Ez jî vê peyvê bi mirovên nexwende bi kar tînim . Lê heke ez şaş nebim ev peyv [[Tirkmancî]] (sayfa) ye. Bi kurdî '''rûpel''' an '''sehîfe''' :::rast in . :::https://ferhengkurdi.org/peyv/seh%C3%AEfe-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:39, 9 tebax 2026 (UTC) 4fbetn7mnykre7jyoi3oxlx1jop7u6h 2084973 2084955 2026-08-09T20:24:22Z Wikihez 39702 /* Heq */ Bersiv 2084973 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha min dît ku tu gelek caran peyva '''seyfe''' :::bi kar tînî . Ez jî vê peyvê bi mirovên nexwende bi kar tînim . Lê heke ez şaş nebim ev peyv [[Tirkmancî]] (sayfa) ye. Bi kurdî '''rûpel''' an '''sehîfe''' :::rast in . :::https://ferhengkurdi.org/peyv/seh%C3%AEfe-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:39, 9 tebax 2026 (UTC) ::::sayfe xweş e, telafûza wê hêsan e. Tenê gotûbêjan de ez sayfe bi kar tînim, eger nav gotaran de bibînî ku min sayfe nivîsiye tu dikarî bikî rûpel. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:24, 9 tebax 2026 (UTC) edjjlbpjlspdffme6zromx1ft0mmfiy 2084992 2084973 2026-08-10T02:52:08Z Ghybu 9854 /* Heq */ Bersiv 2084992 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha min dît ku tu gelek caran peyva '''seyfe''' :::bi kar tînî . Ez jî vê peyvê bi mirovên nexwende bi kar tînim . Lê heke ez şaş nebim ev peyv [[Tirkmancî]] (sayfa) ye. Bi kurdî '''rûpel''' an '''sehîfe''' :::rast in . :::https://ferhengkurdi.org/peyv/seh%C3%AEfe-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:39, 9 tebax 2026 (UTC) ::::sayfe xweş e, telafûza wê hêsan e. Tenê gotûbêjan de ez sayfe bi kar tînim, eger nav gotaran de bibînî ku min sayfe nivîsiye tu dikarî bikî rûpel. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:24, 9 tebax 2026 (UTC) :::::{{r|Wikihez}} [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084944] / [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084952] Tu çi dikî? Tu li bikarhênerên din dikenî? Ji bîr meke tu ne li ser Twitterê yê û rûpela gotûbêjê ji bo wê nehatiye çêkirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:52, 10 tebax 2026 (UTC) nunrabbf3xcanvtdynbgtv81t6imcnp 2085009 2084992 2026-08-10T07:47:30Z Wikihez 39702 /* Heq */ Bersiv 2085009 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] ^?alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha min dît ku tu gelek caran peyva '''seyfe''' :::bi kar tînî . Ez jî vê peyvê bi mirovên nexwende bi kar tînim . Lê heke ez şaş nebim ev peyv [[Tirkmancî]] (sayfa) ye. Bi kurdî '''rûpel''' an '''sehîfe''' :::rast in . :::https://ferhengkurdi.org/peyv/seh%C3%AEfe-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:39, 9 tebax 2026 (UTC) ::::sayfe xweş e, telafûza wê hêsan e. Tenê gotûbêjan de ez sayfe bi kar tînim, eger nav gotaran de bibînî ku min sayfe nivîsiye tu dikarî bikî rûpel. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:24, 9 tebax 2026 (UTC) :::::{{r|Wikihez}} [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084944] / [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084952] Tu çi dikî? Tu li bikarhênerên din dikenî? Ji bîr meke tu ne li ser Twitterê yê û rûpela gotûbêjê ji bo wê nehatiye çêkirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:52, 10 tebax 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Fikrê bikarhênerekî din pirs dikim. "dikenî" çi eleqe min fêm nekir? Ya pêşîn ji bo kêfxweşiyê ye ya diduyan ji bo huznê ye? Li cem te cuda "render" dikin nizanim... Tu çawa hatî vê qeneatê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 07:47, 10 tebax 2026 (UTC) 3n3rci0mv3nc349oo6z5s0yadwvrmax 0 82175 2084930 1715385 2026-08-09T17:54:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084930 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Judith Tarr''' ( jdb. [[30ê kanûna paşîn]] , [[1955]] li [[Augusta (Maine)|Augusta]], [[Maine]]) [[nivîskar]]eke [[amerîkî]] ye. Weşanên wê bi taybet romanên aşopî û dîrokî ne. Li [[Zanîngeha Yale]] ew dîroka kevnar û ya serdema navînê û paşê jî ew dîroka klasîk, latînî û înglîzî li Zanîngeha Cambridge de xwend. Kariyera wê ya nivîsandinê bi nivîsandina xwendinên xeyalî, ku her gav hêmanên dîrokî, vedihewîne, hat nîşankirin. Dûv re, di heman demê de, ew bala xwe kişand ser romanên dîrokî . Digel xebata xwe wekî nivîskarek, ew li renca xwe de hespan dihêvisîne. == Berhemên wê == === Roman === * ''[[The Hound and the Falcon]]'', 1993, {{ISBN|0-312-85303-3}}, a collection of earlier works: ** ''The Isle of Glass'', Bluejay, 1985, {{ISBN|0-312-94237-0}} ** ''The Golden Horn'', Bluejay, 1985, {{ISBN|0-312-94190-0}} ** ''The Hounds of God'', Bluejay, 1986, {{ISBN|0-312-94218-4}} * [[Avaryan Chronicles]] series: ** ''The Hall of the Mountain King,'' Tor, 1986, {{ISBN|0-312-94210-9}} ** ''The Lady of Han-Gilen'', Tor, 1987, {{ISBN|0-312-94271-0}} ** ''A Fall of Princes'', Tor, 1988, {{ISBN|0-312-93063-1}} ** ''Arrows of the Sun'', Tor, 1993, {{ISBN|0-312-85263-0}} ** ''Spear of Heaven'', Tor, 1994, {{ISBN|0-312-85543-5}} ** ''Avaryan Rising'' (omnibus of ''The Hall of the Mountain King'', ''The Lady of Han-Gilen'', and ''A Fall of Princes''), Orb, 1997, {{ISBN|0-312-86388-8}} ** ''Tides of Darkness'', Tor, 2002, {{ISBN|0-312-87615-7}} ** ''Avaryan Resplendent'' (omnibus of ''Arrows of the Sun'', ''Spear of Heaven'', and ''Tides of Darkness''), Tor, 2003, {{ISBN|0-765-30902-5}} * ''A Wind in Cairo'', Bantam Spectra, 1989, {{ISBN|0-553-27609-3}} * ''[[Ars Magica (Judith Tarr novel)|Ars Magica]]'', Bantam Spectra, 1989, {{ISBN|0-553-28145-3}} * The ''[[Alamut series]]'' (set in the same universe as ''The Hound and the Falcon''): ** ''Alamut'', Doubleday, 1989, {{ISBN|0-385-24720-6}} ** ''The Dagger and the Cross'', Doubleday, 1991, {{ISBN|0-385-41181-2}} * ''Blood Feuds'' (with [[S.M. Stirling]], [[Susan Shwartz]], and [[Harry Turtledove]]), Baen, 1993, {{ISBN|0-671-72150-X}} * ''Lord of the Two Lands'', Tor, 1993 {{ISBN|0-312-85362-9}} * ''His Majesty's Elephant'', Jane Yolen Books, 1993, {{ISBN|0-15-200737-7}} * ''Blood Vengeance'' (with [[Jerry Pournelle]], S.M. Stirling, Susan Shwartz, and Harry Turtledove), Baen, 1993, {{ISBN|0-671-72201-8}} * ''Throne of Isis'', Forge, 1994, {{ISBN|0-312-85363-7}} * ''The Eagle's Daughter'', Forge, 1995, {{ISBN|0-312-85819-1}} * ''[[Pillar of Fire (book)|Pillar of Fire]]'', Forge, 1995, {{ISBN|0-312-85542-7}} * ''King and Goddess'', Forge, 1996, {{ISBN|0-312-86092-7}} * ''Queen of Swords'', Forge, 1997, {{ISBN|0-312-85821-3}} * ''Epona'': ** ''White Mare's Daughter'', Forge, 1998, {{ISBN|0-312-86112-5}} ** ''The Shepherd Kings'', Forge, June 1999 {{ISBN|0-312-86113-3}} ** ''Lady of Horses'', Forge, June 2000, {{ISBN|0-312-86114-1}} ** ''Daughter of Lir'', Forge, June 2001, {{ISBN|0-312-87616-5}} * ''[[Household Gods]]'' (with Harry Turtledove), Tor, 1999, {{ISBN|0-312-86487-6}} * ''Kingdom of the Grail'', Roc, September 2000, {{ISBN|0-451-45797-8}} * ''Pride of Kings'', Roc, September 2001, {{ISBN|0-451-45847-8}} * ''Devil's Bargain'', Roc, September 2002, {{ISBN|0-451-45896-6}} * ''House of War'', Roc, November 2003, {{ISBN|0-451-52900-6}} * ''Queen of the Amazons'', Tor, April 2004, {{ISBN|0-765-30395-7}} * ''Rite of Conquest'', Roc, November 2004, {{ISBN|0-451-46002-2}} * ''King's Blood'', Roc, October 2005, {{ISBN|0-451-46045-6}} * ''Bring Down the Sun'', Tor, 2008, {{ISBN|978-0-765-30397-4}} * ''Living in Threes'', Book View Cafe, 2014, {{ISBN|978-1-61138-450-5}} * ''Forgotten Suns'', Book View Cafe, 2015, {{ISBN|978-1-611-38491-8}} === Kurteçîrok ===<!--;Collections--> ; Stories<ref>Short stories unless otherwise noted.</ref> {| class="wikitable sortable" width="90%" ! width="25%" |Sernav !Sal !Weşandina ewil !Reprinted/collected !Têbînî |- |"Fool's errand" |2015 |{{Jêder-kovar |nivîskar=Tarr, Judith |tarîx=Jan–Feb 2015 |sernav=Fool's errand |url=https://archive.org/details/sim_analog-science-fiction-fact_january-february-2015_135_1-2/page/100 |department= |kovar=Analog Science Fiction and Fact |cild=135 |hejmar=1&2 |rr=100–111 |authormask= }} | | |- |} === Li ser bernavka Caitlin Brennan === * ''House of the Star'', Starscape, 2010, {{ISBN|978-0-765-32037-7}} ; The White Magic series # ''The Mountain's Call'', Luna, 2004, {{ISBN|0-373-80210-2}} # ''Song of Unmaking'', Luna, 2005, {{ISBN|0-373-80232-3}} # ''Shattered Dance'', Luna, 2006, {{ISBN|0-373-80248-X}} === Li ser bernavka Kathleen Bryan === ; The War of the Rose series # ''The Serpent and the Rose'', Tor, 2007, {{ISBN|0-765-31328-6}} # ''The Golden Rose'', Tor, 2008, {{ISBN|978-0-765-31329-4}} # ''The Last Paladin'', Tor, 2009, {{ISBN|978-0-765-31330-0}} {{Çavkanî}} == Xelatên wergirtî == * Isle of Glass xelata William Crawford ya 1987 de wergirtibû * Kurteçîroka "Death an the Lady " ji bo Xelata Theodore Sturgeon ya 1993-an cîhê duyemîn bû. * Lord of the Two Lands di 1994 de ji bo xelata herî baş a romanê û xelata Locus ji bo romana çêtirîn a aşopiyê di 1994 de xelata cîhanî ya fantasy navzedî bû. == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper |url=http://scifan.com/writers/tt/TarrJudith.asp |sernav=Judith Tarr: author bibliography, biography, books, series, web links |malper=scifan.com |tarîxa-gihiştinê=16 îlon 2015 |tarîxa-arşîvê=16 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120716190429/http://scifan.com/writers/tt/TarrJudith.asp |rewşa-urlyê=mirî }} * [https://web.archive.org/web/20060927160105/http://www.sff.net/people/judith-tarr/ Author's website] * {{Isfdb name|id=Judith_Tarr|name=Judith Tarr}} * [http://www.fantasyliterature.net/tarrjudith.html Cover art, synopses and reviews at FantasyLiterature.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090518044449/http://www.fantasyliterature.net/tarrjudith.html |date=2009-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] ano4jwc12wxc6thvlb28yvyviyrghwj 2084940 2084930 2026-08-09T18:24:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2084940 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Judith Tarr''' ( jdb. [[30ê kanûna paşîn]] , [[1955]] li [[Augusta (Maine)|Augusta]], [[Maine]]) [[nivîskar]]eke [[amerîkî]] ye. Weşanên wê bi taybet romanên aşopî û dîrokî ne. Li [[Zanîngeha Yale]] ew dîroka kevnar û ya serdema navînê û paşê jî ew dîroka klasîk, latînî û înglîzî li Zanîngeha Cambridge de xwend. Kariyera wê ya nivîsandinê bi nivîsandina xwendinên xeyalî, ku her gav hêmanên dîrokî, vedihewîne, hat nîşankirin. Dûv re, di heman demê de, ew bala xwe kişand ser romanên dîrokî . Digel xebata xwe wekî nivîskarek, ew li renca xwe de hespan dihêvisîne. == Berhemên wê == === Roman === * ''[[The Hound and the Falcon]]'', 1993, {{ISBN|0-312-85303-3}}, a collection of earlier works: ** ''The Isle of Glass'', Bluejay, 1985, {{ISBN|0-312-94237-0}} ** ''The Golden Horn'', Bluejay, 1985, {{ISBN|0-312-94190-0}} ** ''The Hounds of God'', Bluejay, 1986, {{ISBN|0-312-94218-4}} * [[Avaryan Chronicles]] series: ** ''The Hall of the Mountain King,'' Tor, 1986, {{ISBN|0-312-94210-9}} ** ''The Lady of Han-Gilen'', Tor, 1987, {{ISBN|0-312-94271-0}} ** ''A Fall of Princes'', Tor, 1988, {{ISBN|0-312-93063-1}} ** ''Arrows of the Sun'', Tor, 1993, {{ISBN|0-312-85263-0}} ** ''Spear of Heaven'', Tor, 1994, {{ISBN|0-312-85543-5}} ** ''Avaryan Rising'' (omnibus of ''The Hall of the Mountain King'', ''The Lady of Han-Gilen'', and ''A Fall of Princes''), Orb, 1997, {{ISBN|0-312-86388-8}} ** ''Tides of Darkness'', Tor, 2002, {{ISBN|0-312-87615-7}} ** ''Avaryan Resplendent'' (omnibus of ''Arrows of the Sun'', ''Spear of Heaven'', and ''Tides of Darkness''), Tor, 2003, {{ISBN|0-765-30902-5}} * ''A Wind in Cairo'', Bantam Spectra, 1989, {{ISBN|0-553-27609-3}} * ''[[Ars Magica (Judith Tarr novel)|Ars Magica]]'', Bantam Spectra, 1989, {{ISBN|0-553-28145-3}} * The ''[[Alamut series]]'' (set in the same universe as ''The Hound and the Falcon''): ** ''Alamut'', Doubleday, 1989, {{ISBN|0-385-24720-6}} ** ''The Dagger and the Cross'', Doubleday, 1991, {{ISBN|0-385-41181-2}} * ''Blood Feuds'' (with [[S.M. Stirling]], [[Susan Shwartz]], and [[Harry Turtledove]]), Baen, 1993, {{ISBN|0-671-72150-X}} * ''Lord of the Two Lands'', Tor, 1993 {{ISBN|0-312-85362-9}} * ''His Majesty's Elephant'', Jane Yolen Books, 1993, {{ISBN|0-15-200737-7}} * ''Blood Vengeance'' (with [[Jerry Pournelle]], S.M. Stirling, Susan Shwartz, and Harry Turtledove), Baen, 1993, {{ISBN|0-671-72201-8}} * ''Throne of Isis'', Forge, 1994, {{ISBN|0-312-85363-7}} * ''The Eagle's Daughter'', Forge, 1995, {{ISBN|0-312-85819-1}} * ''[[Pillar of Fire (book)|Pillar of Fire]]'', Forge, 1995, {{ISBN|0-312-85542-7}} * ''King and Goddess'', Forge, 1996, {{ISBN|0-312-86092-7}} * ''Queen of Swords'', Forge, 1997, {{ISBN|0-312-85821-3}} * ''Epona'': ** ''White Mare's Daughter'', Forge, 1998, {{ISBN|0-312-86112-5}} ** ''The Shepherd Kings'', Forge, June 1999 {{ISBN|0-312-86113-3}} ** ''Lady of Horses'', Forge, June 2000, {{ISBN|0-312-86114-1}} ** ''Daughter of Lir'', Forge, June 2001, {{ISBN|0-312-87616-5}} * ''[[Household Gods]]'' (with Harry Turtledove), Tor, 1999, {{ISBN|0-312-86487-6}} * ''Kingdom of the Grail'', Roc, September 2000, {{ISBN|0-451-45797-8}} * ''Pride of Kings'', Roc, September 2001, {{ISBN|0-451-45847-8}} * ''Devil's Bargain'', Roc, September 2002, {{ISBN|0-451-45896-6}} * ''House of War'', Roc, November 2003, {{ISBN|0-451-52900-6}} * ''Queen of the Amazons'', Tor, April 2004, {{ISBN|0-765-30395-7}} * ''Rite of Conquest'', Roc, November 2004, {{ISBN|0-451-46002-2}} * ''King's Blood'', Roc, October 2005, {{ISBN|0-451-46045-6}} * ''Bring Down the Sun'', Tor, 2008, {{ISBN|978-0-765-30397-4}} * ''Living in Threes'', Book View Cafe, 2014, {{ISBN|978-1-61138-450-5}} * ''Forgotten Suns'', Book View Cafe, 2015, {{ISBN|978-1-611-38491-8}} === Kurteçîrok ===<!--;Collections--> ; Stories<ref>Short stories unless otherwise noted.</ref> {| class="wikitable sortable" width="90%" ! width="25%" |Sernav !Sal !Weşandina ewil !Reprinted/collected !Têbînî |- |"Fool's errand" |2015 |{{Jêder-kovar |nivîskar=Tarr, Judith |tarîx=Jan–Feb 2015 |sernav=Fool's errand |url=https://archive.org/details/sim_analog-science-fiction-fact_january-february-2015_135_1-2/page/100 |department= |kovar=Analog Science Fiction and Fact |cild=135 |hejmar=1&2 |rr=100–111 |authormask= }} | | |- |} === Li ser bernavka Caitlin Brennan === * ''House of the Star'', Starscape, 2010, {{ISBN|978-0-765-32037-7}} ; The White Magic series # ''The Mountain's Call'', Luna, 2004, {{ISBN|0-373-80210-2}} # ''Song of Unmaking'', Luna, 2005, {{ISBN|0-373-80232-3}} # ''Shattered Dance'', Luna, 2006, {{ISBN|0-373-80248-X}} === Li ser bernavka Kathleen Bryan === ; The War of the Rose series # ''The Serpent and the Rose'', Tor, 2007, {{ISBN|0-765-31328-6}} # ''The Golden Rose'', Tor, 2008, {{ISBN|978-0-765-31329-4}} # ''The Last Paladin'', Tor, 2009, {{ISBN|978-0-765-31330-0}} {{Çavkanî}} == Xelatên wergirtî == * Isle of Glass xelata William Crawford ya 1987 de wergirtibû * Kurteçîroka "Death an the Lady " ji bo Xelata Theodore Sturgeon ya 1993-an cîhê duyemîn bû. * Lord of the Two Lands di 1994 de ji bo xelata herî baş a romanê û xelata Locus ji bo romana çêtirîn a aşopiyê di 1994 de xelata cîhanî ya fantasy navzedî bû. == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper |url=http://scifan.com/writers/tt/TarrJudith.asp |sernav=Judith Tarr: author bibliography, biography, books, series, web links |malper=scifan.com |tarîxa-gihiştinê=16 îlon 2015 |tarîxa-arşîvê=16 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120716190429/http://scifan.com/writers/tt/TarrJudith.asp |rewşa-urlyê=mirî }} * [https://web.archive.org/web/20060927160105/http://www.sff.net/people/judith-tarr/ Author's website] * {{Isfdb name|id=Judith_Tarr|name=Judith Tarr}} * [http://www.fantasyliterature.net/tarrjudith.html Cover art, synopses and reviews at FantasyLiterature.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090518044449/http://www.fantasyliterature.net/tarrjudith.html |date=2009-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên amerîkî]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] m14fi84ih5spozkbvab7y52vrxi3pio 0 82318 2084910 2083260 2026-08-09T17:23:16Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084910 wikitext text/x-wiki Gelek [[Endamwer|organîzmayên]] celeb di celebên nêr û mê de pispor in, her yek wekî '''cins''' tê zanîn.<ref name="Stevenson">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4XycAQAAQBAJ&pg=PA1320 |sernav=Concise Oxford English Dictionary: Book & CD-ROM Set |weşanger=[[OUP Oxford]] |sal=2011 |isbn=978-0-19-960110-3 |rûpel=1302 |jêgirtin=Sex: Either of the two main categories (male and female) into which humans and most other living things are divided on the basis of their reproductive functions. The fact of belonging to one of these categories. The group of all members of either sex. |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2018 |authors=Angus Stevenson, Maurice Waite }}</ref><ref name="Purves">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kS-h84pMJw4C&pg=PA736 |sernav=Life: The Science of Biology |weşanger=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |sal=2000 |isbn=978-0-7167-3873-2 |rûpel=736 |jêgirtin=A single body can function as both male and female. Sexual reproduction requires both male and female haploid gametes. In most species, these gametes are produced by individuals that are either male or female. Species that have male and female members are called dioecious (from the Greek for 'two houses'). In some species, a single individual may possess both female and male reproductive systems. Such species are called monoecious ("one house") or hermaphroditic. |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2018 |authors=William K. Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, H. Craig Heller }}</ref> Riparastina cinsî tevlihev û tevlihevkirina taybetmendiyên [[genetîk]]î dike: [[Xane|hucreyên]] pispor [[Xane|ên]] ku wekî gamet [[Xane|têne]] zanîn ji bo avakirina kurên ku ji her dêûbavan re mêtingeh pêk tê hevber dikin. The gametes produced by organîzmek define sex xwe: qisimê berhemên gametes biçûk (eg spermatozoa, an spermê xwe, li heywanên; polên li [[Riwekên tovdar|diçîne]] ) dema ku jinên berhemên gametes mezin ( ova, an hucreyên egg). Organîzmayên kesane ku gametên nêr û mê jî hilberîne, wekî hermafrodîtîk tête navandin . Gamet dikarin di form û fonksiyonê de bibin yekser (wekî isogamy tê zanîn), lê, di pir rewşan de, asymmetry ev yek derxistiye ku du celeb gamet (heterogamet) di nav xwe de hene (wekî " anisogamy" tê zanîn). Cûdahiyên fîzîkî bi gelemperî bi cinsên cûda yên organîzmayê re têkildar in; ev dimorfîzma cinsî dikare zextên ciyawaz ên cûda nîşan bide ku cinsan tecrûbir dike. Mînakî, tercîha heval û hilbijartina cinsî dikare pêşxistina cûdahiyên fîzîkî di navbera cinsan de zêde bike. Di nav mirovan û [[Şîrmêj|mamosteyên]] din de, mêr bi gelemperî xwedan kromozomek X û Y (XY) ne, di heman demê de jin bi gelemperî du kromozomên X (XX) bi rê ve dibin, ku ew perçeyek ji pergala diyarkirina cinsê XY ne . Dibe ku mirov jî intersex be. Di heywanên din de pergalên diyarkirina cinsê cûda hene, wek pergala ZW di çûkan de, pergala X0 li insanan, û pergalên cuda yên hawîrdorê, mînakî di nav kustikan de. [[Kuv|Fungi]] dibe ku pergalên tevlihevkirinê yên [[Allel|allelîk jî]], digel cinsên ku bi nîgarî wek mêr, jin, an hermaphroditic nehatine şirove kirin jî hebe.<ref name="Watkinson Boddy Money 2015 p. 115">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x8qcBAAAQBAJ&pg=PA115 |sernav=The Fungi |paşnav=Watkinson |pêşnav=S.C. |paşnav2=Boddy |pêşnav2=L. |paşnav3=Money |pêşnav3=N. |weşanger=Elsevier Science |sal=2015 |isbn=978-0-12-382035-8 |rûpel=115 |tarîxa-gihiştinê=18 Feb 2018 }}</ref> [[Wêne:Sperm-egg.jpg|thumb|Gamete ya nêr ( sperm ) fêrbûna gama jinan ( ovum )]] Yek ji taybetmendiyên bingehîn ên jiyanê nûavkirin, kapasîteya afirandina kesayetên nû ye, û cinsek aliyek vê pêvajoyê ye. Jiyan ji qonaxên hêsan berbi qonaxên tevlihev ve derxistiye, û her weha mekanîzmayên hilberînê jî hene. Di destpêkê de nûavkirin pêvajoyek dubarekirinê bû ku di hilberîna takekesên nû de cih digire ku di heman agahdariya genetîkî de wek ya kesê xwemal an dêûbav pêk tê. Ev şêwaza nûvekirinê wekî ''asexual'' tête navandin, û ew hîn jî ji hêla pir celeban ve tête bikar anîn, nemaze unicellular, lê ew jî di organîzmayên pircellular de pir pir gelemperî ye, di nav de gelek ji wan bi xwedan cinsî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Biology of Plants |sal=2013 |url=https://archive.org/details/biologyofplants0000rave |paşnav=Raven |pêşnav=P.H. |weşanger=Freeman and Company Publishers |çap=7 |cih=NY |nivîskaran-nîşan-bide=etal }}</ref> Di veberhênana cinsî de, materyalê genetîkî ya nifşê du kesayetiyên cûda pêk tê. Gava ku hilberîna zayendî bi riya pêvajoyek dirêj a pêşveçûnê ve hatî pêşve kirin, navbeynkar heye. Mînakî, bakterî, bi rengek aseksîkî vedihewînin, lê pêvajoyek derbas dikin ku tê de, parçeyek ji materyalê genetîkî ya donerek kesek, wergêrek din veguhezîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genetics: Conjugation |paşnav=Holmes |pêşnav=R.K. |tarîx=1996 |weşanger=University of Texas |çap=4 |nivîskaran-nîşan-bide=etal }}</ref> buNakokiyên navbeynkariyê, cûdahiya bingehîn di navbera paşvexistina aseksûelî û cinsî de, awayê ku pêvajoykirina materyalê genetîkî ye. Bi gelemperî, pêşî li dabeşkirina aseksuelî, hucreyek naveroka agahdariya genetîkî ya xwe dubare dike, û dûv re dabeş dike. Ev pêvajoya dabeşa hucreyê tête mitosis . Di veberhênana cinsî de, celebên taybetî yên hucreyan hene ku bêyî dubarekirina materyalên wê ya genetîkî, dabeş dikin, di pêvajoyek bi navê meiosis . Hucreyên ku di encamê bi navê gametes, û, tenê nîv materyalên genetîk ên hucreyên bav. Van gametan hucreyên ku ji bo vesazkirina zayendî ya organîzmayê têne amade kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Biological Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780536912497 |paşnav=Freeman |pêşnav=Scott |tarîx=2005 |weşanger=Pearson Prentice Hall |çap=3 }}</ref> Seks bi peymanên ku vesazkirina cinsî gengaz dike, û li gel pergala paşvekirinê raber kiriye, bi gametên wekhev (isogamy) dest pê dike û ber bi pergalên ku cûreyên gamete yên cûda de pêşve diçin, wek yên ku di nav wan de gamete jinek mezin (ovum) û a gamete ya nêr a piçûk (sperm).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Living at Micro Scale |url=https://archive.org/details/livingatmicrosca0000duse |paşnav=Dusenbery |pêşnav=David B. |tarîx=2009 |weşanger=Harvard University Press |cih=Cambridge, Massachusetts }}</ref> Di organîzmayên tevlihev de, [[Endamên zayendî|organên zayendî]] perçeyên ku di hilberîn û danûstandina gametan de di veberhênana cinsî de hene hene. Pir celeb, hem nebat û hem jî heywan xwedî taybetmendiya cinsî ne, û nifûsa wan jî di mêr û mêran de dabeş dibe. Berevajî vê, di heman demê de cûre jî hene ku pisporiya cinsî tune, û heman kesan hem organên paşvekirî yên nêr û hem jî mê dikin, û jê re dibêjin hermaphrodites . Di nav nebatan de ev pir pir pir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Evolution of Sex Determination |paşnav=Beukeboom |pêşnav=L., and other |tarîx=2014 |weşanger=Oxford University Press }}</ref> == Pêşveçûnî == Raxistina zayendî yekem carî bi qasî mîlyar sal berê di nav [[Eukariyot|eukaryotesên]] hucreyî yên bav û [[Eukariyot|kal de derket holê]] .<ref>{{Jêder-malper |url=http://jupiterscientific.org/review/life.html |sernav=Book Review for ''Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth'' |weşanger=Jupiter Scientific |tarîxa-gihiştinê=7 nîsan 2008 }}</ref> Sedema derxistina cinsê, û sedem (e) ku ew heya îro xelas kiriye, hîn jî mijarên nîqaşê ne. Hin teoriyên pêbawer hene: ew cins di nav dûndan de ciyawaziyê diafirîne, cins di belavkirina taybetmendiyên berjewendî de dibe alîkar, ku cins di rakirina taybetmendiyên neçareser de dibe alîkar, û ew cinsê tamîrkirina DNA-ya germinok dike. Rûnişandina zayendî pêvajoyek taybetî ye ku ji [[Eukariyot|eukaryotes]], organên ku hucreyên wan re nucleus û mitochondria heye. Wekî din ji heywanan, nebatan, û fungusan, eukaryotesên din (mînak [[Lerzeta|mînakê malaria]] ) jî di rehberiya cinsî de digirin. Hinek bakterî bi kar conjugation ji bo şandina materyala genetîk di navbera şaneyên; di heman demê de di heman demê de ji hilberîna zayendî re ne yek in, ev jî di encama tevlîheviya taybetmendiyên genetîkî de pêk tê. Karaktera diyarker a vesazkirina cinsî ya di eukaryotes de ciyawaziya di navbera gamet û cewherê binaryê de fertilîzasyonê de ye. Pirjimarbûna celebên gamete di nav cûreyek de hîn jî wekî rengek nûvekirina cinsî tê hesibandin. Lêbelê, ne celeb gamete ya sêyemîn di nebatên pirjimar an heywanan de nayê zanîn.<ref>Schaffer, Amanda (updated 27 September 2007) [http://www.slate.com/id/2174380/?GT1=10538 "Pas de Deux: Why Are There Only Two Sexes?"], ''[[Slate (magazine)|Slate]]''.</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurst |pêşnav=Laurence D. |sal=1996 |sernav=Why are There Only Two Sexes? |kovar=Proceedings: Biological Sciences |cild=263 |hejmar=1369 |rr=415–422 |doi=10.1098/rspb.1996.0063 |jstor=50723 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haag |pêşnav=E.S. |sal=2007 |sernav=Why two sexes? Sex determination in multicellular organisms and protistan mating types |url= |kovar=Seminars in Cell and Developmental Biology |cild=18 |hejmar=3 |rr=348–349 |doi=10.1016/j.semcdb.2007.05.009 |pmid=17644371 }}</ref> Digel ku pêşketina zayinê digihîje qonaxa prokaryote an destpêka eukaryote,<ref>Bernstein H and Bernstein C (2013). Evolutionary Origin and Adaptive Function of Meiosis. In Meiosis: Bernstein C and Bernstein H, editors. Chapter 3: pp. 41–75 {{ISBN|978-953-51-1197-9}}, InTech, http://www.intechopen.com/books/meiosis/evolutionary-origin-and-adaptive-function-of-meiosis</ref> ji eslê xwe de destnîşankirina cinsê kromozomal dibe ku di eukaryotî de zûde heba bûya (binihêre evolusiya anisogamy ). Sîstema diyarkirina cinsê ZW ji hêla çûk, hinek [[masî]] û hin [[Qalikdar|kustikan ve]] tê parve kirin. Sazkirina cinsê XY ji hêla piraniya mammalan,<ref name="pmid18581056">{{Jêder-kovar |vauthors=Wallis MC, Waters PD, Graves JA |sal=2008 |sernav=Sex determination in mammals--before and after the evolution of SRY |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-10_65_20/page/3182 |kovar=Cell. Mol. Life Sci. |cild=65 |hejmar=20 |rr=3182–3195 |doi=10.1007/s00018-008-8109-z |pmid=18581056 }}</ref> lê di heman demê de hin insan,<ref name="pmid21047257">{{Jêder-kovar |vauthors=Kaiser VB, Bachtrog D |sal=2010 |sernav=Evolution of sex chromosomes in insects |url= |kovar=Annu. Rev. Genet. |cild=44 |hejmar= |rr=91–112 |doi=10.1146/annurev-genet-102209-163600 |pmc=4105922 |pmid=21047257 }}</ref> û nebatan ( ''Silene latifolia'' ) jî tê bikar anîn.<ref name="pmid9607762">{{Jêder-kovar |vauthors=Guttman DS, Charlesworth D |sal=1998 |sernav=An X-linked gene with a degenerate Y-linked homologue in a dioecious plant |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-21_393_6682/page/263|kovar=Nature |cild=393 |hejmar=6682 |rr=263–266 |bibcode=1998Natur.393..263G |doi=10.1038/30492 |pmid=9607762 }}</ref> The X0 sex-determînasyonê ku di herî dîtin arachnids, mêş û wek silverfish ( Apterygota ), [[Serteşî|Dragonflies]] ( Paleoptera ) û cûbiran ( Exopterygota ), û hin nematodes, crustaceans, û gastropods.<ref name="Evolution">Bull, James J.; ''Evolution of sex determining mechanisms''; p. 17 {{ISBN|0-8053-0400-2}}</ref><ref>Thirot-Quiévreux, Catherine; ‘Advances in Chromosomal Studies of Gastropod Molluscs’; ''Journal of Molluscan Studies'', vol. 69 (2003), pp. 187–201</ref> Geu [[genim]] di navbera kromozomên ZW yên avîstan û mammal XY de nehatiye parve kirin,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stiglec |pêşnav=R. |paşnav2=Ezaz |pêşnav2=T. |paşnav3=Graves |pêşnav3=J.A. |sal=2007 |sernav=A new look at the evolution of avian sex chromosomes |kovar=Cytogenet. Genome Res. |cild=117 |hejmar=1–4 |rr=103–109 |doi=10.1159/000103170 |pmid=17675850 }}</ref> û ji berhevberiyek di navbera kûçik û mirovan de, kromozomê Z xuya bû kromozomê [[Otozom|autosomal]] 9 di mirovan de, ji bilî X an Y, ku pêşniyar dike ku ZW û XY. pergalên diyarkirina zayendî bi eslê xwe parve nakin, lê ew e ku kromozomên zayendî ji kromozomên autosomal ên bav û kalên hevbeş ên çûkan digirin. Kaxezek ji 2004-a bi kromozomê [[Pozmişk|Zîpa]] Z re bi kromozomên [[Pozmişk|platypus]] X re hevberî kir û pêşniyar kir ku her du pergal têkildar bin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grützner |pêşnav=F. |paşnav2=Rens |pêşnav2=W. |paşnav3=Tsend-Ayush |pêşnav3=E. |paşnav4=El-Mogharbel |pêşnav4=N. |paşnav5=O'Brien |pêşnav5=P.C.M. |paşnav6=Jones |pêşnav6=R.C. |paşnav7=Ferguson-Smith |pêşnav7=M.A. |paşnav8=Marshall |pêşnav8=J.A. |sal=2004 |sernav=In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-16_432_7019/page/913 |kovar=[[Nature (journal)|Nature]] |cild=432 |hejmar=7019 |rr=913–917 |bibcode=2004Natur.432..913G |doi=10.1038/nature03021 |pmid=15502814 }}</ref> == Rizgarkirina cinsî == [[Wêne:Sexual_cycle.svg|thumb|Qonaxa jiyanê ya organîzmayên cinsî yên hilberandina cinsan bi qonaxên haploid û diploid derbas dibe]] Rûnişandina zayendî di eukaryotes de pêvajoyek e ku bi navgîniya organîzmê ji zarokan re çêbibe ku taybetmendiyên genetîkî ji herdu dêûbavan re hevbeş bike. Di vê pêvajoyê de kromozomên ji nifşek gihîştine dinê re derbas dibin. Her hucreyek di kuran de nîvî kromozomên dê û nîvê bavê ne.<ref>Alberts et al. (2002), U.S. National Institutes of Health, "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3678 V. 20. The Benefits of Sex]".</ref> Taybetmendiyên genetîkî di hundurê [[kromozom]]ên [[Asîda deoksirîbonukleîk|deoxyribonucleic]] (DNA) de [[Kromozom|hene]] - ku bi yek ji her celebek kromozomê ji her dêûbav re têkildar dibin, organîzmeyek pêk tê ku kromozomên dubare pêk tîne. Ev qonaxa kromozomê ya dualî " diploid " tête gotin, dema ku qonaxa yek-kromozome " haploid " e. Organîzasyonên diploid dikarin, bixwe, hucreyên haploîd ( gamet ) ava bikin ku bi şêwazî ji her yek ji cotek kromozomê pêk tê, bi rêya meiosis .<ref>Alberts et al. (2002), "V. 20. Meiosis", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ V. 20. Meiosis].</ref> Meiosis di heman demê de qonaxek kromozomê kromozomê jî vedigire, di kîjan deverên DNA de di navbera celebên kromozomên hevbeş de têne guheztin, da ku ji nû ve çareyek kromozomên tevlihev pêk were. Ragihandin û zikavkirin (recombining of single set of chromosomes to make a diploid new) encama encamê organîzma nû ya ku ji dêûbavek yek damezrandina taybetmendiyên cûda yên genetîkî pêk tê. Di gelek organîzmayan de, qonaxa haploîdê bi tenê gametên pispor hatine veqetandin û organîzmayek dîplomasî ya nû ava dikin; li yên din, wek nebat cryptogamic li gametes binavê yên bi serpêyî in perçe bûna ji bo hilberîna multicellular organîzmayên haploid. Di yan doza, gametes Dibe ku ji derve de similar, bi taybetî jî li size ( isogamy ), an jî dibe ku [[Pêşveçûn|hêvînin,]] ku di xizmeta wisa ku gametes li size û aliyên din (cuda ne anisogamy ).<ref>Gilbert (2000), [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10031 "1.2. Multicellularity: Evolution of Differentiation". 1.2.Mul], NIH.</ref> Li gorî peymanê, gamete mezin (jê re dibêjin ovum, an hucreya hêk) tê jin tête hesibandin, dema gamete ya piçûktir (jê re spermatozoon, an hucreya sperm tê gotin) mêr e. Kesek ku gametên bêkêmasî yên mezin hilberîne, jin e, û yê ku gametên berbiçav ên piçûk hilberîne, mêr e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nature.com/news/1999/991122/full/news991125-4.html |sernav=Size and the single sex cell |paşnav=Gee |pêşnav=Henry |tarîx=22 çiriya paşîn 1999 |malper=Nature |tarîxa-gihiştinê=4 hezîran 2018 |ref=10.1038/news991125-4 }}</ref> Kesek ku her du celeb gamet hilberîne, hermaphrodite ye ; Di hin rewşan de hermafrodît karibin bi organîzmek duyemîn xwe bixwe çêdikin û li ser xwe zîrvekî çêbikin.<ref>Alberts ''et al.'' (2002), "V. 21. Caenorhabditis Elegans: Development as Indiv. Cell", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26861 V. 21. Caenorhabditis].</ref> === Heywan === [[Wêne:Hoverflies_mating_midair.jpg|thumb|Heval Hoverflî]] Piraniya heywanên xwedan cinsî jiyana xwe wekî diploid derbas dikin, digel ku qonaxa haploid bi gametên yek-hucreyî re kêm dibe.<ref>Alberts et al. (2002), "3. Mendelian genetics in eukaryotic life cycles", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21836 3. Mendelian/eukaryotic].</ref> Gametên heywanan formên nêr û mê hene - spermatozoa û hucreyên hêk. Van gametan bihevra avakirina embarên ku di organîzmek nû de pêşve diçin. Gamete nêr, spermatozoon (di nav vertebrates de di nav [[Batî|testes de]] ) tête çêkirin, hucreyek piçûk heye ku xwedan yek flagellumek dirêj dirêj e, ku ew pê lê dike.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Sperm", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3729 V.20. Sperm].</ref> Spermatozoa hucreyên zehf kêm têne, nebûna pir hêmanên hucreyî yên ku ji bo pêşveçûna embryonic hewce ne. Ew ji bo motîvekirinê pispor in, di hucreyek hêk de digerin û di pêvajoyek ku jê re dibêjin fertilîzasyonê tê de bi hev dikin . Gametên jin hucreyên hêk in (di vertebrates de di hundurê [[Hêkel|ovaries de]] têne hilberandin), hucreyên mezin ên bêkêmasî yên ku xwedan kêzikan û pêkhateyên hucreyî ne ku ji bo pêşvexistina embryo pêdivî ye.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Eggs", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3718 V.20. Eggs].</ref> Hucreyên [[hêk]]ê bi gelemperî bi hucreyên din ên ku piştgiriya pêşveçûna embryo re piştgirî dikin, [[Hêk|hêkek ava dikin]] . Di şikeftan de, li şûna zikê piyaleyê di hundurê jinê de pêşve diçe, ku rasterast ji dayika xwe digire. Animals bi piranî destan in û li derve a partner ji sex pêşberî bo mating . Heywanên ku di nav avê de dijîn dikarin bi çêkirina fertilîzasyona derveyî, li ku derê hêk û sperm têne berdan û têkevin hundurê avên derdorê, li hev dikin.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Fertilization", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3738 V.20. Fertilization].</ref> Piraniya heywanên ku li derveyî avê dijîn, lêbelê, ziravkirina navxweyî bikar tînin, spermê rasterast ji jinê re veguhestin da ku pêşî li zuwabûna gametan nehêle. Di piraniya çûkan de, herdû çandin û nûavkirin bi riya vekirina paşînek yekane tête çêkirin, bi navê cloaca —male û teyrên jin bi cloaca vedihewînin ku sperm veguhestin, pêvajoyek bi navê "maçkirina kulîlk".<ref>{{Jêder-malper |url=http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |sernav=Avian Reproduction |paşnav=Ritchison |pêşnav=G. |weşanger=Eastern Kentucky University |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2008 |tarîxa-arşîvê=12 nîsan 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080412231002/http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gelek heywanên erdî yên din, mêr bi organên cinsî yên pispor bikar tînin ji bo veguhastina spermê - ev [[Endamên zayendî|organên zayendî yên mêran]] wekî organên zirav têne gotin. Di mirov û heywanên din jî ev organ mêr, e [[Kîr|penis]], ku dikeve tract hevjiyanê de jin (bi navê [[Vajîna|vagina]] ) ji bo bidestxistina insemination pêvajoya -a navê [[Seks|têkiliya cinsî]] . Penîr di nav tubê de derbas dibe ku bi riya wî ( [[Sperma|semenê]] ku jê re sperm tê de heye) rêve dibe. Di zikê mêran de vajzayê bi mûşê re têkildar [[Malzarok|dibe]], organek ku rasterast piştgirî dide pêşketina embryo ya fertilized di hundurê de (pêvajoyek ku jê re dibêjin gestation ). Ji ber motîvasyona wan, behra cinsî ya heywanan dikare cinsî ya mecbûrî bike. Mînakî travmatîk, wek mînak, ji hêla hin cûreyên insanan ve tê bikar anîn ku mêtin di nav zikê abdominal de mêtingeh bikin - ev pêvajoyek zirarê dide tenduristiya jin. === Nebatan === [[Wêne:Mature_flower_diagram.svg|thumb|300x300px| Kulil organên cinsî yên kulîlên kulîlkan in, bi gelemperî her du parçeyên mêran û mêran jî digirin.]] Mîna heywanan, nebatan gametên mêr û mêran ên pispor pêşve xistine.<ref>Gilbert (2000), "4.20. Gamete Production in Angiosperms", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=dbio.section.4948 4.20. Gamete/Angio.].</ref> Di nav nebatên tov de, gametên nêr di nav tozên hişk de hene, polê digirin . Gametên jin ên nebatan di hundurê ovulan de tê de hene ; ku yek carî bi polês ve tê fêkandin van tovên ku, mîna hêkan tê de hene, rûnên ku ji bo pêşkeftina nebatê embryonic hewce ne digirin. <div class="thumb tright"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |[[Wêne:Pinus_nigra_cone.jpg|180x180px]] |[[Wêne:Pine_cones,_immature_male.jpg|180x180px]] |} <div class="thumbcaption"> Cinsên jin (çep) û nêr (rast) cinsên organên zayînê yên pine û konfonansên din in. </div></div> Piraniya nebatan xwedî [[Kulîlk|gul in]] û ev organên cinsî yên wan nebatan in. Kulîlk bi gelemperî hermaphroditic e, û hem gamerê nêr û hem jî mê çêdike. Parçeyên jin, li navenda a flower, in pistils, her yekîneya ku ji nefela, a style û nerîn . Dibe ku yek an jî zêdetir ji van yekîneyên hilberîner werin hevber kirin ku ji bo pêkanîna pişîkek yekgirtî ava bikin. Di hundurê carpelan de ovules hene ku piştî zikbûnê dibin tov dibin. Parçeyên male ji flower in stamens : ev ji filaments dirêj sazkirin di navbera pistil û belgên ku berhemên polên li pêk anthers li tips xwe. Dema ku axa genim û polên li ser jinebî li ser style a nefela, wê aj ji bo hilberîna a tube polên ku mezin dibe û bi rêya ku destmal ji style nav nefela, ku ew xelas dikit gamete mêr bi zibil an ovule ku di encamê de di nav de pêş toxim. Di [[Çam|pines]] û din Mexrûtî organên sex in cones conifer û xwedî formên jin û mêr de. Konikên jin ên bêtir naskirî bi gelemperî dirêjtir in, hundurê hundurê ovules hene. Konên nêr piçûktir in û polê çê dikin, ku bi bayê zevî di nav kortikên jinan de tête veguhestin. Wekî ku bi kulîlkan re, tovê piştî şilkirinê, di hundurê kîrê jinê de çêdibe. Ji ber ku nebat nebat in, ew bi rêbazên pasîf ve girêdayî ne ku ji bo veguhezandina kokrên zozanan diçin nebatên din. Piraniya nebatan, di nav de şax û giyayan, polenek sivik ku ji hêla bayê ve diçin nebatên cîranê têne çêkirin. Nebatên din xwedan polenek giran, çîkilandî ye ku ji bo veguhastinê ji hêla insanan ve pispor e. Nebatan van insanan an jî heywanên mezintir wek teyrên gumrikê û [[Perçemk|gûzên]] bi kulîlên nektar re vedigirin . Van heywanan gava ku ew diçin gulên din, ku di heman demê de organên hilberîna jinê jî hene, digihîjin polê, di encamê de piyalbûnê dibin . [[Wêne:Shiitake_mushroom.jpg|thumb|Mushrooms wekî beşek ji nûvekirina cinsî ya muzîkî têne hilberandin]] Piraniya [[Kuv|fungî]] cinsî dikin, ku di herikîn jiyana xwe de qonaxek haploid û diploid heye. Van fungî bi gelemperî isogamous e, nebûna pisporiya nêr û mê ye: Nehfên haploid têkilî bi hevûdu re çêdibin û piştre hucreyên xwe dixeriqînin. Di hin ji van bûyeran de, fusion asymmetric e, û hucreya ku tenê nucleus (û ne bi materyalê hucreyî re hevahengî ne) dikare belkî wekî "mêr" were hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power, Sex, Suicide: Mitochondria and the Meaning of Life |url=https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane |paşnav=Nick Lane |weşanger=Oxford University Press |sal=2005 |isbn=978-0-19-280481-5 |rr=[https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane/page/236 236]–237 }}</ref> Fungi dibe ku pergalên hevberkirinê yên allelîk jî, digel cinsên din ên ku bi rast wekî mêr, jin, an hermaphroditic nehatine binav kirin, pergalên tevlihevkirinê yên allelîk ê tevlihevtir be.<ref name="Watkinson Boddy Money 2015 p. 115"/> Hin სოçok, di nav de hevîrê nançox, celebên mating jî hene ku dînîtiyek mîna rolên mêr û mêran diafirînin. Yeast bi heman şêwazê mating dê hevûdu nekişînin da ku hucreyên diploid ava bikin, tenê bi xwêçê re cûreyek hevgirtî ya din heye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv |sernav=Molecular Cell Biology |paşnav=Matthew P. Scott |paşnav2=Paul Matsudaira |paşnav3=Harvey Lodish |paşnav4=James Darnell |paşnav5=Lawrence Zipursky |paşnav6=Chris A. Kaiser |paşnav7=Arnold Berk |paşnav8=Monty Krieger |weşanger=WH Freeman and Co |sal=2000 |isbn=978-0-7167-4366-8 |çap=Fourth }}[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.section.3752 14.1. Cell-Type Specification and Mating-Type Conversion in Yeast]</ref> Gelek celebên mûzikên [[Kuvark|mestir,]] wekî beşek ji [[Kuv|nûvekirina zayendî]] ya wan, [[Kuv|xwedan musharan çêdikin]] . Di nava mushroom hucreyên diploid bi avakirin, piştre nav haploid dabeşkirina Sporên . Qeweta moşikê alîkariya belavkirina van kurên kedî yên cinsî dike.   == Tedawiya zayendî == [[Wêne:Evolsex-dia2a.svg|thumb|300x300px| Seks bi alîkariya reklamkirinê belavkirina xisletên berbiçav dibe alîkar. Diagram pêşveçûna Freya Allele di gelheya cinsî (jorîn) û nifûsek aseksuel (jêrîn) de diparêze. Axa vertikal bi gelemperî nîşan dide û axa horizon dema destnîşan dike. Allelên a / A û b / B bi teybetî pêk tê. Allelên berjewend A û B, ku bi serbixwe derdikevin, dikarin ji nû ve zayendê bi navgîniya herî berbiçav AB ve bi navgîniya vesazkirina cinsî ve werin hevûdu kirin. Ji bo bidestxistina vê berhevokê, paşvexistina assexual dirêjtir digire, ji ber ku ew dikare tenê di AB de çêbike heke A di kesek ku jixwe B heye, an jî berevajî.]] Pergala cinsî ya herî bingehîn yek e ku hemî organîzmayên hermaphrodî ne, hem gamê hem mê û hem jî jin hilberîne   ev rasteqîn ya hin heywanan (bo nimûne snails) û piraniya darên şîn e.<ref name="dellaporta_1993">{{Jêder-kovar |paşnav=Dellaporta |pêşnav=S.L. |paşnav2=Calderon-Urrea |pêşnav2=A. |sal=1993 |sernav=Sex Determination in Flowering Plants |kovar=The Plant Cell |cild=5 |hejmar=10 |rr=1241–1251 |doi=10.1105/tpc.5.10.1241 |jstor=3869777 |pmc=160357 |pmid=8281039 }}</ref> Di pir rewşan de, lêbelê, pisporiya cinsê bi vî rengî pêşve çû ku çend organîzm tenê gamên mêr an tenê jin jin hilberînin. Sedema biyolojîk a organîzmek ku dikeve nava yek cinsê an yê din tête destnîşankirin ''cins'' . Dibe ku sedem genetîkî an ne-genetîkî be. Di nav heywan û organîzmayên din ên ku pergalên '''zayenda genetîkî de''' hene, pêkenok diyarker dibe ku hebûna kromozomek seksê be, an jî dibe ku ew cûdahiyên genetîkî yên din bin. Pergalên ne-genetîkî cinsên jîngehê bikar tînin, wek nimûne germahiya di destpêka pêşveçûnê de, da ku zayenda paşmayê diyar bikin. Di piraniya celebên bi pisporiya cinsê re, organîzmûn mêr in (tenê gametên mê) hilberînin an jin in (tenê gametên jinan têne hilberandin). Tecrûbeyên hevbeş in - mînakî, cirka dora ''C. elegans'' xwedî hermaphrodite û cinsek mêr (pergalek bi navê androdioecy ). Carinan geşedanek organîzmek di navbêna nêr û mê de navber e, rewşek ku jê re intersex tê gotin. Car carinan kesên intersex "hermaphrodite" têne gotin; Lê, berevajî hermafrodîtên biyolojîkî, kesayetên intersex bûyerên bêhempa ne û bi gelemperî hem di warê jinê de hem jî di aliyê mêran de ne pîvaz in. === Genetîkî === [[Wêne:Drosophila_XY_sex-determination.svg|thumb|Mîna mirov û mamosteyên din, firîna fêkiyê hevpar xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ye .]] Di pergalên diyarkirina cinsê genetîkî de, zayenda organîzmeyê ji hêla genomê ku ew xwedan digire tête destnîşankirin. -Areserkirina cinsê genetîkî bi gelemperî bi kromozomên zayendî yên bi asimetrîkî ve girêdayî ye ku taybetmendiyên genetîkî digire ku bandorê li pêşkeftinê dike ; cins dikare bi hebûna kromozomek cinsî ve an jî çiqas organîzmê hebe hebe. Dabeşkirina cinsê genetîkî, ji ber ku ew bi hêla tûjbûna kromozomê ve tête destnîşankirin, bi gelemperî ji nifşên nêr û mê re bi rêjeya 1: 1 ve dibe. Hemî mirov û [[Şîrmêj|mamosteyên]] din xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ne : kromozom Y bi faktorên berpirsiyar re dibe sedem ku pêşkeftina mêr bike. Di "tunebûna" zayenda Y de, "sexbiya xwemal," jin-mêr e. Bi vî rengî, XX cinsên jin û XY jî mêr in. Di mirovan de, zayenda biyolojîk bi pênc faktorên heyî yên di zayînê de têne destnîşankirin: hebûna an nebûna kromozomek Y (ku bi tenê ''cinsê genetîkî'' ya kesane diyar ''dike'' ), celebê gonads, hormonên cinsî, anatomiya hilberîna navxweyî ya hundurîn (wek mînak [[Malzarok|pîvaza.]] li mê), û organên derveyî.<ref name="KnoxSchacht2011">Knox, David; Schacht, Caroline. ''[https://books.google.com/books?id=iVOXAp27iQkC&pg=PT64 Choices in Relationships: An Introduction to Marriage and the Family]''. 11 ed. Cengage Learning; 10 October 2011 [cited 17 June 2013]. {{ISBN|978-1-111-83322-0}}. pp. 64–66.</ref> Nasîna cinsê XY di organîzmayên din de, di nav de fêkiya fêkiya hevpar û hin nebatan jî tê dîtin.<ref name="dellaporta_1993"/> Di hin rewşan de, di nav firîna fêkiyan de, ev hejmar X kromozomên X e ku cinsê ji bilî hebûna kromozomek Y diyar dike (li jêr binêrin). Li çûkan, ku xwedan pergalek diyarkirina cinsê ZW ye, berevajî rast e: W kromozomê W faktorên berpirsiyar e ji bo pêşkeftina jin, û pêşveçûna xwerû mêr e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=C.A. |paşnav2=Katza |pêşnav2=M. |paşnav3=Sinclair |pêşnav3=A.H. |sal=2003 |sernav=DMRT1 Is Upregulated in the Gonads During Female-to-Male Sex Reversal in ZW Chicken Embryos |kovar=Biology of Reproduction |cild=68 |hejmar=2 |rr=560–570 |doi=10.1095/biolreprod.102.007294 |pmid=12533420 }}</ref> Di vê rewşê de kesên ZZ mêr in û ZW jî jin in. Piraniya çêj û [[guh]] jî xwedî pergalek diyarkirina cinsê ZW ne. Di her du pergalên diyarkirina cinsê XY û ZW de, kromozomê cinsê ku faktorên krîtîk digire, bi gelemperî piçûktir e, kêmtir ji genên pêdivî ji bo pêşdebirina pêşkeftina cinsek diyar.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.learner.org/channel/courses/biology/textbook/gender/gender_4.html |sernav=Evolution of the Y Chromosome |weşanger=Annenberg Media |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2008 |tarîxa-arşîvê=4 çiriya paşîn 2004 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20041104181945/http://www.learner.org/channel/courses/biology/textbook/gender/gender_4.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pir insan pergalek diyarkirina cinsê li ser bingeha jimara kromozomên zayendî bikar tîne. Ev bi navê X0-destnîşankirina cinsî tête dîtin - 0 destnîşan dike ku nebûna kromozomê zayendî ye. Hemî kromozomên din ên di van organîzmayan de diploid in, lê organîzan dibe ku yek yan du kromozomên X mîrat bikin. Di zeviyên zeviyê de, ji bo nimûne, insanên bi kromozomê X-ê yek wekî mê têne pêşve kirin, dema ku du xwedan wekî jin dibînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yoshimura |pêşnav=A. |sal=2005 |sernav=Karyotypes of two American field crickets: Gryllus rubens and Gryllus sp. (Orthoptera: Gryllidae) |kovar=Entomological Science |cild=8 |hejmar=3 |rr=219–222 |doi=10.1111/j.1479-8298.2005.00118.x }}</ref> Di nematode ''C. elegans de'' pir krêşî xwedêgiravî hermafrodîtên XX in, lê carinan abonetiyên di mîrasa kromozomê de bi rêkûpêk berê didin kes bi tenê yek X kromozome - ev kesayetiyên X0 mêr in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=''C. Elegans'' II |url=https://archive.org/details/celegansii0000unse |paşnav=Riddle |pêşnav=D.L. |paşnav2=Blumenthal |pêşnav2=T. |paşnav3=Meyer |pêşnav3=B.J. |paşnav4=Priess |pêşnav4=J.R. |weşanger=Cold Spring Harbor Laboratory Press |sal=1997 |isbn=978-0-87969-532-3 }} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=ce2.section.312 9.II. Sexual Dimorphism]</ref> Insêlên din, di nav de kewên [[Morî|keviran]] û [[Morî|milyonan]], pergalek diyarkirina cinsê haplodiploid bikar tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Charlesworth |pêşnav=B. |sal=2003 |sernav=Sex Determination in the Honeybee |url=https://archive.org/details/cell_2003-08-22_114_4/page/n28 |kovar=Cell |cild=114 |hejmar=4 |rr=397–398 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00610-X |pmid=12941267 }}</ref> Di vê rewşê de, kesên diploid bi gelemperî jin in, û kesên haploid (yên ku ji hêkên bêberdeng pêşve diçin) mêr in. Ev pergala diyarkirina cinsê di nav têkiliyên cinsî yên pir bihendeyî de encam dide, ji ber ku zayenda nîgarkêşiyê bi diyarîbûnê ve girêdayî ye ji hêla celebên kromozomên di dema meyosis de tê destnîşankirin. [[Wêne:Ocellaris_clownfish.JPG|thumb|Clownfisher destpêkê mêr in; masîvanek herî mezin masî jin dibe]] Ji bo pir celeb, cins ji hêla taybetmendiyên mîratî ve nayê destnîşankirin, lêbelê ji hêla faktorên hawîrdorê di dema pêşveçûnê an paşê di jiyanê de têne ceribandin. Gelek serhildan xwedî destnîşankirina cinsê ve girêdayî ye : Germahiya ceribandina embryosê ya germ di dema pêşkeftina wan de zayenda organîzmê diyar dike. Di hin kurteçekan de, ji bo nimûne, mêr li germahîya kêmtir ji jinê tê hilberandin; ev cûdahiya di germahiyên krîtîk de qasî 1–2 be &nbsp; °C. Pir masî di tevahiya temenê xwe de zayendî diguhezin, fenomenek ku jê re dibêjin hermafrodîtîzmayiya sequencent . Di clownfish de masiyên piçûk nêr in, û masî serdest û mezintirîn di komekê de jin dibe. Di gelek wrasses li pêşberî e raste-herî masî in di destpêkê de jin û mêr bibin, dema ku ew digihîjin size hin. Dibe ku hermafrodîtên seretayî di her temenê xwe de herdû cûre gamet çêbikin, lê li her deverekê diyar ew jin an mê ne. Di hin fernsê de cinsê xwerû hermaphrodite ye, lê fernên ku di axê de mezin dibin ku berê piştgirî dane hermafrodîtan, ji hêla hormonên mayînde ve têne bandor kirin da ku li şûna wê wekî mê zêde bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tanurdzic |pêşnav=M. |paşnav2=Banks |pêşnav2=J.A. |sal=2004 |sernav=Sex-Determining Mechanisms in Land Plants |kovar=The Plant Cell |cild=16 |hejmar=Suppl |rr=S61–S71 |doi=10.1105/tpc.016667 |pmc=2643385 |pmid=15084718 }}</ref> == Dimorfîzma cinsî == [[Wêne:Male_and_female_pheasant.jpg|thumb|Rêzikên hevbeş di her dujimar û dirûve de dimorfî cinsî ne .]] Pir heywan û hin nebat di nav bera û dirûvê de di navbera cinsên nêr û mê de cûdahî heye, fenomenek ku jê re dimorfîzma cinsî tê gotin. Cûreyên cinsî di mirovan de, bi gelemperî, mezinahiyek mezintir û porê laşê bêtir heye; jin bi pês, hipsên fireh, û ji sedî laşê laşî pirtir in. Di cûreyên din de, dibe ku cûdahiyên berbiçav be, wekî cûdahiyên di rengkirin an laşê laş de. Dimorfîzma cinsî li heywanan bi gelemperî bi hilbijartina zayendî re têkildar e - pêşbaziya di navbera kesên yek cinsê de bi zewaca berevajî re heval.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Descent of Man |lînka-sernav=The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex |paşnav=Darwin |pêşnav=C. |weşanger=Murray, London |sal=1871 |isbn=978-0-8014-2085-6 }}</ref> Ji bo nimûne, anters li deyne mêr, di şer de di navbera mêran de têne bikar anîn da ku bigihîjin refransiyonê ya dere jinan. Di pir rewşan de cûreyek nêr ji ya jinan mezintir e. Cûreyên mammal ên bi dimorfîzma mezin a cinsî xwedan pergalên hevşaredariyê pirreng in - dibe ku ji ber hilbijartina ji bo serketiyê di pêşbaziya bi mêrên din re - mîna firotanên elemanan . Mînakên din diyar dikin ku ew pêşîneya jinê ye ku dimorfîzma cinsî dimeşîne, wek mînak di rewşa maşîna hişk-hişk .<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wilkinson |pêşnav=G.S. |paşnav2=Reillo |pêşnav2=P.R. |tarîx=22 kanûna paşîn 1994 |sernav=Female choice response to artificial selection on an exaggerated male trait in a stalk-eyed fly |url=http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Wilkinson_%26_Reillo_1994.pdf |kovar=Proceedings of the Royal Society B |cild=225 |hejmar=1342 |rr=1–6 |bibcode=1994RSPSB.255....1W |citeseerx=10.1.1.574.2822 |doi=10.1098/rspb.1994.0001 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2019 |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2006 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060910164858/http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Wilkinson_%26_Reillo_1994.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heywanên din, tevî pir insan û pir masî, xwedan jinên mezin in. Ev dibe ku bi bihayê hilberîna hucreyên hêk re têkildar be, ku ji hêla spermê bêtir hilberînê hewce dike - fem jinên mezin dikarin hêkên din hilberînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stuart-Smith |pêşnav=J. |paşnav2=Swain |pêşnav2=R. |paşnav3=Stuart-Smith |pêşnav3=R. |paşnav4=Wapstra |pêşnav4=E. |sal=2007 |sernav=Is fecundity the ultimate cause of female-biased size dimorphism in a dragon lizard? |url=http://eprints.utas.edu.au/3868/1/j-zoology-2007.pdf |kovar=Journal of Zoology |cild=273 |hejmar=3 |rr=266–272 |doi=10.1111/j.1469-7998.2007.00324.x }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Mînakî, mêrên jinebî yên jina reş bi gelemperî du caran ji mêran mezintir in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html |sernav=Southern black widow spider |weşanger=Insects.tamu.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20030831114452/http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html |tarîxa-arşîvê=31 tebax 2003 |tarîxa-gihiştinê=8 tebax 2012 }}</ref> Car carinan ev dimorfîzmek zehf e, bi mêran re dimîne wekî parzûnên ku ji jinan ve girêdayî ne, wek mînak di anglerfish de dijîn . Hin cûreyên nebatan di heman demê de dimorfîzmê nîşan didin ku tê de jin ji mêran pir mestir e, wek mînak di moxê ''Dicranum'' <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bryophyte Biology |url=https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse |paşnav=Shaw |pêşnav=A. Jonathan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2000 |isbn=978-0-521-66097-6 |editors=A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (eds.) |cih=Cambridge |rr=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/379 379]–380 |beş=Population ecology, population genetics, and microevolution }}</ref> û lîpaorta ''Sphaerocarpos'' .<ref name="Schuster 1984">{{Jêder-kitêb |sernav=New Manual of Bryology |paşnav=Schuster |pêşnav=Rudolf M. |weşanger=The Hattori botanical Laboratory |sal=1984 |cild=2 |cih=Nichinan, Miyazaki, Japan |rûpel=891 |beş=Comparative Anatomy and Morphology of the Hepaticae }}</ref> Hin delîl hene ku, di van cinsan de, dimorfîzm dikare bi kromozomê zayendî re têkildar be,<ref name="Crum & Anderson">{{Jêder-kitêb |sernav=Mosses of Eastern North America |paşnav=Crum |pêşnav=Howard A. |paşnav2=Anderson |pêşnav2=Lewis E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1980 |isbn=978-0-231-04516-2 |cild=1 |cih=New York |rûpel=196 }}</ref> an bi nîşana kîmyewî ji jinan re.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Briggs |pêşnav=D.A. |sal=1965 |sernav=Experimental taxonomy of some British species of genus ''Dicranum'' |kovar=New Phytologist |cild=64 |hejmar=3 |rr=366–386 |doi=10.1111/j.1469-8137.1965.tb07546.x }}</ref> Di nav çûkan de, mêran bi gelemperî dirûvê rengîn heye û dibe ku taybetmendiyên wê hebin (wek dirika dirêj ya pezên mêr) ku dê mêze bikin ku organîzmayê bi nezaketê (mînaka rengên geş dixuye ku dê çûkek ji xalîçeyan re xuya dike). Yek ji bo vê vegotinê pêşniyara bingehîn a handicap e .<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/handicapprincipl0000zeha |sernav=The handicap principle: a missing piece of Darwin's puzzle |paşnav=Zahavi |pêşnav=Amotz |paşnav2=Zahavi |pêşnav2=Avishag |weşanger=Oxford University Press |sal=1997 |isbn=978-0-19-510035-8 |lînka-nivîskar=Amotz Zahavi }}</ref> Vê hîpotezê dibêje ku, nîşan dide ku ew dikare bi vî rengî astengiyan bijî, mêr mêjera xwe ya genetîkî ji mêran re reklam dike - taybetmendiyên ku dê keçên bi vî rengî jî sûd werbigirin, yê ku bi vî rengî nekeve destê xwe. == Her weha bibînin == * Cûdahî û cinsîyet cinsîyet * Cîgirê seksê == Avkaniyên == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * Ciyabûna [http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html Cinsî ya Mirov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209011913/http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html |date=2010-02-09 }} ji hêla PC Sizonenko {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] 2gkeregnns95m1pvf2muzscucxhs1v5 0 82884 2084916 2055202 2026-08-09T17:35:17Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084916 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Ludwik Lejzer Zamenhof''' (jdb. 15 [[kanûna pêşîn]] 1859 - m. 14 [[nîsan]] 1917)<ref name="YIVO">{{Jêder-malper |url=http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Zamenhof_Ludwik |sernav=Zamenhof, Ludwik (1859–1917) |paşnav=Gabriela Zalewska |sal=2010 |malper=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |weşanger=[[YIVO]] Institute for Jewish Research |kesên-din=Trans. by Anna Grojec |tarîxa-gihiştinê=19 kanûna pêşîn 2013 }}</ref> gelek caran wekî '''L. L. Zamenhof''' tê nasîn, çavbijîşk û [[zimannas]]ê [[Polonya|polonî]] û afirînerê zimanê [[Zimanê esperanto|esperantoyê]] ye ya ku li seranserê cîhanê [[zimanê çêkirî]] yê navnetewî yê herî navdar û berbelav e.<ref name="Jason Zasky">{{Jêder |sernav=Discouraging Words |kovar=Failure Magazine |tarîx=20 tîrmeh 2009 |pêşnav=Jason |paşnav=Zasky |jêgirtin=But in terms of invented languages, it's the most outlandishly successful invented language ever. It has thousands of speakers—even native speakers—and that's a major accomplishment as compared to the 900 or so other languages that have no speakers. – Arika Okrent |url=http://failuremag.com/feature/article/discouraging_words/ |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2019 |tarîxa-arşîvê=23 kanûna paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170123202016/http://failuremag.com/feature/article/discouraging_words |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zamenhof gava li xwendegehê bû, yekem carî zimanê xwe pêşde bir. Ew bi ramana cîhanek bêşer mezin bû. Bawer dikir ku ew dikare bi alîkariya zimaneke nû yê alîkar ê navneteweyî çêbike.<ref name="YIVO"/> Ziman dê alavek be ku mirov bi vê navgîna ragihandinê ya bêalî û dadperwer, wekhev bibin.<ref>Guilherme Moreira Fians, [http://aihr.uva.nl/content/events/lectures/2018/03/2-aclc-seminar-moreira-fians.html Hoping for the language of Hope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214214113/https://aihr.uva.nl/content/events/lectures/2018/03/2-aclc-seminar-moreira-fians.html |date=2019-12-14 }}, University of Amsterdam, ACLC Seminar, Amsterdam Institute for Humanities Research (AIHR),</ref> Wî, tevî şerên Cîhanê yên sedsala 20an bi serfirazî civatek ava kir ku îro berdewam dike.<ref>Federico Gobbo, [http://www.spui25.nl/spui25-en/events/events/2015/10/special-lecture-by-federico-gobbo.html An alternative globalisation: why learn Esperanto today?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119121235/http://www.spui25.nl/spui25-en/events/events/2015/10/special-lecture-by-federico-gobbo.html |date=2019-01-19 }}, University of Amsterdam, 8th October 2015.</ref> Di heman demê de, ew bi navgîniya bikarhênerên xwe ve mîna zimanek xwezayî pêşve çû.<ref>[[Humphrey Tonkin]], Fourth Interlinguistic Symposium, p. 213, JKI-12-2017[1] ([http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf|date=2021-01-09}}).</ref> [[UNESCO]] ji ber destkeftî û piştgiriya wî bo diyaloga nav-çandan, di 100 saliya mirina wî de Zamenhof wek yek ji kesayetiyên navdar ên sala 2017 hilbijart.<ref>Fourth [[Interlinguistics|Interlinguistic]] Symposium, p. 209, [http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf|date=2021-01-09}}][https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf Girêdana arşîvê]<span> 2021-01-09 li ser </span>[[Wayback Machine]] [https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf Girêdana arşîvê]<span> 2021-01-09 li ser </span>[[Wayback Machine]] [https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf Girêdana arşîvê]<span> 2021-01-09 li ser </span>[[Wayback Machine]] [https://web.archive.org/web/20210109232438/http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017%5B1%5D.pdf Girêdana arşîvê]<span> 2021-01-09 li ser </span>[[Wayback Machine]] <span> </span>JKI-12-2017[1].</ref> == Jînenîgarî == === Salên destpêkê === [[Wêne:Zamenhof-1879.jpg|çep|thumb| Zamenhof, li dora 1879]] Zamenhof di 15ê kanûna pêşîn de wekî kurê Markus Zamenhof (27 kanûna paşîn 1837 - 29 çiriya paşîn 1907) û Rozalia (Sofer) Zamenhof (1839 - {{Dîrok|1|îlon|1892}}) li Belostoka piretnîkî (niha Białystok li [[Polonya]]yê) ya [[Împeratoriya Rûsî]] ji dayik bû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.culturepolonaise.eu/3,2,765,en,100th_anniversary_of_the_death_of_L_ZAMENHOF_the_creator_of_the_Esperanto |tarîxa-gihiştinê=2019-12-14 |tarîxa-arşîvê=2019-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191010160515/http://www.culturepolonaise.eu/3,2,765,en,100th_anniversary_of_the_death_of_L_ZAMENHOF_the_creator_of_the_Esperanto |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di wê demê de bajar ji ber Peymanên Tilsitê ya 1807ê li bin rêveberiya Hikûmeta Grodnoyê ya Împeratoriya Rusî bû. Dêûbavên wî di eslê xwe de ji [[Cihûtî|cihûyên]] [[Lîtvanya|litvanî]] bûn. Ev kom li [[Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê]] ya berê dijiyan. Ew wekî duzimanî bi [[zimanê yîdîş]] û rûsî mezin bû.<ref name="Kiselman">{{Jêder-kitêb |url=http://www2.math.uu.se/~kiselman/pau2008.pdf |sernav=Esperanto: Its Origins and Early History |paşnav=Christer Kiselman |xebat=Prace Komisji Spraw Europejskich PAU. Tom II, pp. 39–56 |weşanger=[[Polish Academy of Learning]] |sal=2008 |rûpel=2 |jêgirtin=What was his first language? He wrote in a letter in 1901 that his "parental language" (mother tongue) was Russian, but that at the time he was speaking more in Polish (Zamenhof 1929:523). However, all other evidence points to Yiddish as his mother tongue and first language. |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=4 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304222655/http://www2.math.uu.se/~kiselman/pau2008.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bavê wî mamosteyê almanî û frensî bû. Ji ber wî, Zamenhof hînî zimanên almanî, fransî û [[Zimanê îbranî|îbranî]] bû. Ew her wiha hin zimanên girîng ên Białystok jî dipeyivî: [[Zimanê polonî|polonî]] û [[Zimanê belarûsî|belarusî]]. Polonî bû zimanê dayikê yê zarokên wî ên li [[Warşova]]. Di dibistanê de wî xwendina zimanên klasîk ên latînî, yewnanî û aramî kir. Wî paşê hinekî hînî îngilîzî bû, lê bi ya peyvên wî ne pir baş bû. Ew bi litwanî û îtalî eleqedar bû û di sala 1880 de hînî [[Zimanê volapük|Volapükê]] bû. Bi vê awayê, sebebên çêkirina projeya wî ya zimaneke navneteweyî geş bû.<ref>Christer Kiselman, [http://www2.math.uu.se/~kiselman/pau2008.pdf "Esperanto: Its origins and early history"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222655/http://www2.math.uu.se/~kiselman/pau2008.pdf |date=2016-03-04 }}, in Andrzej Pelczar, ed., 2008, ''Prace Komisji Spraw Europejskich PAU'', vol. II, pp. 39–56, Krakaw.</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Claude Piron |sal=1984 |sernav=Kontribuaĵo al la studo pri la influoj de la jida sur Esperanton |url=http://user.in-berlin.de/~maxnet/esperanto/piron/jida.htm |kovar=Jewish Language Review |cild=4 }}</ref> Digel cihûyên yîdîşaxiv, di nav gelheya Białystokê de poloniyên [[katolîk]] ên [[Roma]]yê û rûsên [[ortodoks]] ên rojhilat (bi gelemperî mezheba fermî ya hukûmetê bû) û komên etnîk ên biçûk wekî belarûs û almanan hebûn. Zamenhof ji ber pevçûnên li nav van koman gelek xemgîn dibû. Ew texmîn dikir ku sedema sereke ya nefret û pêşdaraziyê ya li nav van koman tunebûna zimanek hevpar bû ku li hev du fam bikin. Heke zimanek wiha hebûya, Zamenhof îdîa dikir ku ew ziman dikare rola amûreke ragihandinê ya bêalî di nav mirovên xwedan etnîsîte û zimannasiyên cûda de bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/birth-ludwig-zamenhof-creator-esperanto |sernav=Birth of Ludwig Zamenhof, creator of Esperanto {{!}} History Today |malper=www.historytoday.com |tarîxa-gihiştinê=9 tebax 2017 }}</ref> Dema li Warşovayê li xwendegeha navînê Zamenhof hewl da ku bi rêzimaneke zengîn zimanek navneteweyî biafirîne lê encamê de xebateke tevlihev derket. Di dema hînbûna îngilîzî de wî biryar da ku divê rêzimana zimanê navneteweyî hêsan bibe. Ji xeynî zimanên dayikî yên dê û bavên wî yên [[rûsî]], [[Zimanê yîdîş|yîdîşî]], [[Zimanê polonî|polonî]], [[almanî]], [[Zimanê latînî|latînî]], [[îbranî]], [[frensî]], [[yewnanî]] û [[îtalî]] jî di sadekirina projeya rêzimanê de bûn alîkar.<ref>Holzhaus, Adolf: ''Doktoro kaj lingvo Esperanto''. Helsinki: Fondumo Esperanto. 1969</ref> Di sala 1878ê de, projeya wî ya ''Lingwe uniwersala'' hat qedandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Exploring the Possibilities for the Emergence of a Single and Global Native Language |paşnav=Dufour |pêşnav=Fritz |weşanger=Fritz Dufour |sal=2017 |isbn= |cih= |rr=93 }}</ref> Lêbelê, Zamenhof hîn pir ciwan bû ku karê xwe bide çapkirin. Piştî mezûniyetê wî pêşî li Moskoyê paşî li Warşowayê dest bi xwendina bijîşkiyê kir. Di sala 1885an de Zamenhof zanîngehê qedand û li Veisiejaiyê wekî bijîşkê pratîsyen dest bi karê xwe kir. Piştî sala 1886ê ew li Płock û Viyanayê wekî bijîşkê çavan xebitî. Wî mirovên li wir baş dikir û heman demê de li ser projeya zimanek navneteweyî didomand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historytoday.com/archive/birth-ludwig-zamenhof-creator-esperanto |sernav=Birth of Ludwig Zamenhof, creator of Esperanto {{!}} History Today |malper=www.historytoday.com |tarîxa-gihiştinê=2019-07-15 }}</ref> [[Wêne:Unua_Libro_ru_1st_ed.pdf|çep|thumb| Çapa rûsî ya ''Unua libro'' ("pirtûka yekem"), 1887]] Wî bo weşandina pirtûkokê fonan berhev bike, du salan hewl da heya ku alîkarî ji bavê jina xwe ya paşerojê wergirt. Di sala 1887an de, pirtûka bi navê ''Между меѓународный язык.'' ''Предисловие и полный учебникь'' (''Zimanek'' Navneteweyî: Destpêk û pirtûkek ''bêkêmasî'') bi rûsî<ref>Keith Brown and Sarah Ogilvie, ''Concise Encyclopedia of Languages of the World'' (Elsevier, 2009: {{ISBN|0-08-087774-5}}), p. 375.</ref> li ser navê "Doktoro Esperanto" (Bijîşk Hêvîdar) hate çapkirin. Zamenhof di destpêka axaftina xwe de navê zimên wekî "Lingvo internacia" (zimanek navneteweyî) kir, lê yên ku ew fêr bûn dest pê kirin ku jê re bibêjin ''Esperanto'' û di demekê kin de navê zimên wekî fermî jî bû Esperanto. Ji bo Zamenhof, ev ziman, tenê amûrek ragihandinê ye û rêyek ji bo pêşxistina hevahengiya aştiyane ye di navbera mirovên xwedî çandên cûda de.<ref name="Jason Zasky"/> === Xebatên li ser yîdîşî û pirsgirêka cihûyan === [[Wêne:1910-Universo-p322-llzdet.jpg|çep|thumb|217x217px| Zamenhof li ser maseya xwe ya malê li [[Warşova]]yê, 1910 ]] Zamenhof di sala 1879an de yekem rêzimana yîdîşî nivîsand. Ev xebata wî çend sal şûnde di kovara yîdîşî, ''Lebn un visnshaft de'' hate weşandin.<ref>[[Vilnius]], 1909; see Esperanto translation as ''Pri jida gramatiko kaj reformo en la jida'' (On Yiddish grammar and reform in Yiddish) in ''Hebreo el la geto: De cionismo al hilelismo'' (A Hebrew from the ghetto: From Zionism to Hillelism), ''Eldonejo Ludovikito'', vol. 5, 1976</ref> Nivîsa orîjînal a bêkêmasî di sala 1982an de, ji hêla Adolf Holzhaus ve bi wergera rûsî û esperantoyî, bi navê ''L. Zamenhof, provo de gramatiko de novjuda lingvo'' [Hewldanek li ser rêzimana zimanê nû-cihûyan], hat çapkirin. Di vê xebatê de, ew tenê raveya rêzimana yîdîşî nasewirîne, lê di heman demê de çend pêşniyaz bo derbasbûna tîpên Latînî û li ser rastnivîsê jî pêşkêş dike. Di heman heyamê de Zamenhof çend berhemên din jî bi zimanê yîdîşî nivîsand, dibe ku lêkolîna yekemîn a helbestên yîdîşî jî tê de. Di 1882an de li [[Rûsyaya Çarî|Împeratoriya Rûsî]], pelên progromê pêk dihat û di vê heyamê de Zamenhof nêzîkî Hibbat Zionê bû ku ev pêşiya tevgera siyonîst bû.<ref name="maimon">{{Jêder-kovar |paşnav=N. Z. Maimon |tarîx=May–June 1958 |sernav=La cionista periodo en la vivo de Zamenhof |url=http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr35/cionistau.html |kovar=Nica Literatura Revuo |hejmar=3/5 |rr=165–177 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080719082100/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr35/cionistau.html |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2008 }}</ref> Lê wî di 1887an de dev ji tevgerê berda û di sala 1901ê de bi sernavê ''Hillelism'' daxuyaniyeke bi zimanê rûsî belav kir, di nav de got ku projeya [[Siyonîzm|siyonîst]] nikare pirsgirêkên gelê cihû çareser bike. Di sala 1914an de wî vexwendinek ji bo tevlî rêxistina nû ya Esperantîstên Cihû, TEHAyê stand, lê paşve vegerand. Di nameya xwe de ji organîzatoran re, wiha digot, "Ez bi dilsoz im ku her netewparêzî ji mirovahî re tenê bêbextiya herî mezin pêşkêşî dike..." <ref name="maimon"/> Pirtûka pîroz a cihûyan [[Tanah]] ''a ku Tewrat û Zebûr dihewîne'', ji aliyê Zamenhof ve hat wergerandin bo esperantoyê. Zamenhof di Warşovayê de di {{Dîrok|14|nîsan|1917}} de ji ber qeyrana dilê mir û li Goristana Cihû ya Okopowayê hate veşartin. Axaftina xêrxwaziyê ya ser gorê ji aliyê xaxem û pêşengehê Sînagoga Mezin a Warşowayê, Samuel Abraham Poznański ve hat kirin û got: "Dê demek were ku xelkê polonî fêm bike ka Xwedê çi kurek mezin daye axa wan."<ref>https://web.archive.org/web/20070630123854/http://www.szukamypolski.pl/rzeznia.php?id=22</ref> [[Wêne:Ludwik_Zamenhof_speaking.ogg|rast|thumb|Zamenhof di Kongreya [[Zimanê esperanto|Esperantoyê]] ya Cîhanî de ye ya li [[Barselona]]yê ([[Ketelonya]], [[Spanya]]) di 1909an de hat lidarxisitin.]] === Malbat === Zamenhof û jina wî Klara Silbernik sê zarok, kurekî, Adem û du keçên xwe, Sofîa û Lidia mezin kirin. Her sê jî li [[Holokost]]ê hatine kuştin.<ref> {{Jêder-kitêb |sernav=Mind & Society Fads |url=https://archive.org/details/mindsocietyfads0000hoff |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Frank W. |paşnav2=Bailey |pêşnav2=William G. |weşanger=Haworth Press |sal=1992 |isbn=1-56024-178-0 }}, [https://books.google.com/books?vid=ISBN1560241780&id=AzFuFjFwVSYC&pg=PA116&lpg=PA116&ots=0lcH7-WVKp&sig=QChd-EaXKt3N25bdqBVPTajyaWU p. 116]: "Between world wars, Esperanto fared worse and, sadly, became embroiled in political power moves. Adolf Hitler wrote in ''Mein Kampf'' that the spread of Esperanto throughout Europe was a Jewish plot to break down national differences so that Jews could assume positions of authority.... After the Nazis' successful Blitzkrieg of Poland, the Warsaw Gestapo received orders to 'take care' of the Zamenhof family.... Zamenhof's son was shot... his two daughters were put in Treblinka death camp."</ref> Bi taybetî Lidia Zamenhof baldariyek mezin nîşanî esperantoyî da û bi mezinbûnê ve bû mamosteya zimên, bi rêwîtiya [[Ewropa]] û [[Amerîka]]yê dersên esperantoyê da. Bi saya hevaltiya Martha Root baweriya [[behaîtî]] qebûl kir û bû yek ji endamên wê baweriyê ku yek ji rêgezên wê baweriyê zimaneke alîkar wekî pêdiviyeke dibîne. Neviyê Zamenhof, Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof (kurê Adam), ji salê 1960ê heta tarîxa mirina wî ya 2019an ve li Fransayê dijiya. === Felsefeya olî === Ji bilî xebata xwe ya zimanî, felsefeyek olî ya Zamenhof hebû ku wî jê re ''Homaranismo'' digot (ev term bi esperantoyî ye, bi gelemperî wekî "hûmanîzm"[''mirovhezî'']<ref>[http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/9810/1/J-McElvenny2013.pdf Meaning in the Age of Modernism: C. K. Ogden and his contemporaries, Thesis of James McElvenny, 2013]</ref> an jî mirovahîparêzî/mirovparêzî hatiye binavkirin), ku li ser bingeha rêgez û rêbazên [[Hillel Elder]] bû. Wî ji bo Homaranismo re wiha gotiye: "Ew bi rastî mebesta tevahiya jiyana min e. Ez ê ji bo wê dev ji her tiştî berdim."<ref>Edmond Privat, "The Life of Zamenhof" p 117.</ref> == Navê cudabûnê == [[Wêne:1905-uk-z-m.jpg|thumb|Malbata Zamenhof û Alfred Michaux li Kongreya Yekem a Esperantoyê, Boulogne, 1905.]] Jiyana Zamenhof pirzimanî bû. Ji ber wê bi ya rastnivîsa zimanan, navê wê di gelek cihan de ji hev cihê hatiye nivîsandin: * Ingilîzî: Ludwik Lejzer Zamenhof * [[Zimanê esperanto|Esperantoyî]]: {{ziman|eo|Ludoviko Lazaro Zamenhofo}} * [[Almanî]]: {{ziman|de|Ludwig "Levi" Lazarus Samenhof}} * [[Zimanê îbranî|Îbranî]]: {{ziman|he|אליעזר לודוויג זמנהוף}} – ''Eliezer Ludwig Zamenhof'' * [[Zimanê polonî|Polonî]]: {{ziman|pl|Ludwik Łazarz Zamenhof}} * [[Rûsî]]: {{ziman|ru|Лю́двик Ла́зарь "Лейзер" Ма́ркович Заменго́в}} – ''Lyudvik Lazar' "Leyzer" Markoviç Zamengov'' * [[Zimanê yîdîş|Yîdîşî]]: {{ziman|yi|לײזער לֵוִי זאַמענהאָף}} – ''Leyzer "Levi" Zamenhof'' * [[Zimanê fransî|Frensî]]: {{ziman|fr|Louis Lazare Zamenhof}} Di zayîna wî de navê ''Îbranî Eliezer'' ji hêla dêûbavên wî ve lê hatiye dayîn ku ew wekhevê ''Lazar'' a [[latînî]] bû. Lêbelê Zamenhof di bin serweriya rusî de ji dayîk bû û ji ber vê yekê di pelê jidayikbûna wî de navê wî wekî {{ziman|ru|Лейзер Заменго́в}} ''Leyzer Zamengov'', bi ''şêwaza yîdîşî'' hatiye bikaranîn û paşnavê wî yê Markoviç jî edeta rûsan bû ku ji navê bavê wî hatiye çêkirin. Navê malbata wî bi eslê xwe almanî ye û bi eslê xwe ''Samenhof e''; lê di yîdîşî de bi tîpên latînî wekî Zamenhof tê nivîsîn û her wiha di esperantoyî û polonî de jî wiha hatiye bikaranîn. (Tîpa ''z'' di almanî de tim wekî [ts] tê bilêvkirin, lê dengên [s] yan [z] jî pêkan e.) Di xortaniya xwe de wî him ''Leyzer ê yîdîşî'' û him jî ''Lazar ê rûsî bi kar aniye''. Dema ku li zanîngehê, Zamenhof dest bi karanîna navê rûsî ''Lyudovik kir'' (ew jî ji ''Ludovic''ê hatiye tîpguhestin an jî wekî ''Ludwig'' hatiye wergerandin) li cîhê ''Lazar'', dibe ku ji ber hurmetdayîna wî ya ''Francis Lodwick''ê, ê ku di 1652an de pêşniyazeke li ser zimanên çêkirî weşandibû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/searchforperfect00ecou |sernav=The Search for the Perfect Language |paşnav=Umberto Eco & James Fentress |tarîx=9 îlon 1995 |weşanger=Blackwell Publishing |isbn=978-0-631-17465-3 |rûpel=324 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Dema ku birayê wî Leon bijîşk bû û dest bi lêkirina navê "Dr L. Zamenhof" kir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wincewicz |pêşnav=Andrzej |lînka-nivîskar= |paşnav2=Sulkowska |pêşnav2=Mariola |paşnav3=Musiatowicz |pêşnav3=Marcin |paşnav4=Sulkowski |pêşnav4=Stanislaw |tarîx=June 2009 |sernav=Laryngologist Leon Zamenhof—brother of Dr. Esperanto |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-audiology_2009-06_18_1/page/n4|format= |kovar=[[American Journal of Audiology]] |ziman= |cild=18 |hejmar=1 |rr=3–6 |bibcode= |doi=10.1044/1059-0889(2008/08-0002) |issn=1059-0889 |oclc= |pmid=18978199 |id= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Zamenhof ji bo di nav her du de tevlîheviyeke pêk neyê, dîsa dest bi karanîna navê xwe yê jidayikbûnê ''Lazar'' kir û ji sala 1901ê wê de navê xwe wekî "Dr L. L. Zamenhof" îmze kir: yanî Doktor ''Ludwik Lejzer Zamenhof.'' == Rûmet û hevnavî == [[Wêne:L.Zamenhof.jpg|thumb| Peykera L. L. Zamenhof li Prilepê, [[Makedonyaya Bakur]]ê ]] Di sala 1905an de Zamenhof ji ber afirîneriya Esperantoyê Légion d'honneur wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sobesednik.ru/incident/20130816-3-samykh-neobychnykh-nagrazhdeniya-rossiyan-ordenom-pochetnogo-legiona |sernav=3 россиянина, награждённые орденом Почётного легиона за необычные заслуги (3 Russians Awarded Légion d'honneur for Unusual Merits) |tarîx=16 tebax 2013 |weşanger=Russian Daily "Sobesednik" |tarîxa-gihiştinê=9 îlon 2014 |roja-arşîvê=2021-07-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210718102659/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20130816-3-samykh-neobychnykh-nagrazhdeniya-rossiyan-ordenom-pochetnogo-legiona |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 1910an de, Zamenhof ji aliyên çar endamên parlamenê Brîtanî ve (tê de James O'Grady û Philip Snowden jî hebûn) û Profesor Stanley Lane Poole, wekî berendamê Xelata [[Xelata Nobelê ya Aştiyê|Nobelê ya Aştiyê]] hate pêşniyazkirin.<ref>[https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=7918 Nobel Prize nomnination database]</ref> (Li şûna wî, xelat ji Buroya Aşitiyê ya Navneteweyî re hat dayîn.) Ji ber 5-emîn ''Universala Kongreso de Esperantoy''ê a li Barselonayê, Zamenhof ji aliyê şahê Spanya Alfonso XIII-yê ve wekî Fermandarê ''Isabella''ya Katolîk hat îlankirin.<ref>[http://www.webislam.com/?idt=19050 Olaizola, Borja. "Chatear en Esperanto, vigésimo idioma del mundo más usado en la red." ''El Correo''. 30/03/2011.]</ref> Gerstêrkek biçûk di {{Dîrok|6|sibat|1938}} de, ji hêla Yrjö Väisälä ve hat kifşkirin û ew wekî [[1462 Zamenhof]] hatiye binavkirin. Bi sedan kolanên bajêr, park û bircên seranserê cîhanê jî navê Zamenhof hilgirtiye.<ref>See the [[:eo:Listo de ZEO-j|list of Zamenhof/Esperanto Objects]] on the Wikipedia in Esperanto</ref> Li [[Lîtvanya]]yê, Kolana Zamenhofî cihê herî naskirî ya [[Kaunas]]ê ye, ku ew demek li wir jiyaye û tê de xwediyê xaniyek bû. Li Polonyayê, Keyaniya Yekbûyî, Fransayê, [[Mecaristan]]ê, [[Kroatya]]yê, [[Çekya]]yê, Spanyayê (piranî li [[Ketelonya]]yê), Îtalyayê, [[Îsraêl]], Belçîkayê û [[Brazîl|Brezîlê]] jî hene. Li Mecaristan û Brezîlê Girên Zamenhofî û li [[Çemê Dunayê]] Girava Zamenhofî hene.<ref>[https://web.archive.org/web/20061209130727/http://www.esperanto-sat.info/article187.html Hommages au Dr Zamenhof, à l'espéranto et à ses pionniers].</ref> Li hin bajarên Îsraêlê, di nîşanên kolanan de derheqê wî de agahî tê dayîn, lê ew tenê navê wî yê cihû Eliezerî bi kar tînin. Zamenhof ji hêla ola japonî [[Oomoto]] ve wekî xwedayek hatiye rûmetdarkirin, ku di nav şopînerên xwe de pêşniyaza bikaranîna Esperantoyê dike. Di heman demê de, navê [[Lîkenên Kurdistanê|lîkena]] ''Zamenhofia'' bo rûmeta wî hatiye kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Zamenhofia rosei: Francis' lichen. Range, habitat, biology |url=http://www.arkive.org/species/ARK/fungi/Zamenhofia_rosei/more_info.html |tarîxa-gihiştinê=2019-12-14 |tarîxa-arşîvê=2006-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060506231625/http://www.arkive.org/species/ARK/fungi/Zamenhofia_rosei/more_info.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li bajarê [[Göteborg]]ê, li Swêdê, navê meydanek giştî Esperantoplatsen ("Meydana Esperantoyê") e. Li Îtalyayê, çend kolanên bi navê Esperanto têne navandin hene, Largo Esperantoya li Pisayê jî tê de. [[Wêne:Zamenhof_Statue_Budapest.jpg|thumb|273x273px| Busta L. L. Zamenhofî di Esperanto Parkê de, li [[Budapeşt]]ê ]] UNESCO di sala 1959an de ji ber sedemîn salvegera rojbûna Zamenhofî wî rûmetdar kir<ref>Jewish Telegraphic Agency: [http://www.jta.org/1959/12/16/archive/unesco-to-honor-memory-of-zamenhof-jewish-creator-of-esperanto UNESCO to Honor Memory of Zamenhof, Jewish Creator of Esperanto], 16 December 1959</ref> û di 2015an de jî biryar da ku dê piştgiriyê bide pîrozbahiya 100. salvegera mirina wî.<ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002352/235205e.pdf Unesco]; [http://uea.org/aktuale/komunikoj/2015/Gxenerala-Konferenco-de-Unesko-finigxis-%E2%80%93-Zamenhof-omagxota UEA: Zamenhof omaĝota]</ref> Zamenhof 12 caran ji bo xelata Nobelê ya aşîtiyê wekî endam hate pêşniyazkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinter.fr/societe/esperanto-cent-ans-mort-createur-zamenhof |sernav=Espéranto, la langue qui se voulait "universala" |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2017-04-14 |malper=France Inter |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Rojbûna wî, 15ê kanûna pêşîn her sal ji aliyê esperantîstan ve wekî [[Roja Zamenhofî]] tê pîroz kirin. [[Google]] bi rûmeta 150. salvegera rojbûna wî di 15ê Kanûna Peşîn a 2009ê de, ala stêrkî ya kesk a esperantoyê li ser motora xwe ya lêgerînê bi kar anî.<ref>[https://www.google.com/doodles/150th-birthday-of-ll-zamenhof Google Doodles Archive: 150th Birthday of LL Zamenhof] Retrieved 1 April 2010.</ref> Xaniyê malbata Zamenhof bo Ludwik Zamenhofî hatiye nezirkirin û di 2008an de wekî yek ji mîrata Cihûyan ên li Białystokê hat pejirandin.<ref>[http://szlak.uwb.edu.pl/sites.html Jewish Heritage Trail in Białystok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229153645/http://szlak.uwb.edu.pl/sites.html |date=2019-12-29 }} accessed 25 July 2009.</ref> Di 1960an de, ji hêla Komeleya Esperantoyê ya Brîtanyayê (EAB) ve dibistanên havîn ên Esperantoyê li Stoke-on-Trent a Keyaniya Yekbûyî hate damezrandin, ku bi armanca nasandina zimên dest bi dersan kirin. Her wiha li bajêr bi navê Zamenhofî daristanek heye: Zamenhof Grove.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/science/2017/dec/06/saluton-the-surprise-return-of-esperanto |sernav=‘Saluton!’: the surprise return of Esperanto |paşnav=Salisbury |pêşnav=Josh |tarîx=2017-12-06 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 |tarîxa-gihiştinê=2018-12-19 }}</ref> Ji ber rûmeta rojbûna Dr. Zamenhofî ya 15ê Kanûna pêşîn, Civata Esperantoyê ya New Yorkê her sal roja Zamenhofa Tago ("Rojbûna Zamenhofî" bi esperantoyî) pîroz dike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/nyregion/esperanto-nyc.html |sernav=Feliĉa Ferioj! Toasting the Holidays in Esperanto |paşnav=Kilgannon |pêşnav=Corey |tarîx=2017-12-21 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |tarîxa-gihiştinê=2018-12-24 }}</ref> <gallery> Wêne:Varsovio, Strato Esperanto, stratŝildo, apud Strato Anielewicza 05.jpg|Kuçeya Esperanto li Warşovayê Wêne:Varsovio, Strato de Ludoviko Zamenhof, stratŝildo 1.jpg|Kolana Esperanto li Warşovayê Wêne:Varsovio, bushaltejo Zamenhof.jpg|Rawestgeha Zamenhof li Warşovayê Wêne:Varsovio, bushaltejo Esperanto nr-o 02, 3.jpg|Rawestgeha Zamenhof li Warşovayê Wêne:Varsovio, aŭtobuso de linio 107 al Esperanto, 1.jpg|Otobêseke dihere Esperantoyê, li Warşovayê </gallery> == Bîbliyografî == === Berhemên orîjînal === * ''Unua Libro'', 1887 (''Pirtûk yekem'') * ''Dua Libro'', 1888 (''Pirtûka Duyemîn'') * [http://www.esperanto.mv.ru/Hilelismo/index_e.html ''Hilelismo - propono pri solvo de la hebrea doza''], 1901 (''Hilelîzm: Projeyek Wekî Bersiv Bo Pirsgirêka Cihûyan'') * [http://joaojosesantos.net/html/pdf/zamenhofo_esenco_kaj_estonteco_de_la_lingvo_internacia.pdf ''Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413043307/http://joaojosesantos.net/html/pdf/zamenhofo_esenco_kaj_estonteco_de_la_lingvo_internacia.pdf |date=2018-04-13 }}, 1903 (''Gewher û Pêşeroja'' ''Ramana Zimanek'' ''Navneteweyî'') * [https://www.gutenberg.org/files/8224/8224-h/8224-h.htm ''Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto''], 1903 (''Antolojiya Bingehîn a Zimanê Esperantoyê'') * ''Fundamento de Esperanto'', 1905 (B''ingehên Esperantoyê'') * Daxuyaniya Boulogne, 1905 * [http://homarano.narod.ru/Windows/homar_e.htm ''Homaranismo''], 1913 ==== Berhemên periyodîk ==== * ''La Esperantisto'', 1889–1895 (Esperantîst) * ''Lingvo Internacia'', 1895–1914 (''Ziman Navneteweyî'') * ''La Revuo'', 1906–1914 (Vekolîn) ==== Helbest ==== * "Al la fratoj" ("Ji Birayan re") <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vivo de Zamenhof |paşnav=Privat |pêşnav=Edmond |sal=1920 |ziman=eo |beş=Idealista profeto |urlya-beşê=https://www.gutenberg.org/files/26359/26359-h/26359-h.htm }}</ref> * "La Espero" ("Hêvî") * "Ho, mia kor'" ("Oy, Dilê min") * "Mia penso" ("Ramana min") <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vivo de Zamenhof |paşnav=Privat |pêşnav=Edmond |sal=1920 |ziman=eo |beş=Studentaj jaroj |urlya-beşê=https://www.gutenberg.org/files/26359/26359-h/26359-h.htm }}</ref> * "La vojo" ("Rê") <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vivo de Zamenhof |paşnav=Privat |pêşnav=Edmond |sal=1920 |ziman=eo |beş=Verkisto |urlya-beşê=https://www.gutenberg.org/files/26359/26359-h/26359-h.htm }}</ref> === Werger === * [http://esperanto.davidgsimpson.com/inko/100-3.pdf ''La batalo de l 'vivo''], [[Charles Dickens]] * ''Ifigenio en Taŭrido,'' [[Johann Wolfgang von Goethe]] * [http://www.gutenberg.org/ebooks/37279 ''Hamleto, Reĝido de Danujo''], [[William Shakespeare]] * [[wikisophia:eo:Malnova Testamento (Zamenhof)|Malnova Testamento]] ([[Peymana Kevin]]) * [http://www.ipernity.com/doc/esperanto-muzeo-svitavy/40592976 ''Marta''], Eliza Orzeszkowa * [https://books.google.com/books/about/La_Rabistoj.html?id=kZw1urfwzu8C ''La Rabistoj''], [[Friedrich Schiller]] * ''[[wikisophia:eo:La revizoro|La revizoro]],'' [[Nîkolay Gogol|Nikolai Gogol]] == Galerî == <gallery class="center"> Wêne:Grób Ludwika Zamenhofa na cmentarzu żydowskim w Warszawie 2017.jpg|Gora L. L. Zamenhofî li [[Warşova]]yê Wêne:Zamenhof st.jpg|Kolana Eliezer Zamenhof li [[Tel Aviv]]: nîşana kolanê bi îbranî û esperantoyî ye ku dibêje "Ew afirînerê zimanê navneteweyî Esperanto ye" Wêne:Zamenhof commemorative plaque 5 Zamenhofa Street Warsaw.JPG|Plaketa bîranînê li Kolana 5 Zamenhofa li Warşovayê ku li dîwara xaniyê ya Zamenhofê ye yê ku di 1898-1915an de tê de jiyaye û xebitiye. Wêne:Ulica Ludwika Zamenhofa 26 w Białymstoku Tutaj stał dom, w którym urodził się Ludwik Zamenhof.JPG|Mala Zamenhofî ya li [[Białystok]]ê, ya ku Zamenhof tê de ji dayik bû Wêne:Zamenhof awers.jpg|Nîşaneya ku rûyê Ludovic Lazarus Zamenhof li ser e, ji aliyê [[Józef Gosławski (Polish sculptor)|Gosławski]] (1959) </gallery> == Her wiha == * [[Zimanê esperanto|Tarîxa Esperantoyê]] * [[Kesên polonî]] * [[1462 Zamenhof]], gerstêrkek biçûk * [[1421 Esperanto]], gerstêrkek biçûk * [[Navenda Ludwik Zamenhof li Białystok]] == Nîşe == {{Çavkanî|2}} == Çavkanî == {{Refbegin}} * Boulton, Marjorie: (1960) 'Zamenhof: Creator of Esperanto'. London: Routledge and Kegan Paul, 223pp. * Le Petit Robert: 'Zamenhof'. Paris; Montréal: Dictionnaires Le Robert, 1990. {{ISBN|2-85036-074-0}}. * {{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Minor Planet Names |url=https://archive.org/details/dictionaryofmino0000schm |paşnav=Schmadel |pêşnav=Lutz D |weşanger=Springer-Verlag |sal=1993 |isbn=978-3-540-66292-1 |çap=2 |cih=Berlin; New York }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Wincewicz |pêşnav=A |paşnav2=Sulkowska |pêşnav2=M. |paşnav3=Sulkowski |pêşnav3=S. |sal=2007 |sernav=To heal the mind's eye of hate—Dr. Ludwik Zamenhof |url=http://www.ima.org.il/imaj/ar07may-2.pdf |format=PDF |kovar=Isr Med Assoc J |cild=9 |hejmar=5 |rr=352–4 |pmid=17591370 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081031103037/http://www.ima.org.il/imaj/ar07may-2.pdf |tarîxa-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2008 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Homarano : La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L.L.Zamenhof |paşnav=Korĵenkov |pêşnav=Aleksander |weşanger=Sezonoj; Litova Esperanto-Asocio |sal=2009 |isbn=978-609-95087-0-2 |çap=1 |cih=Kaliningrad; Kaunas |rr=320 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20091220071153/http://en.lernu.net/biblioteko/pri_esperanto/zamenhof/index.php Zamenhof, Esperanto's founder] (îngilîzî) li ser lernu!, portaleke hînbûna esperantoyî * Aleksandr Korzhenkov, [https://web.archive.org/web/20120222093109/http://www.esperantic.org/dosieroj/file/LLZ-Bio-En(1).pdf "Zamenhof: The Life, Works, and Ideas of the Author of Esperanto"] (îngilîzî) * Joseph Jacobs, Isidore Harris, [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=20&letter=Z "ZAMENHOF, LAZARUS LUDWIG"]. Jewish Encyclopedia, 1906. * Esther Schor, [http://www.tnr.com/print/article/books-and-arts/ll-zamenhof-and-the-shadow-people "L.L. Zamenhof and the Shadow People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101031936/http://www.tnr.com/print/article/books-and-arts/ll-zamenhof-and-the-shadow-people |date=2012-01-01 }}, ''The New Republic'', 30ê kanûna pêşîn a 2009an * [http://culture.pl/en/article/9-things-you-need-to-know-about-esperanto-its-creator 9 Things You Should Know about Esperanto & Its Creator] ji Culture.pl {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Esperantîstên cihû]] [[Kategorî:Esperantîstên polonyayî]] [[Kategorî:Esperanto]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1859]] [[Kategorî:Ludwik Lejzer Zamenhof| ]] [[Kategorî:Mirin 1917]] 8aiiwp73ywm046v75n2io5t17k599n3 0 84259 2085004 1867542 2026-08-10T04:39:42Z ~2026-43777-36 174759 2085004 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Jörg Jurtzka''' ( jdb. [[1955]] li [[Mülheim an der Ruhr]],[[Almanya]] ) [[nivîskar]]ekî [[alman]] e.Juretzka [[Necarî|necar]] û [[dartiraş]]ekî perwerdekirî ye û di nav dinên de ew li Kanadayê kozikên darî ava kir û encax di sala 1990an dest bi nivîsandinê kir. Îro ew ji ber nivîskarî li înşeatê dixebite an jî dezgehên şûştina otomobîlan monte dike .<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wdr.de/radio/wdr2/zweiamsonntag/547380.phtml |sernav=Jörg Juretzka: Rotzig und Rotzig |paşnav=Deistler |pêşnav=Antje |tarîx= |malper=wdr.de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100221074257/http://www.wdr.de/radio/wdr2/zweiamsonntag/547380.phtml |tarîxa-arşîvê=2010-02-21 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serlehengê romanên wî yên berê hatine weşandin detektîvê şexsî yê bi dilê xwe Kristof Kryszinski ye, ku dozên wî di destpêkê de tenê li welatê Juretzka, herêma Ruhr pêk dihat. Ji bo ku cûrbecûr peyda bike, nivîskar lêbelê, serlehengê xwe her wiha li Alpên Swîsreyê, li Spanya, li ser keştiyek rêwîtiyê û li Rojavayê hov de jî çalak bû. Diyalogên henekbazî û şêwaza berbiçav a Juretzka-yê, ku gelek rexnegiran pesnê wî didin û kî bi gelemperî rê li berhevdana bi Kinky Friedman re vekir, hate parastin. Ji sala 2003an û vir de Juretzka wekî senaryonivîs xebitiye. Di nav ên din de Ji bo rêzefîlma kanala [[ProSieben]]ê " Was nicht passt, wird passend gemacht " ku bi fîlma Peter Thorwarth bi eynî sernav têkildar e. Jörg Juretzka li Mülheim an der Ruhr dijî. == Rêzeya Kristof Kryszinski == # 1998 ''Prickel'' <nowiki>ISBN 3-434-54042-3</nowiki> # 2000 ''Sense'' <nowiki>ISBN 3-434-54041-5</nowiki> # 2001 ''Der Willy ist weg'' <nowiki>ISBN 3-434-54053-9</nowiki> # 2001 ''Enzi@n – Ein Kriminalroman in 54 e-mails''(mit Roger M. Fiedler) <nowiki>ISBN 3-8311-1426-9</nowiki> # 2002 ''Fallera'' <nowiki>ISBN 3-434-54034-2</nowiki> # 2003 ''Equinox'' <nowiki>ISBN 3-548-25684-8</nowiki> # 2004 ''Wanted'' <nowiki>ISBN 3-548-25895-6</nowiki> # 2007 ''Bis zum Hals'' <nowiki>ISBN 3-548-26670-3</nowiki> # 2009 ''Alles total groovy hier'' <nowiki>ISBN 3-86789-064-1</nowiki> # 2010 ''Rotzig & Rotzig'' <nowiki>ISBN 3-86789-103-6</nowiki> # 2011 ''Freakshow'' <nowiki>ISBN 3-86789-140-0</nowiki> # 2014 ''TaxiBar'' <nowiki>ISBN 3-86789-197-4</nowiki> # 2015 ''TrailerPark'' <nowiki>ISBN 3-86789-202-4</nowiki> # 2017 ''TauchStation'' <nowiki>ISBN 978-3-86789-207-0</nowiki> == Berhemên din == * 2006 ''Das Schwein kam mit der Post'' (Illustrationen: Papan) <nowiki>ISBN 3-8067-5112-9</nowiki> * 2008 ''Der Sommer der Fliegenden Zucchinis'' <nowiki>ISBN 978-3-423-71416-7</nowiki> * 2012 ''Platinblondes Dynamit'' <nowiki>ISBN 978-3-86532-309-5</nowiki> * 2013 ''Schlachtfeld der Liebe'' <nowiki>ISBN 978-3-86532-373-6</nowiki> * 2014 ''Los Bandidos'' (nur als E-Book veröffentlicht) <nowiki>ISBN 978-3-86789-587-3</nowiki> == Çîrokên bi deng == * "Sense" (WDR 2001, Regie: Leonhard Koppelmann) * "Das Schwein kam mit der Post" (SWR 2010, Regie: Iris Drögekamp) == Xelatên wergirtî == Berhema wî ya yekem Prickel (ku berî Sense hate weşandin, her çend paşê hate nivîsandin jî) di 15' ê Xelata Polisye ya Alman de cîhê duyemîn wergirt. Wî ev xelat dîsa di 2002-an de (cîhê sêyemîn) ji bo Der Willy ist weg weg wergirt. Romanên Fallera (2003) û Equinox (2004) ji bo Xelata Friedrich Glauser hatin hilbijartin. Di 2006an de wî xelata sereke ya 10,000 € Xelata Wêjeya Ruhr wergirt. Bi romana xwe ya sûcê Alles total groovy, ew di sala 2010an de 26emîn Xelata Polisye ya Alman a 2010 de di cihê 3yemîn de qezenc kir. Di 2012 de ew Xelata Ruhr ji bo Huner û Zanistiya Bajarê Mülheim an der Ruhr wergirt ji bo tevahiya xebata wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kriminetz.de/news/ruhrpreis-2012-fuer-krimi-autor-joerg-juretzka |sernav=Ruhrpreis 2012 für Krimi-Autor Jörg Juretzka |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=kriminetz.de |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên alman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] 902r2psa9rhpd260xo46p0jthv85pd2 0 85143 2084911 2044962 2026-08-09T17:24:07Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084911 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Galênos | wêne = Galenus.jpg | sernavê_wêne = Galênos | navê_rastî = Aelius Galenus | roja_jidayikbûnê = îlon z. 129 | cihê_jidayikbûnê = Bergama | roja_mirinê = m. 200 an 216 | cihê_mirinê = Roma | netewe = [[Yewnan]]î | bav = [[Aelîus Nîcon]] | pîşe = [[Bijîşkî|Bijîşk]], [[fîlozof]] }} '''Klaudios Galênos''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} '''{{ziman|la|Claudius Galenus}}''', '''Aelius Galenus''' ({{bi-grc|Κλαύδιος Γαληνός|Klaúdios Galēnós}}; jdb. îlon sala 129an – m. sala 200ê an  216an) an jî '''Galen'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nuhev.com/etimoloji-u-kurtediroka-ajalnasiye/ |sernav=Etîmolojî û Kurtedîroka Ajalnasîyê - Nûhev Co. %100 Kurdî |tarîx=2023-12-16 |roja-gihiştinê=2026-06-04 |ziman=tr |paşnav=Derdilî |pêşnav=Bûrak}}</ref> ku bi navê '''Pergamon''' jî tê zanin, li [[Împeratoriya Romê]] de bijîşk, birînsaz û fîlozof bû. Di serdema antîkê de aliyê lêkolinê de herî serkeftî bêguman Galênos bû. Galênos bandoreke mezin li ser dîsîplîna zanîstên ciyawaz wek anatomî, fîzyolojî, patolojî, farmakolojî û norolojiyê kir. Li ser fîlozofî û mantiqê de jî bandora wî hebû. Galênos kurê [[Aelîus Nîcon]] e. Aelîus mîmarekî dewlemed bû. Zanîstî bala wî pir dikişand. Galênos perwerdeyeke berfireh hilda ku ew perwerde rêya fîlozofî û bijîşkî de kariyerên biserkeftî jê re vekir. Galênos bajarê Pergamayê kevnar (îro [[Bergama]], [[Tirkiye]]) da hat dinê. Galênos beriya cihêbûna Romayê pir geriya û teoriyên ciyawaz li ser bijîşkî hin bû. Paşê jî Romayê de bijîşkê arîstokrat û çend împerator bû. Têgihîştina Galênos ya anatomî û bijîşkî li serî de bandora teoriya humorîmzê de ([[Teorîya humorîzm|Teoriya humorîzm]] an jî bi navê teoriya çar [[şile]] tê zanîn; zerava reş, zerava zer, xwîn, belxem) û bi bandora bjîşkên pêşketî wekî [[Hîpokrat]] de ma. Ramanên Galênos herî kêm 1.300 sal bandoreke mezin li ser zanîstiya bijîşkî li rojavayê kir. Agahdariya [[anatomî|anatomiya]] Galênos li ser [[dîseksîyon|dîseksiyon]] û analîza laşên beraz û meymûn pêk dihat. Lêkolin û dîseksiyonên li ser mirovan vê demê qedexe bû ji ber vê bo fehmkirina anatomiya mirov teşrîh û dîseksiyonên [[ajal]]an dikirin. Galênos bo bêtir fêmkirin û naskirinê laşê mirov, ji xwendakarê xwe re her dem bo nêrîna û çûyîna cem laşê [[gladyator]]ên mirî an jî bi nêrîna miriyên ku were şuştin, cesaret dida. Ceribandina herî muhîm ya Galênos ku di nav gel de çêkiriye qîjkirina beraz bû. Ceribandina qîjkirina beraz ew bû ku dema Galênosî berazek jê dikir beraz qîjkirinê dest pê dikir û vê demê Galênos Jêyê dengê wî jê dikir an jî [[demar]]ê wê jê dikir. Ji ber ku xelkê re nişan bide ku ew der kontrola dengê dike an ciyê deng e. Agahdarî û melûmatên derheqê laşê mirov hetanê sala 1543an bênîqaş li ser agahdariya Galênos ma. Piştre dîseksiyonê mirovan bi dizî û eşkere hate çêkirin dema ku berhem û wêneyên laşe û organan hatin çixêzkirin û çap kirin agahdariyên Galênos pirsiyar dibû. Dema [[Andreas Vesalius]] di sala 1543an de berhemeke binavê ''[[De humani corporis fabrica]]'' <ref name="Vesalius1543">{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[Andreas Vesalius]] |sernav=De humani corporis Fabrica, Libri VII |weşanger=[[Johannes Oporinus]] |cih=[[Basel]], [[Switzerland]] |ziman=la |sal=1543 |url=http://vesalius.northwestern.edu/ |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2010 |tarîxa-arşîvê=1 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6321/20160901184031/http://vesalius.northwestern.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> çap kir û otoriyeta Galênos pirsiyar bû û ceribandin û lêkolinên nû dest pê kir. Teoriya Galênosî derheqê fîzyolojiya [[sîstema gera xwînê]] jî hetanê sala 1242an bênîqaş ma. Dema [[Îbn Nefîs]] pirtûka xwe ya "''Şerh tasrih el-Qanûn li’îbn Sina''" (Ravekirin û şiroveya qanûna [[Îbn Sîna]]) çap kir, agahdariyên nû li ser sîstema gera xwîne û [[gera xwînê ya pişikan]] de hate nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=West |pêşnav1=John |sernav=Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age |kovar=Journal of Applied Physiology |tarîx=1985 |cild=105 |hejmar=6 |rr=1877–1880 |pmc=2612469 |pmid=18845773 |doi=10.1152/japplphysiol.91171.2008 }}</ref> Bi pirtûkê wî va tê zanîn ku Galênos xwe him bijîşk him jî wek fîlozof didît. Sernavê pirtûka xwe re jî "''Bijîşkên Herî Baş Him Fîlozof e''" kirîbû.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Claudii Galeni Pergameni |sernav="That the best physician is also a philosopher" with a Modern Greek Translation |edîtor=Odysseas Hatzopoulos |weşanger=Odysseas Hatzopoulos & Company: Kaktos Editions |cih=[[Athens]], [[Greece]] |sal=1992 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Theodore J. Drizis |sernav=Medical ethics in a writing of Galen |kovar=Acta Med Hist Adriat |cild=6 |hejmar=2 |rr=333–336 |tarîx=Fall 2008 |pmid=20102254 |url=http://hrcak.srce.hr/file/64672 |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2010 }}</ref><ref>Brian, P., 1977, "Galen on the ideal of the physician", ''South Africa Medical Journal'', 52: 936–938 [http://archive.samj.org.za/1977%20VOL%20LI%20Jul-Dec/Articles/11%20November/4.10%20HISTORY%20OF%20MEDICINE%20-%20GALEN%20ON%20THE%20IDEAL%20OF%20THE%20PHYSICIAN.%20P.%20Brain.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224020900/http://archive.samj.org.za/1977%20VOL%20LI%20Jul-Dec/Articles/11%20November/4.10%20HISTORY%20OF%20MEDICINE%20-%20GALEN%20ON%20THE%20IDEAL%20OF%20THE%20PHYSICIAN.%20P.%20Brain.pdf |date=2021-02-24 }}</ref> Nîqaşa navbera rêbaza [[rasyonalîst]] û [[eksprîmentalîst]]an bala Galênosî pir dikişand.<ref>Frede, M. and R. Walzer, 1985, ''Three Treatises on the Nature of Science,'' Indianapolis: Hacket.</ref> Rêbaza Galênosî li nav rebazên zanîstiyên ciyawaz de çavnêrî kirin, [[dîseksiyon]], [[vîvîseksiyon]] nav vekirin û nêrîn bû. Piraniya berhemên wî ji [[yewnaniya kevn]] de hatiye nivîsandin û zimanê dinê re ji [[yewnanî]] hatiye wergerandin. Hin berhemên wî jî xirab bûye û hatiye qeybkirin. Herçiqas li ser dîroka mirina wî de nîqaş hebe jî, dema mirinê de Galênos herî kêm heftê salî bû. == Salên pêşî (129–161 {{Pz}}) == Navê Galēnos ji peyva {{Ziman|grc|γαληνός|aramî, rehetî}} hatiye dariştin. Galênos jiyana xwe "li ser tesîra mêjî" de dişayesîne ku di îlon 129an {{Pz}} de hatiye dinê. Bavê wî, [[Aelius Nicon]], arîstokratekî dewlemend, mîmar û avaker bû. Ji bilî karê xwe meraqê wî li ser fîlozofî, matematîk, mantiq, [[stêrnasî]], [[cotkarî]] û wêje hebû. Galênosî bavê xwe wek "gelek dilgerm, baş û xêrxwaz" taswîr dikir. Wê demê [[Pergamon]] (îro, [[Bergama]], Tirkiye) bajarek çandayî, kulturî û merkeza rewşenbîran bû. Wek [[Îskenderiye]] pirtûkxaneya wî jî hebû. Galênos di sala 14 de nêzîkî fîlozofên [[stoaparêz]] û [[eflatunî]] bû, pêrwerdeya her du sîstema fîlozofiya esasî hilda û tê da sîstema fîlozofiya [[Arîstotelês|Arîsto]] û epîkûr hebû. Bavê wî bo Galênosî kariyerekî  fîlozofî an jî siyasî fikirî lê Galênos dibêje nezîkê 145an {{Pz}} bavê wî xewnek dibîne û nav xewn de xwedayê bijîjkî ([[Asclepius]], Aesculapius) xuya dibe û ferman dide ku Galênosî bişîne perwerdeya bijîşkiyê. Bavê Galênosî di sala 148an de dimire û Galenosê ew mîraseke mezin dihêle. Galênos bi emrê xwe yê 19 de azad û dewlemed dimîne. Piştre rê û nesîheta [[Hîpokrat]] dişopîne û bo perwerdeya xwe diçe [[Îzmîr|Smîrna]] (îro [[Îzmîr]]), [[Corinth]], [[Girît|Crete]], [[Kîlîkya|Cilicia]] (îro [[Çukurova]]) û [[Cyprus]]ê (îro [[Qibris]]) û li dawî de zanîngeha mezin ya Skenderiye re diçe. Zanîngehên ciyawaz digere û êkolên cudahî fêr dibe. Di 157 de, 28 salî vedigere bajarê xwe yê Pergamonê û bijîşkê gladyatoran dibe. Nava 4 salan ku li Pergamonê dimîne; giringiya diyetê, tenduristî, paqijîzanî, tedbîrên pêşîgirtinê, anatomiya zindiyan, çaresariya şikestin û trawmayê hîn dibe. Di vî demê de him jî bijîşkiya teorîk û fîlozofî xebitî. == Salên paşî (162–217 {{Pz}}) == [[Wêne:Statue of Galen of Pergamon.jpg|thumb|upright|Heykelek modern yê Galenos li bajarê xwe, [[Bergama|Pergamon]]]] Galênos di sala 162an de jibo bikaranîna hunera xwe ya bijîşkî çû [[Roma]]yê. Bêtehemiliya û bêsebiriya wî li dijî bijîşkên din wî dixist nav talûke. Hin caran jî Galênosî tehdîd dikirin. Xwepêşandina wî li cem bijîşkên kêmhuner de hestên dijmintî ava dikir. Dema ku dijîtiya wî li gel arîstokratên bijîşkê Romî cidî bû, Galênos bo jiyanê xwe tirsiya û Romayê terk kir.<ref name="Eichholz">D.E. Eichholz, 1951, ''Galen and His Environment, Greece & Rome'' 20 no. 59, Cambridge University Press, p. 60–71</ref> [[Împeratoriya Romê|Roma]] di sala 161ê de pir car daxilê şer bû. [[Marcus Aurelius]] û hevkarê wî [[Lucius Verus]] li bakurê de xelkê [[markomannî]] re şer dikirin.<ref>Elizabeth C. Evans, 1956, ''Galen the Physician as Physiognomist'', American Philological Association</ref> Li dema payîza 169an dema leşkerê Romayê dizivirîbû [[Aquileia]] epîdemiyeke webayê dest pê kir. Împeratorî Galênos gazî kir ku bizivire Romayê. Piştre bi fermana împerator li gel Marcus and Verus çû Almanyayê û li vir wek bijîşkê dadgehê kar kir. Piştê vê biharê Împeratorî Galênos ji seferê azad kir lê li cem mîrasgirê împeratorî ([[Commodus]]) wek bijîşkê împeratorî hişt. Li dadgehê da Galênos zaf pirtûkên bijîşkî nivîsî. Lucius Verus di sala 169an da Marcus Aurelius jî sala 180ê da rûyê nexweşiya [[weba]]yê mir. Galênos bijîşkê Împerator Commodus ma û nexweşiyê wî pak kir. Li gorî [[Dio Cassius]] di sala 189an de li bin hikumraniya Commodus epîdemiya webayê qewimî û di Romayê de rojekî de 2000 kes kuşt. Ew îhtîmalekî mezin webayê çaxa hik Marcus Aurelius bû kû carek din dest pê dir. Piştre Galênos di hikumraniya împerator [[Septimus Severus]] de jî bijîşkê împerator bû. == Berhemên çapkirî == [[Wêne:Galeni De curandi ratione V00212 00000008.tif|thumb|''De curandi ratione'']] [[Wêne:Galenou Apanta.tif|thumb|''Galenou apanta'' (1538)]] Dibe ku Galênos bi qasî 500 rîsale nivîsiye<ref name="IIIDorn2006">James E. McClellan III; Harold Dorn. ''[https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC Science and Technology in World History: An Introduction]''. JHU Press; 14 April 2006. {{ISBN|978-0-8018-8360-6}}. p. 92.</ref> û berhemên wî 10 milyon peyv dihundirîne.<ref>[http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm Philip van der Eijk: Translating Galen]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219011857/http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm |date=2013-12-19 }}</ref> Îro em berhemên wî yê heyî binêrin 3 milyon peyv dihundirîne<ref>[http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm Philip van der Eijk: Translating Galen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219011857/http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm |date=2013-12-19 }}</ref> lê em dizanin ku wexta hemû berhemê wî bihesibînin ew ji sisê da yek e. Di sala 191ê de, li [[Perestgehê Aşitî]] da şewatek derket û gelek berhemên wî peyre bi taybetî berhemên wî yên fîlozofî şewitî.{{Sfn|Houston|2003|p=45-47}} Dewra Xelîfeta [[Ebasî]] de (piştê 750 {{Pz}}) zanîstên ereb bala xwe dan ser nivîsên yewnanî yên kevnar û ji yewnanî wergerandin ser zimanê erebî. Ji ber ku hin nusxeyên yewnanî hatine qeybkirin,<ref>[http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=classics_papers Rosen RM. Review of Vivian Nutton (ed.) Galen. On My Own Opinions. Corpus Medicorum Graecorum 5.3.2 Galeni De Proprius Placentis. Bryn Mawr Classical Review August 24 2000]</ref><ref name="nuttonchoice">{{Jêder-kovar |jstor=639325 |sernav=The Patient's Choice: A New Treatise by Galen |url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1990_40_1/page/236 |pêşnav=Vivian |paşnav=Nutton |tarîx=7 adar 1990 |kovar=The Classical Quarterly |cild=40 |hejmar=1 |rr=236–257 |doi=10.1017/s000983880002694x }}</ref> hin nusxe tenê bi zimanê erebî de heye.<ref name="iep">{{Jêder-malper |url=http://www.iep.utm.edu/g/galen.htm |sernav=Galen - Internet Encyclopedia of Philosophy |malper=www.iep.utm.edu }}</ref> Hin berhemên tenê bi latînî hin berhem jî bi zimanê yewnaniya kevin de heye. Berhemên cudahî pir caran di nav berhemeke berfireh de hate topkirin. Yek ji wan berheman ji aliyê Karl Gottlobê Leipzig di navbera 1821-1833 hatiye çêkirin. Berhemê wî 122 risalê yê Galênos him bi latînî him jî yewnanî dihundirîne. Hejmara rûpelê wî 20.000 zêdetir e û 22 cild e. Gelek berhemên Galênos di pirtûkxaneya dijital a [[Thesaurus Linguae Graecae]] de hatine topkirin. Çavkaniyeke din ê modern jî bi fransî [http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/galien_va.htm Bibliothèque interuniversitaire de médecine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421160949/http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/galien_va.htm |date=2014-04-21 }} e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka zanistê]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 2an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 129]] [[Kategorî:Mirin sedsala 3an]] [[Kategorî:Mirin 216]] 0itwwbg002888hgg0ktyafu8ljirvoz 0 85482 2084922 1764919 2026-08-09T17:41:16Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084922 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} Ev listeya dîrokî ya rûniştina [[Mirov]]an e. [[Wêne:Early migrations mercator.svg|thumb|450px|Mirovbûna dinê (bi awayê homo sapiens) (hejmar bi hezara nin)]] Lîste ji çar pariyan pêk tê. [[Paleolîtîk ya Navîn]] (beriya 50 hezar sal ) , [[Paleolîtîk ya Jorîn]] (Ji 50 hezar salan heya 12.500 sal berê) , [[Holosen]] (Ji 12.500 salan heya 500 sal berê) û dema Modern. Tomarên lîsteyê li gor herêman hatine nivîsandin. Rûniştina mirovan navê ku bidome , dibe ku carinan rûniştgeh hatibin vala kirin ji ber mercên avûhewa , tekîna Çiyayên agirî, mînak tekîna volkanîk ya Toba yê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2975862.stm |sernav=When humans faced extinction |paşnav=Whitehouse |pêşnav=David |tarîx=9 hezîran 2003 |xebat=[[BBC Online]] |roja-gihiştinê=27 tîrmeh 2010 }}</ref> Derketinên Afrîka yên pêş li dora 270.000 sal in. Herwiha derketinên mayînde dibe ku li derdora 70.000 salan bin. == Paleolîtîk ya Navîn == Beriya Homo Sapîens , ji xwe Homo Erectus milyonek sal berê (lê biner [[Derketina ji Afrîka]]) li [[Afrîka]] û Ewrasya ya ne-Arktîk belav bibû. Çavkaniya herî kevin ji bo Mirov yê Modern (Homo Sapîens) hatiye dîtin fosîlen Cebel Irhoud ,[[Maroko]]  yên 300.000 sal berê nin<ref>{{Jêder-kovar |authors=David Richter |nivîskaran-nîşan-bide=etal |sernav=The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-06-08_546_7657/page/293 |kovar=Nature |tarîx=8 hezîran 2017 |cild=546 |hejmar=7657 |rr=293–296 |doi=10.1038/nature22335 |pmid=28593967 |bibcode=2017Natur.546..293R }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] banu323h8ir4n8i1du66uicqbibw9qi 2 87594 2084945 2066718 2026-08-09T19:03:35Z Wikihez 39702 2084945 wikitext text/x-wiki {{Bot|Wikihez}} {{Toolforge bot|account=balyozbot|note=<br>Ji bo ku ev bot '''sayfeyekê derbas bike {{ş|nobots}} an jî {{ş|tê guhartin}} li sayfeyê îlawe bikin'''. Bnr. [[Wîkîpediya:Dîwan_(teknîkî)/Arşîv_3#Guhartinên_botê]]}} * [[:Wikidata:User:Balyozbot]] * [https://tools-static.wmflabs.org/balyozbot/ Logs] == Karên botê li ser Toolforgeê == {{Static row numbers}} {{Row hover highlight}} {| class="sortable wikitable mw-datatable static-row-numbers" |+ !Navê kar û kod !Tarîf !Kengî !Aktîv? |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/movepagesbot.py|movepagesbot]] |Her 5 deqe kontrol dike, talebên ku li [[User:Balyozbot/movepage]] bêyî beralîkirinek bar dike navên nû. Tenê guhartinên hin kesan tên qebûlkirin, yên din tên jêbirin. Ji bo lêzêdekirinê li [[Wp:Dîwan]] nîqaşek çêkin. |daîmî |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/welcome.py|<s>welcome</s>]] |<s>Her 5 deqe kontrol dike. Eger hesabek hatibe çêkirin, şablona {{Ş|xêrhatin}} lê zêde dike</s> |<s>daîmî</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addbekategori.py|addbekategori]] |Şablona {{Ş|Bêkategorî}} li gotaran zêde dike. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addcontrolauth.py|addcontrolauth]] |Şablona {{Ş|Kontrola otorîteyê}} li rûpelên nû zêde dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addgotubej.py|addgotubej]] |Şablona {{Ş|Serê gotûbêjê}} li gotûbêjên nû zêde dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addtarix.py|addtarix]] |Li şablonên ku [[:Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx|parametreya tarîx]] hewce ye {{Param|tarîx|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} zêde dike |her saet |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/archivebot.py|archivebot]] |Rûpelên ku [[Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig]] bi kar tînin arşîv dike. |hefteyê carekê |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|bingehinjsonify]] |Rûpelên [[WP:Gotarên bingehîn]] kontrol dike û [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/dane]] rojane dike |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|categorizehourly]] |Ji lîsteya guhartinên dawî 200 rûpel derdixe û kontrol dike eger kategorî hebe, lê zêde dike |her saet |{{Çêbû|}} |- |<s>categorizeuncat</s> |<s>Lîsteya rûpelên bêkategorî yan jî yên tenê kategoriyên veşartî bi kar tînin çêdike û kategorî lê zêde dike</s> |<s>hefteyê carekê</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator run.py|categorycreator]] |Li [[Taybet:Kategorîyên tên xwestin|Kategoriyên tên xwestin]] dinêre û bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|category creator.py]] eger karibe yên xwestî çêdike |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/cavkanileke.py|cavkanileke]] |Şablona {{Ş|Çavkanî}} li rûpelên ku tê de etîketa "ref" heye zêde dike. |her saet |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|citekurdifier]] |Şablonên çavkaniyan dike kurdî. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|citekurdifierhourly]] |Her saet şablonên çavkaniyan ji guhartinên dawî dike kurdî. |her saet |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/getlisteyacats.py|getlisteyacats]] |Lîsteya gotarên ku ji bo wan kategoriyên nû hatine çêkirin çêdike û wan kategorîze dike |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/getwikiproje.py|getwikiproje]] |Lîsteya rûpelên ku li ser enwîkiyê wîkîproje heye lê li kuwîkiyê tine ye çêdike û skrîpta [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addwikiproje.py|addwikiproje]] dide şuxilandin ji bo ku eynî Wîkîprojeyê li rûpelan zêde bike. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/gotarahefteye.py|<s>gotarahefteye</s>]] |<s>Gotara hefteyê li ser Twitterê diweşîne.</s> |<s>hefteyê carekê</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|gotarenbingehin]] |Li [[WP:Gotarên bingehîn]] îkon lê zêde dike, kontrol dike eger xeletî hebe qeyd dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |interwikidata |Gotar û kategoriyên bi lînkên înterwîkiyê bi Wîkîdaneyê girê dide. |her saet |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/katbarbike.py|katbarbike]] |Rûpelên ku di kategoriya [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne|Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] bar dike kategoriya rast |rojê carekê |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py|kucosmrun]] |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Paqijiyên kozmetîk]] li rûpelên ji lîsteya guhartinên dawî pêk tîne. |her saet |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py|<s>kucosmrunrandom</s>]] |<s>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Paqijiyên kozmetîk]] li 10 rûpelên ketober pêk tîne.</s> |<s>her saet</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/listeyasablonan.py|listeyasablonan]] |Lîsteya beralîkirinên şablonan dike json ji bo ku bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|kuCosmetics]] were bikaranîn |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|listusers]] |[[Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan]] û [[Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan]] rojane dike |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/parambikejson.py|parambikejson]] |[[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] rojane dike ji bo ku parametreyên îngilîzî bi skrîpta [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|kuCosmeticsCore]] were bikaranîn |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py|kozmparam]] |Sayfeyên di [[:Kategorî:Parametreyên xelet]] û binkategoriyên wê de dişuxile û li gorî [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] parametreyên kevn/xelet/nenas rast dike |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addbekategori.py|removebekategori]] |Gotarên ku di [[:Kategorî:Hemû rûpelên bêkategorî]] de kontrol dike eger hewce be şablona {{Ş|Bêkategorî}} radike. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/removegiredan.py|removegiredan]] |Şablona {{Ş|Girêdan}} ji gotaran radike eger gotara kurdî li gorî enwiki û Wîkîdaneyê hebe. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/removexebat.py|removexebat]] |Şablona {{Ş|Xebat}} ji rûpelan radike eger di nav 30 rojan de xebatek nehatibe kirin. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/replacesitil.py|replacesitil]] |Eger ne şitil be, şablonê radike. Şûnda Şablona {{Ş|Şitil}} [[:Kategorî:Şablonên şitilan|şabloneke şitilan]] a din li gorî kategoriyên rûpelê zêde dike. |hefteyê carekê |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/templsubst.py|templsubst]] |Li hemû sayfeyên ku şablonên di kategoriya [[:Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|Şablonên ku otomatîk were substkirin]] de bi kar tînin dixebite û li navê şablonê <code><nowiki>subst:</nowiki></code> zêde dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[mw:Manual:Pywikibot/touch.py|touchstats]] |Bîra rûpelên ku {{Ş|Statîstîkên Wîkîprojeyê}} bi kar tînin paqij dike (purge) |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/transccount.py|transccount]] |[[Modul:Transclusion count/data]] rojane dike |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |} == Kontrol == {{Special:PrefixIndex/Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/|stripprefix=yes|hideredirects=yes}} fzwh6e4c88n5504bvuhysqpzv3a8o7w 2084953 2084945 2026-08-09T19:31:56Z Wikihez 39702 min toolforgeê xira kir, hemû çûn :( Dûre yek bi yek dîsa bidim destpêkirin 2084953 wikitext text/x-wiki {{Bot|Wikihez}}<!-- {{Toolforge bot|account=balyozbot|note=<br>Ji bo ku ev bot '''sayfeyekê derbas bike {{ş|nobots}} an jî {{ş|tê guhartin}} li sayfeyê îlawe bikin'''. Bnr. [[Wîkîpediya:Dîwan_(teknîkî)/Arşîv_3#Guhartinên_botê]]}} * [[:Wikidata:User:Balyozbot]] * [https://tools-static.wmflabs.org/balyozbot/ Logs] == Karên botê li ser Toolforgeê == {{Static row numbers}} {{Row hover highlight}} {| class="sortable wikitable mw-datatable static-row-numbers" |+ !Navê kar û kod !Tarîf !Kengî !Aktîv? |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/movepagesbot.py|movepagesbot]] |Her 5 deqe kontrol dike, talebên ku li [[User:Balyozbot/movepage]] bêyî beralîkirinek bar dike navên nû. Tenê guhartinên hin kesan tên qebûlkirin, yên din tên jêbirin. Ji bo lêzêdekirinê li [[Wp:Dîwan]] nîqaşek çêkin. |daîmî |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/welcome.py|<s>welcome</s>]] |<s>Her 5 deqe kontrol dike. Eger hesabek hatibe çêkirin, şablona {{Ş|xêrhatin}} lê zêde dike</s> |<s>daîmî</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addbekategori.py|addbekategori]] |Şablona {{Ş|Bêkategorî}} li gotaran zêde dike. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addcontrolauth.py|addcontrolauth]] |Şablona {{Ş|Kontrola otorîteyê}} li rûpelên nû zêde dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addgotubej.py|addgotubej]] |Şablona {{Ş|Serê gotûbêjê}} li gotûbêjên nû zêde dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addtarix.py|addtarix]] |Li şablonên ku [[:Kategorî:Şablonên hişyarde bi parametreya tarîx|parametreya tarîx]] hewce ye {{Param|tarîx|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} zêde dike |her saet |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/archivebot.py|archivebot]] |Rûpelên ku [[Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig]] bi kar tînin arşîv dike. |hefteyê carekê |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|bingehinjsonify]] |Rûpelên [[WP:Gotarên bingehîn]] kontrol dike û [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/dane]] rojane dike |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|categorizehourly]] |Ji lîsteya guhartinên dawî 200 rûpel derdixe û kontrol dike eger kategorî hebe, lê zêde dike |her saet |{{Çêbû|}} |- |<s>categorizeuncat</s> |<s>Lîsteya rûpelên bêkategorî yan jî yên tenê kategoriyên veşartî bi kar tînin çêdike û kategorî lê zêde dike</s> |<s>hefteyê carekê</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator run.py|categorycreator]] |Li [[Taybet:Kategorîyên tên xwestin|Kategoriyên tên xwestin]] dinêre û bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|category creator.py]] eger karibe yên xwestî çêdike |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/cavkanileke.py|cavkanileke]] |Şablona {{Ş|Çavkanî}} li rûpelên ku tê de etîketa "ref" heye zêde dike. |her saet |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|citekurdifier]] |Şablonên çavkaniyan dike kurdî. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|citekurdifierhourly]] |Her saet şablonên çavkaniyan ji guhartinên dawî dike kurdî. |her saet |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/getlisteyacats.py|getlisteyacats]] |Lîsteya gotarên ku ji bo wan kategoriyên nû hatine çêkirin çêdike û wan kategorîze dike |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/getwikiproje.py|getwikiproje]] |Lîsteya rûpelên ku li ser enwîkiyê wîkîproje heye lê li kuwîkiyê tine ye çêdike û skrîpta [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addwikiproje.py|addwikiproje]] dide şuxilandin ji bo ku eynî Wîkîprojeyê li rûpelan zêde bike. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/gotarahefteye.py|<s>gotarahefteye</s>]] |<s>Gotara hefteyê li ser Twitterê diweşîne.</s> |<s>hefteyê carekê</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|gotarenbingehin]] |Li [[WP:Gotarên bingehîn]] îkon lê zêde dike, kontrol dike eger xeletî hebe qeyd dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |interwikidata |Gotar û kategoriyên bi lînkên înterwîkiyê bi Wîkîdaneyê girê dide. |her saet |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/katbarbike.py|katbarbike]] |Rûpelên ku di kategoriya [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne|Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] bar dike kategoriya rast |rojê carekê |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py|kucosmrun]] |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Paqijiyên kozmetîk]] li rûpelên ji lîsteya guhartinên dawî pêk tîne. |her saet |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py|<s>kucosmrunrandom</s>]] |<s>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Paqijiyên kozmetîk]] li 10 rûpelên ketober pêk tîne.</s> |<s>her saet</s> |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/listeyasablonan.py|listeyasablonan]] |Lîsteya beralîkirinên şablonan dike json ji bo ku bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|kuCosmetics]] were bikaranîn |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|listusers]] |[[Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan]] û [[Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan]] rojane dike |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/parambikejson.py|parambikejson]] |[[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] rojane dike ji bo ku parametreyên îngilîzî bi skrîpta [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|kuCosmeticsCore]] were bikaranîn |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/kuCosmeticsRun.py|kozmparam]] |Sayfeyên di [[:Kategorî:Parametreyên xelet]] û binkategoriyên wê de dişuxile û li gorî [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] parametreyên kevn/xelet/nenas rast dike |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/addbekategori.py|removebekategori]] |Gotarên ku di [[:Kategorî:Hemû rûpelên bêkategorî]] de kontrol dike eger hewce be şablona {{Ş|Bêkategorî}} radike. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/removegiredan.py|removegiredan]] |Şablona {{Ş|Girêdan}} ji gotaran radike eger gotara kurdî li gorî enwiki û Wîkîdaneyê hebe. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/removexebat.py|removexebat]] |Şablona {{Ş|Xebat}} ji rûpelan radike eger di nav 30 rojan de xebatek nehatibe kirin. |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/replacesitil.py|replacesitil]] |Eger ne şitil be, şablonê radike. Şûnda Şablona {{Ş|Şitil}} [[:Kategorî:Şablonên şitilan|şabloneke şitilan]] a din li gorî kategoriyên rûpelê zêde dike. |hefteyê carekê |{{Çênebû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/templsubst.py|templsubst]] |Li hemû sayfeyên ku şablonên di kategoriya [[:Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|Şablonên ku otomatîk were substkirin]] de bi kar tînin dixebite û li navê şablonê <code><nowiki>subst:</nowiki></code> zêde dike. |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[mw:Manual:Pywikibot/touch.py|touchstats]] |Bîra rûpelên ku {{Ş|Statîstîkên Wîkîprojeyê}} bi kar tînin paqij dike (purge) |rojê carekê |{{Çêbû|}} |- |[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/transccount.py|transccount]] |[[Modul:Transclusion count/data]] rojane dike |hefteyê carekê |{{Çêbû|}} |} --> == Kontrol == {{Special:PrefixIndex/Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/|stripprefix=yes|hideredirects=yes}} rxau8ax7jzidmp2ah6z757cnu3jw68i 0 97683 2084991 2016260 2026-08-10T01:18:54Z PaulLim11 174743 Image 2084991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Emily Kinney | wêne = Emily Kinney at MultiCon 2026-1.jpg | sernavê_wêne = Emily Kinney (2026) | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1985|8|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Wayne, Nebraska]], U.S. | pîşe = {{Lîsteyapehn|*Actress *singer *songwriter *model}} | salên_çalak = 2006–present | televîzyon = ''[[The Walking Dead (TV series)|The Walking Dead]]'' <br/> ''[[Conviction (2016 TV series)|Conviction]]'' | malper = {{URL|emilykinneymusic.com/}} | modul = {{Agahîdank hunermend|embed=yes |salên_çalak= 2011–present |paşbingeh= solo_singer |amûr= {{Lîsteyapehn|*Vocals *guitar *piano}} |cure= [[pop music|Pop]]}} }} '''Emily Kinney''' (jdb. {{dîrok|15|tebax|1985}}) lîstikvan û stranbêjeka amerîkî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tvguide.com/celebrities/emily-kinney/521291/ |sernav=Emily Kinney |malper=TV Guide |weşanger=CBS Interactive |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}</ref> Ew bi rola gêrandiye bi navê '''Beth Greene''' di rêzefîlma The ''[[The Walking Dead|Walking Dead]]'' de ya (2011–2015, 2018) ya di drama tirsnak a kenalê AMC de. Emily Kinney di çend rêzefîlmên din ên televîzyonan de jî xuya bû ye weka ''Masters of Sex-ê'' ya rexnegirên Showtime [[The CW|-]] ê û ''The Flash'' and ''Arrow-a'' [[The CW|CW]] -yê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://comicbook.com/2016/03/10/the-walking-deads-emily-kinney-comes-to-arrow-in-beacon-of-hope-/ |sernav=The Walking Dead's Emily Kinney Comes to Arrow in "Beacon of Hope" Synopsis |malper=Comicbook.com |tarîxa-gihiştinê=10 adar 2016 |roja-arşîvê=2016-03-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160311111050/http://comicbook.com/2016/03/10/the-walking-deads-emily-kinney-comes-to-arrow-in-beacon-of-hope-/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 2016 de, wê digel Hayley Atwell, di rêzefîlma ABC ''Mehkûmê de'' hev- lîst. == Jiyana zû == Kinney di 1985 de li Wayne, Nebraska, ji Vaughn û Jean Kinney ji dayik bû.<ref name="bio">{{Jêder-malper |url=http://www.tvguide.com/celebrities/emily-kinney-521291/bio/ |sernav=Emily Kinney |paşnav=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |malper=[[TV Guide]] |weşanger=CBS Interactive |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Ew û malbata wê bi gelemperî di dema xortaniya xwe de bar dikin, tevlî [[Nevada]], [[Oregon]] û deverên din ên Nebraska dibin.<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=http://whatculture.com/offbeat/10-things-you-didnt-know-about-emily-kinney.php |sernav=10 Things You Didn't Know About Emily Kinney |paşnav=Potts |pêşnav=Michael |malper=What Culture |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150912084548/http://whatculture.com/offbeat/10-things-you-didnt-know-about-emily-kinney.php |tarîxa-arşîvê=12 îlon 2015 |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}</ref> : 3 Kinney nîvsalek çû Zanîngeha New York.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=-iwplhAhLG0 |sernav=Emily Kinney Interview on 106.7 LiteFM |weşanger=YouTube }}</ref> Di 2006an de, wê li Zanîngeha Nebraska Wesleyan <ref name="ljstar">{{Jêder-nûçe |url=http://journalstar.com/entertainment/small-screen/television-and-radio/nwu-graduate-enjoying-tv-stage-and-music-success/article_8baa6e01-0cec-5d79-a8c5-49634bd9495f.html |sernav=NWU graduate enjoying TV, stage and music success |paşnav=Korbelik |pêşnav=Jeff |tarîx=8 sibat 2012 |malper=[[Lincoln Journal Star]] |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 }}</ref> beşa Bachelor of Arts- ê di şanoyê de xelas kir. Kinney paşê derbasî [[New York City|New York bû]], û li wir ew li dû kariyera Broadway û lîstikvaniyê bû. Di Çile 26, 2017, hate ragihandin ku Kinney dê digel Kyra Sedgwick beşdarî kasta ''Deh Rojên'' [[American Broadcasting Company|ABC ya]] ''li Geliyê bibe''. Kinney, hat ragihandin, dê Casey, "Hîpa Jane û alîkarê ciwanek dilşewat ku wek patronê xwe li modela xwe mêze dike" bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/tv/walking-dead-alum-emily-kinney-001902081.html |sernav=Conviction's Emily Kinney Joins ABC Drama Ten Days in the Valley |paşnav=Nemetz |pêşnav=Dave |weşanger=Yahoo TV |tarîxa-gihiştinê=6 adar 2017 }}</ref> Çirî 2017, yekta Kinney, ''Song Mermaid'', hat azad kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/8013875/walking-dead-emily-kinney-mermaid-song |sernav=Former 'Walking Dead' Star Emily Kinney Debuts 'Mermaid Song' |paşnav=Armstrong |pêşnav=Megan |tarîx=26 çiriya pêşîn 2017 |weşanger=Billboard |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2017 }}</ref> Di tebax 24, 2018, Kinney albuma xweya solo, ''Oh Jonathan'', ku tê de single ku serê wê mehê hat weşandin, ''Boy Band Hero, derxist''.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guitargirlmag.com/news/music-news/emily-kinneys-new-album-oh-jonathan-out-now/ |sernav=Emily Kinney’s new album ‘Oh, Jonathan’ out now |paşnav=Staff |pêşnav=GGM |tarîx=24 tebax 2018 |tarîxa-gihiştinê=30 tebax 2018 }}</ref> Kinney seyrûsefera albûmê ragihand, tûra xweya duyemîn nîşan da.<ref name="Oh Jonathan Tour">{{Jêder-malper |url=https://fanfest.com/2018/08/09/emily-kinney-announces-north-american-headlining-40-date-tour/ |sernav=Emily Kinney Announces North American Headlining 40-Date Tour |paşnav=Caputo |pêşnav=Denise |tarîx=9 tebax 2018 |tarîxa-gihiştinê=30 tebax 2018 |tarîxa-arşîvê=31 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180831035450/https://fanfest.com/2018/08/09/emily-kinney-announces-north-american-headlining-40-date-tour/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Filmografî == === Film === {| class="wikitable" !Year !Title !Role !Notes |- |2007 |''Aunt Tigress'' |Gina |Short film |- |2009 |''It's Complicated'' |Waitress | |- |2013 |''Concussion'' |The Girl | |- |2016 |''Papa'' |Caroline | |- |TBA |''Anhedonia'' |Jess |Post-production |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" !Year !Title ! class="unsortable" |Role ! class="unsortable" |Notes |- | rowspan="2" |2007 | scope="row" |''Hot for Teacher'' |Tamara Bailey |Short |- |''The Gamekillers'' |The Swarm |Special |- |2008 |''Law &amp;amp; Order: Criminal Intent'' |Jeannie Richmonds |Episode: "Contract" |- |2009 |''The Unusuals'' |Amanda Maint |Episode: "The Apology Line" |- |2010 |''The Good Wife'' |Milla Burchfield |Episode: "Bad Girls" |- |2011 |''The Big C'' |Emily |3 episodes |- |2011–2015; 2018 |''[[The Walking Dead]]'' |Beth Greene |Main Cast; 38 episodes |- |2012 |''Law &amp;amp; Order: Special Victims Unit'' |Haley Cole |Episode: "Hunting Ground" |- |2014 |''The Following'' |Mallory Hodge |Episode: "Teacher's Pet" |- | rowspan="3" |2015 |''Forever'' |Jennifer Schroeder |Episode: "Memories of Murder" |- |''Masters of Sex'' |Nora Everett |4 episodes |- |''The Knick'' |Nurse Daisy Ryan |3 episodes |- |2015; 2019 |''The Flash'' | rowspan="2" |Brie Larvan / Bug-Eyed Bandit |2 episodes |- | rowspan="2" |2016 |''Arrow'' |Episode: "Beacon of Hope" |- |''Love on the Sidelines'' |Laurel Welk |Television film (Hallmark) |- |2016–2017 |''Conviction'' |Tess Larson |13 episodes |- |2017 |''Ten Days in the Valley'' |Casey |5 episodes |- |2020 |''Messiah'' |Staci Hardwick |5 episodes<ref name="cast">{{Jêder-malper |url=https://deadline.com/2018/06/messiah-stefania-lavie-owen-melinda-page-hamilton-netflix-michael-petroni-mark-burnett-roma-downey-1202403161/ |sernav=‘Messiah’: Netflix Adds Nearly A Dozen To Cast Of Suspense Thriller Series |tarîx=7 hezîran 2018 |malper=Deadline |tarîxa-gihiştinê=7 hezîran 2018 }}</ref> |} == Discografî == * ''Blue Toothbrush - EP'' (2011) * ''Evîna Dawîn'' (2013, 2014) {{Efn|Kinney re-released the studio album with additional tracks.}} <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.com/news/1723860/emily-kinney-expired-love/ |sernav='Walking Dead' Star Emily Kinney Resurrects 'Expired Love' On New Album |paşnav=Ehrlich |pêşnav=Brenna |tarîx=10 adar 2014 |weşanger=[[MTV News]] |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |roja-arşîvê=2021-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210204105924/http://www.mtv.com/news/1723860/emily-kinney-expired-love/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * ''This Is War'' (2015) * ''Oh Jonathan'' (2018) * ''Karaktera Piştgirî'' (2021) {{Notelist|close}} == Tûran == * This Is War Tour (2015) <ref name="tour">{{Jêder-malper |url=http://popdust.com/2015/03/11/walking-dead-emily-kinney-2015-this-is-war-tour/ |sernav=Walking Dead's Emily Kinney Opens Fire On 2015 This Is War Tour |paşnav=Scott |pêşnav=Jason |tarîx=11 adar 2015 |malper=Popdust |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |tarîxa-arşîvê=19 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619203154/http://popdust.com/2015/03/11/walking-dead-emily-kinney-2015-this-is-war-tour/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Oh Jonathan Tour (2018) <ref name="Oh Jonathan Tour"/> == Pejirandin == {| class="wikitable" !Sal ! Komel ! Liq ! Karê namzedî ! Netîce |- | 2015 | Xelatên Saturn | Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş | ''Rêçûna mirîyan''| {{Berandamî}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên sahneyê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]] hesi1lx5h9c4n61adhbbh1vaq5c4c61 0 98105 2084904 2016409 2026-08-09T17:12:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084904 wikitext text/x-wiki [[Wêne:New_crops-Chicago_urban_farm.jpg|thumb|250px|Baxçeyek çandiniya bajarî li [[Chicago]]yê.]] '''Çandiniya bajarî''', yan jî '''baxçevaniya bajarokî''', [[Cot|pratîkiya çandinî]], pêvekirin û belavkirina [[Xurek|xwarinê]] ye ku li der-dora bajaran e.<ref>Bailkey, M., and J. Nasr. 2000. "From Brownfields to Greenfields: Producing Food in North American Cities," ''Community Food Security News''. Fall 1999/Winter 2000:6</ref> Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin.<ref name="otherurbanag">{{Jêder-malper |url=https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |sernav=The role of urban agriculture in addressing household poverty and food security: the case of Zambia |paşnav=Hampwaye, G. |paşnav2=Nel, E. |weşanger=Gdnet.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |paşnav3=Ingombe, L. |tarîxa-arşîvê=14 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180414010747/https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek "bajarokê veguhêz" bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike. == Dîrok == Li bajarên nîv-[[Wahe|çolî]] yên [[Wahe|Farisê]], [[wahe]] bi saya kewçêrên ku ava çiyê hildigirt dihatin têr kirin da ku piştgiriyê bidin hilberîna zexm a xwarinê, ku ji hêla bermahiyên civakan ve dihatin şandin.<ref name="André2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Continuous productive urban landscapes : designing urban agriculture for sustainable cities |paşnav=André. |pêşnav=Viljoen |tarîx=2005 |weşanger=Architectural Press |kesên-din=Bohn, Katrin., Howe, J. (Joe) |isbn=9780750655439 |cih=Oxford |oclc=60533269 }}</ref> Li [[Machu Picchu]], av hate parzûn kirin û ji nû ve hate bikar anîn wekî beşek ji mîmariya gavavêtinê ya bajêr, û nivînên sebzeyan hatin dîzayn kirin ku rojê berhev bikin da ku demsala mezinbûnê dirêj bike. [[Wêne:City_experiment_in_gardening,_New_York_City_LCCN93501876.jpg|çep|thumb| Xwepêşandanek baxçevaniyê li New York, 1922]] Fikra hilberîna xurekî ya pêvek ji derveyî karûbarên çandiniya gundewarî û îthalatên dûr ne nû ye. Ew di dema şer û depresyonê de dema ku pirsgirêkên kêmbûna xwarinê çêdibûn, û her weha di demên pirbûna nisbî de hate bikar anîn. Baxçeyên dabeşkirinê di destpêka sedsala 19an de li [[Almanya]] wekî bersivek li dijî hejarî û bêewlehiya xwarinê derketin holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |sernav=untitles |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719034258/http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2009 }}</ref> Di 1893 de ji hemwelatiyên [[Detroit]] -a depresiyon hatiye xwestin ku gelek deverên vala bikar bînin da ku berhemanîna sebzeyan zêde bikin. Navê wan şaredar, Hazen S. Pingree, yê ku ramanek derxist, navê Pingree's Potato Patches lê kirin. Wî ji bo van baxçeyan armanc kir ku di demên tengasiyê de dahat, dabînkirina xwarinê çêbikin û serxwebûnê zêde bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://historicdetroit.org/building/hazen-s-pingree-monument/ |sernav=Hazen S. Pingree Monument |malper=historicdetroit.org/ |weşanger=DAN AUSTIN }}</ref> Baxçeyên serkeftinê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de şîn bûn û li DY, [[Kanada]] û Înglistanê baxçeyên fêkî, sebze û giyayan bûn. Vê hewldanê ji hêla welatiyan ve hate girtin da ku zexta li ser hilberîna xwarinê ya ku piştgirî bide hewldana şer kêm bike. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, serokdewlet [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] bang li hemwelatiyên amerîkî kir ku her mezinbûna xwarina vekirî ya heyî bikar bînin, vê yekê wekî rêyek dîtina wan ji rewşa potansiyel zirarê dibîne. Ji ber ku pirraniya Ewrlpa bi şer hate xerckirin, wan nekarîn pêdiviyên xwarinê yên têra xwe hilberandin da ku werin şandin DY û nexşeyek nû ya bi armanca têrkirina DY û heta zêdepelek ji bo welatên din ên hewcedar pêk hat. Di sala 1919an de, li ser penc mîlyon parçe xwarin mezin dibû û zêdeyî 200 mîlyon kîlo berhem dihat berhev kirin. [[Wêne:MONTREUIL_-_Le_clos_des_peches.jpg|thumb| Mêwe li Montreuil, Seine-Saint-Denis, [[Fransa|France]]]] Pratîkek pir dişibe dema Depresyona Mezin a ku armanc, kar û xwarinek pêşkêşî kesên ku wekî din di demên wiha dijwar de bêyî tiştek bimînin, hat bikar anîn. Van hewldanan bûn alîkar ku giyan zêde bibin û mezinbûna aborî zêde bikin. Di dema Depresiyonê de ji baxçeyên jîngehê bi qasî 2,8 mîlyon dolar xwarin hate çêkirin. Bi [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Rêvebiriya/Xwarinê Bernameyek Baxçeyê Serkeftina Neteweyî saz kir ku destnîşan kir ku di nav bajaran de çandiniya bi rêk û pêk saz dike. Di çalakiyê de bi vê plana nû re, bi qasî 5,5 mîlyon amerîkî beşdarî tevgera baxçeyê serfiraziyê bûn û salê li ser çar mîlyon kîlo fêkî û sebze hatin çandin, ku di wê demê de ji% 44 hilberên Dewletên Yekbûyî mezin bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/07/15/magazine/victory-gardens-world-war-II.html |sernav=Victory Gardens Were More About Solidarity Than Survival |paşnav=Steinhauer |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-07-15 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref> == Cûreyên sereke == [[Wêne:Mudchute_farm_cow_head.jpg|rast|thumb|250x250px| Cawek li Tower Hamlets, London]] Ji bo komployên çandiniyê yên li bajarên bajaran ti peyvek giştî tune. Baxçe û zevî-wek pênasekirina wan hêsan nîne-du celebên sereke ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://slate.com/human-interest/2014/02/farm-vs-garden-the-definition-depends-on-whether-you-ask-the-usda-or-the-waldorf-astoria.html |sernav=What’s the Difference Between a Garden and a Farm? |paşnav=Crawford |pêşnav=Andrea |tarîx=2014-02-12 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> Li gorî USDA, çandiniyek "her deverek e ku ji wê $1000 an bêtir hilberên çandiniyê hatine hilberandin û firotin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |sernav=USDA ERS - Glossary |malper=www.ers.usda.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |roja-arşîvê=2020-11-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201112002756/https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarms.org/ |sernav=European Federation of City Farms |malper=cityfarms.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> === Baxçe === Piraniya civakan baxçevaniyê ji raya giştî re guncan dikin, ji welatiyan re cih peyda dikin da ku ji bo xwarinê an şahiyê nebatan biçînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/p-patch-community-gardening |sernav=P-Patch Community Gardening - Neighborhoods {{!}} seattle.gov |malper=www.seattle.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> Tevgera permaculture ya bingehin di vejîna çandiniya bajaran de li seranserê cîhanê pir bibandor e. Di salên 1960ê de hejmarek ji baxçeyên hevpar di hatin damezrandin [[Keyaniya Yekbûyî]], bandora tevgera baxçe civaka li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Patman |pêşnav=Suzanne |tarîx=Winter 2015 |sernav=A New Direction in Garden History |kovar=Garden History |cild=43 |hejmar=2 |rr=273–283 |jstor=24636254 }}</ref> Projeya Severn a Bristol di 2010an de bi £2500 hate damezrandin û salê 34 ton berhem peyda dike, û mirovên ji paşmayiyên dezavantaj dixebitin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thesevernproject.org/our-story/ |sernav=The Severn Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180516062641/http://www.thesevernproject.org/our-story/ |tarîxa-arşîvê=16 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}</ref> === Çandinî === Yekemîn rêbaza çandiniya bajarî ya mezinbûnê dema ku cotkarên malbatî zeviyên xwe diparêzin her ku bajar li dora wê mezin dibe pêk hatiye. Qadên çandiniyên bajarî zeviyên çandiniyê yên li herêmên bajarî ne ku ji bo hilberîna xwarinê têne bikaranîn. Ew bi gelemperî baxçeyên birêvebirî yên civatî ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nicva.org/organisation/federation-of-city-farms-and-community-gardens |sernav=Federation of City Farms and Community Gardens |paşnav=fcfcg@mickmarston.plus.com |tarîx=2014-07-04 |malper=NICVA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> ku dixwazin têkiliyên civatê baştir bikin û hişmendiya [[çandinî]] û [[Çandinî|cotkariyê]] pêşkêşî mirovên ku li deverên bajarî dijîn bikin. Ew ji bo gelek civakên li dora cîhanê çavkaniyên girîng ên ewlehiya xwarinê ne. Çandiniyên bajêr di mezinahiya xwe de ji pariyên piçûk ên li hewşên taybetî bigire heya mezrayên mezin ên ku hejmarek donim dagir dikin diguhere. Di sala 1996an de, raporek [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku li seranserê cîhanê 800 mîlyon kes hene ku li bajaran xwarinê mezin dikin û heywandariyê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawson |pêşnav=Laura |tarîx=2016-12-22 |sernav=Agriculture: Sowing the city |kovar=Nature |ziman=en |cild=540 |hejmar=7634 |rr=522–524 |bibcode=2016Natur.540..522L |doi=10.1038/540522a |issn=0028-0836 |pmid=30905945 |doi-access=free }}</ref> Her çend hin çandiniyên bajêr heqdestê karmendan dane jî, piranî xwe dispêrin keda dildar, û hin jî tenê ji hêla dildaran ve têne rêve kirin. Zeviyên din ên bajêr wekî hevkariyên bi rayedarên herêmî re dixebitin. Yekem çandiniya bajêr di 1972an de li Kentish Town, [[London]], [[London|hate saz kirin]]. Ew heywanên çandiniyê û qada baxçevaniyê ve girêdide, lêzêdekirinek ji hêla çandiniyên zarokan ve li [[Holenda]]yê. Çandiniyên bajarên din li seranserê London û Keyaniya Yekbûyî şopandin. Li Awistralya, gelek çandiniyên bajaran li gelek paytext bajaran hene. Li Melbourne, Çandiniya Zarokan a Collingwood di 1979an de li Abbotsford Precinct Heritage Landlands Farm (APHF),<ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarmer.info/collingwood-childrens-farm-in-melbourne-australia-established-in-1979/ |sernav=Collingwood Children’s Farm in Melbourne, Australia, established in 1979 — City Farmer News |malper=cityfarmer.info |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> erda herî kevnare ya ku li Victoria dom kirî hate damezrandin, ji 1838 ve hatî çandin. Di sala 2010an de, Bajarê New York avahî û vekirina mezintirîn çandiniya banê çiyayî ya xwedan xwedîkirin û xebitandin dît, û dûv re di 2012 de cihek hêj mezintir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-could-grown-all-its-own-food-180949748/ |sernav=History, Travel, Arts, Science, People, Places - Smithsonian |malper=smithsonianmag.com }}</ref> Li [[Singapûr]], çandiniyên banê hîdroponîk (ku ew jî xwe dispêrin çandiniya vertical) xuya dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@JoeSwartz1966/new-rooftop-farms-to-sprout-in-singapore-8a9877707464 |sernav=New Rooftop Farms to Sprout in Singapore! |paşnav=Swartz |pêşnav=Joe |tarîx=2018-02-02 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-09-17 }}</ref> Armanca li paş vana nûvekirina qad û hêza karker e ku bi vî rengî heya niha hatine paşguh kirin. Di heman demê de hilberînerê bê dermanên di asta jor de dê were çandin û dirûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://comcrop.com/ |sernav=ComCrop - Singapore's first and only commercial rooftop farming company |malper=Comcrop |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> [[Wêne:Aretxabaleta-apts-and-garden-4618.jpg|rast|thumb|250x250px| Li Aretxabaleta, [[Spanya]], gul û hewşek sebzeyên hewşa pêşîn a rêkûpêk]] == Nêrîn == === Çavkanî û aborî === Tora Çandiniya Bajêr çandiniya bajarî wiha destnîşan kiriye:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban agriculture: food, jobs, and sustainable cities |tarîx=1996 |weşanger=United Nations Development Programme |kesên-din=Cheema, G. Shabbir., Smit, Jac., Ratta, Annu., Nasr, Joe., United Nations Development Programme., Urban Agriculture Network. |isbn=9789211260472 |cih=New York, N.Y. |oclc=34575217 }}</ref><blockquote>[A] pîşesaziya ku xwarin, sotemenî û hilberên din hilberîne, pêvajo û bazarê dike, bi piranî li bersiva daxwaziya rojane ya xerîdaran a li bajarokek, bajarokek, an metropol, gelek cûreyên avî û erdên avî yên bi taybetî û gelemperî têne girtin li seranserê deverên nav-bajarî û per-bajarokî têne dîtin. Bi gelemperî çandiniya bajaran rêbazên hilberîna dijwar bikar tîne, ku bi gelemperî û çavkaniyên xwezayî û bermayiyên bajaran bikar tîne û ji nû ve bikar tîne, da ku celebek cihêreng a fauna û flora-bingeha erdê, avê-û hewayê peyda bike û bibe sedema ewlehiya xwarinê, tenduristî, zindîbûn û hawîrdora kes, mal û civak.</blockquote>Globalbûnê di hilberîna xwarina wan de pêdivî û qabîliyeta dezgeheke civakekê ji holê rakir. Di encamê de ev yek nekarîne ku neheqiya xwarinê li ser pîvanek piçûktir, birêvebibe. Ev taybetî li bajaran rast e. Ro, li piraniya bajaran ji ber belavbûna bajaran û desteserkirina xaniyan zeviyek pir vala heye. Ev erd dikare were bikar anîn da ku bêewlehiya xwarinê were çareser kirin. Lêkolînek Cleveland nîşan dide ku bajar bi rastî dikare ji sedî 100% hewceya hilberîna xweya nû peyda bike. Ev ê heya 115 mîlyon dolarê di herikîna aborî ya salane de asteng bike. Bikaranîna qada banê New York City-ê jî dê bikaribe bi qasî du carî mîqdara valahiya pêdivî ye ku ji bo hilberîna sebzeyên kesk ên New York-ê hewce bike. Valahî dikare bi karanîna hilberîna hîdroponîkî an kargeha hundirîn a xwarinê hê çêtir were optimîzekirin. Di nav bajaran de baxçeyên mezin dibin dê di heman demê de mîqdara avêtina xwarinê jî kêm bibe. Ji bo fînansekirina van projeyan, ew ê sermayeya darayî di forma pargîdaniyên taybetî an fonên hikûmetê de hewce bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grewal |pêşnav=Sharanbir S. |paşnav2=Grewal |pêşnav2=Parwinder S. |sal=2012 |sernav=Can cities become self-reliant in food? |kovar=Cities |cild=29 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.cities.2011.06.003 }}</ref> === Hawirdorparêzî === [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_05.jpg|alt=Close up of plants|thumb| Nivînek baxçe ya têkel a nebatan ji bo xwarinê û ji bo hingiv û kêzikan li çandiniya bajaran a li [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] ya bingeh civak.]] Konseya Zanist û Teknolojiya Çandiniyê (CAST) çandiniya bajêr diyar dike ku aliyên tenduristiya jîngehê, çakkirin û şahiyê vehewîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cast-science.org |sernav=Urban and Agriculture Communities: Opportunities for Common Ground |paşnav=Butler, L. and D.M. Moronek (eds.) |tarîx=May 2002 |weşanger=Council for Agricultural Science and Technology |cih=Ames, Iowa |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref><blockquote>Çandiniya bajarî pergaleke tevlihev e ku pêhnek berjewendiyan li xwe digire, ji navokek kevneşopî ya çalakiyên ku bi hilberîn, pêvajo, bazirganî, belavkirin û vexwarinê ve girêdayî ne, heya pirbûna sûd û karûbarên din ên ku kêmtir têne pejirandin û belge kirin. Vana şahî û vala ye; zindîtiya aborî û karsaziya karsaziyê, tenduristî û başbûna kesane; tenduristî û başiya civakê; xemilandina dîmenê; û vejandin û çakkirina jîngehê.</blockquote>Pêşniyarên plansazî û sêwirana nûjen bi gelemperî ji vê modela çandiniya bajarvaniyê re bêtir bersivdar in ji ber ku ew dikeve nav qada heyî ya sêwirana berdewam. Danasîn di nav çand û demê de gelek şîroveyan dihêle. Pir caran ew bi biryarên polîtîkayê ve girêdayî ye ku bajarên domdar ava bikin.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Evan D.G. |sal=2002 |sernav=Urban Ecology in Bangkok Thailand: Community Participation, Urban Agriculture and Forestry |kovar=Environments |cild=30 |rûpel=1 }}</ref> Her wiha çandiniyên bajaran ji bo kesan, bi taybetî jî yên li bajaran dijîn, ji bo ku bi hemwelatiya ekolojîk bi rengek çalak têkildar bibin derfetên bêhempa peyda dikin. Bi têkiliya bi hilberîna xwarinê û xwezayê re, baxçevaniya civaka bajar hûrgelên ku ji bo beşdarî civakek demokratîk bibin pêwîstî dide mirovan. Ji bo ku çandinî were meşandin divê biryar li ser bingeha kom-kom bêne girtin. Encamên herî bibandor dema ku ji niştecîhên civakekê tê xwestin ku di çandiniyê de rolên çalaktir bigirin, pêk tê.<ref>Katharine Travaline & Christian Hunold (2010) Urban agriculture and ecological citizenship in Philadelphia, Local Environment, 15:6, 581-590, DOI: 10.1080/13549839.2010.487529</ref> === Ewlekariya xwarinê === Hem ji hêla aborî û hem ji aliyê erdnîgarî ve gihîştina xwarina zexm, perspektîfek din e di nav hewldana peydakirina hilberîna zad û ajalên li bajaran. Hatina berbiçav a nifûsa cîhanê ya ber bi bajaran ve hewcedariya xwarinên nû û ewledar zêde kiriye. Hevpeymana Ewlekariya Xurekê ya Civakî (CFSC) ewlehiya xwarinê wiha destnîşan dike:<blockquote>Hemî kesên di civakekê de ku her dem bi çavkaniyên herêmî, ne-acîl ve bi çanda pejirandî, xwarina têra xwe peyda dibin heye.</blockquote>Li deverên ku bi pirsgirêkên ewlehiya xwarinê re rû bi rû dimînin vebijarkên wan kêm in, timûtim xwe dispêrin [[Xwarina bilez|xwarina bilez a]] pir pêvajoyî an xwarinên firotana hêsaniyê yên ku di wan de gelek kalorîk û kêm xwarin hene, ku dibe ku bibe sedema zêdebûna rêjeyên nexweşiyên girêdayî parêzê yên wekî şekir. Van pirsgirêkan têgeha edaleta xwarinê anîne zimên ku Alkon û Norgaard (2009; 289) rave dikin ku, "gihiştina xwarina tendurist, bi arzanî, çandî ya guncan di warên nîjadperestiya sazûmanî, damezrandina nijadî û erdnîgariyên nijadperest de cîh digire. . . Edaleta xwarinê di navbera bûrs û çalakvaniya li ser çandiniya domdar, bêewlehiya xwarinê û dadmendiya hawîrdorê de pirek teorîk û siyasî ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alkon |pêşnav=Alison Hope |paşnav2=Norgaard |pêşnav2=Kari Marie |sal=2009 |sernav=Breaking the Food Chains: An Investigation of Food Justice Activism |url=https://semanticscholar.org/paper/00d3910d9866d8da288e1751a9836983ac658735 |kovar=Sociological Inquiry |cild=79 |hejmar=3 |rr=289–305 |doi=10.1111/j.1475-682x.2009.00291.x }}</ref> Hin nirxandinên sîstematîkî berê tevkariya çandiniya bajarî ya ji bo ewlehiya xwarinê û diyarkerên din ên encamên tenduristiyê lêkolîn kirine.<ref name="Audate PP, Fernandez MA, Cloutier G, Lebel A 2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Audate |pêşnav=PP |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=MA |paşnav3=Cloutier |pêşnav3=G |paşnav4=Lebel |pêşnav4=A |sal=2018 |sernav=Impacts of Urban Agriculture on the Determinants of Health: Scoping Review Protocol |kovar=Journal of Medical Internet Research |cild=7 |hejmar=3 |rr=e89 |doi=10.2196/resprot.9427 |pmc=5893886 |pmid=29588270 }} http://www.researchprotocols.org/2018/3/e89</ref> == Tesîr == [[Wêne:Sprouting_mung_beans_in_a_jar.jpg|thumb|Kasa camek şînkirî ku tê de fasûlî mung heye]] === Aborî === Çandiniya bajarî û {{girêdan|pêr-bajarî|en|Peri-urban agriculture}} ({{bi-en|''Urban and Peri-urban agriculture''}}, UPA) bingeha aborî ya bajêr bi hilberîn, pêvekirin, pakkirin û bazirganiya hilberên berxwar berfireh dike. Ev encam di zêdebûna çalakiyên karsaziyê û afirandina karan de, û her weha lêçûnên xwarinê kêm dike û kalîteyê baştir dike.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> UPA ji bo nifûsa bajaran kar, hatinî, û gihîştina xwarinê peyda dike, ku dibe alîkar da ku ewlehiya xwarina kronîk û acîl were rakirin. Bêbaweriya xwarina kronîk behsa xwarina bi arzanî kêmtir û mezinbûna [[Xizanî|hejariya bajêr dike]], dema ku bêewlehiya xwarina acîl têkildarî têkçûnên di zincîra belavkirina xwarinê de ye. UPA di çêkirina xwarinê de bihatir û di dabînkirina pêdiviyên acîl ên xwarinê de roleke girîng dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |sernav=Urban and Peri-urban Agriculture, Household Food Security and Nutrition |paşnav=Food and Agriculture Organization of the United Nations |weşanger=FAO |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2017-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229121327/http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolîna li ser nirxên sûkê ji bo hilberên ku li baxçeyên bajarokî hatine çandin ji berhemek baxçeyê civakê re nirxek hilberîna navîn a di navbera hema hema $200 û $500 (ji bo enflasyonê verastkirî) hate vegotin. === Civatî === [[Wêne:Kstovo-hay-1536.jpg|thumb|Pêdiviyên peyzajên bajaran bi hewcedariya cotkarên sewalkariya bejahiyê re dikare were yek kirin. (Kstovo, Rûsya).]] Çandiniya bajêr dikare bandorek mezin li ser xweşhaliya civakî, hestyarî ya kesan bike,<ref name="Wakefield, S. 2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Wakefield |pêşnav=S. |paşnav2=Yeudall |pêşnav2=F. |paşnav3=Taron |pêşnav3=C. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=J. |paşnav5=Skinner |pêşnav5=A. |sal=2007 |sernav=Growing urban health: Community gardening in South-East Toronto |kovar=Health Promotion International |cild=22 |hejmar=2 |rr=92–101 |doi=10.1093/heapro/dam001 |pmid=17324956 |doi-access=free }}</ref> û dikare bi giştî bandorek erênî li tenduristiya civakê bike, ku rasterast bandora xwe li ser başbûna civakî û hestyarî dike. Baxçeyên bajarokî timûtim cîh in ku têkiliya civakî ya erênî hêsan dikin, ku ew jî dibe alîkar ji bo tevahî başbûna civakî û hestyarî. Gelek baxçe baştirkirina tevnên civakî yên di nav civakên ku ew lê ne, asan dikin. Ji bo gelek taxan, baxçe "navendek sembolîk" peyda dikin, ku dibe sedema serbilindiya taxê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Donna |sal=2000 |sernav=A survey of community gardens in upstate New York: Implications for health promotion and community development |kovar=Health & Place |cild=6 |hejmar=4 |rr=319–27 |doi=10.1016/S1353-8292(00)00013-7 |pmid=11027957 }}</ref> Çandiniya bajaran bi navgîniya atolyeyên teşxîskirinê an komîsyonên cihêreng ên di qada baxçeyên sebzeyan de beşdarî civakê zêde dike. Çalakiyên ku bi sedan mirov tê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |sernav=Increased community participation. [Social Impact]. Cities Without Hunger - Community Gardens: Sao Paulo (2003-2009). |malper=SIOR, Social Impact Open Repository |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170905140756/http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2017 }}</ref> Dema ku kes li dora li hev dicivin, astên çalakiya laşî pir caran zêde dibin. Ev di heman demê de dikare asta serotonîn a dişibe xebata li salona sporê jî bilind bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Simon N. |tarîx=November 2007 |sernav=How to increase serotonin in the human brain without drugs |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2077351/ |kovar=Journal of Psychiatry & Neuroscience : JPN |cild=32 |hejmar=6 |rr=394–399 |issn=1180-4882 |pmc=2077351 |pmid=18043762 }}</ref> Li baxçeyan hêmana zêdekirin/bîsîkletê heye, hêj bêtir çalakiya fizîkî û feydeyên hebûna li derve zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kingsley |pêşnav=Jonathan 'Yotti' |paşnav2=Townsend |pêşnav2=Mardie |paşnav3=Henderson‐Wilson |pêşnav3=Claire |sal=2009 |sernav=Cultivating health and wellbeing: Members' perceptions of the health benefits of a Port Melbourne community garden |url=https://archive.org/details/sim_leisure-studies-journal-leisure-studies-association_2009-04_28_2/page/207 |kovar=Leisure Studies |cild=28 |hejmar=2 |rr=207–19 |doi=10.1080/02614360902769894 }}</ref> UPA dikare wekî navgînek baştirkirina debara mirovên li bajarên û derdora wan dijîn. Beşdariya di pratîkên bi vî rengî de piranî wekî çalakiyek nefermî tê dîtin, lê li gelek bajarên ku gihîştina xwarinê ya ne bes, nebawer û bêserûber pirsgirêkek dubare ye, çandiniya bajaran ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwarinê bûye bersivek erênî. Ji ber ewlehiya xwarinê ku bi UA re tê, hestên serxwebûn û hêzdariyê timûtim radibin. Theiyana hilberandin û mezinkirina xwarinê ji bo xwe jî ragihandiye ku asta xwe-rûmeta an xweser-bandorbûnê baştir dike.<ref name="Wakefield, S. 2007"/> Mal û civakên piçûk ji erdên vala sûd werdigirin û ne tenê ji hewcedariyên xwarinê yên malê re di heman demê de hewcedariyên bajarê niştecihê wan jî digirin.<ref name="Hales">[http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ Hales et al. (2016). "Urban Agriculture: Urban agriculture, positive impact"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229232711/http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ |date=2019-12-29 }} ''My Green Hobby''</ref> CFSC diyar dike ku:<blockquote>Baxçevaniya civak û niştecihbûnê, û her weha cotyariya piçûk-piçûk, dolarên xwarina malê xilas dikin. Ew xwarin û dravê belaş ji bo xwarinên ne-baxçe û tiştên din pêşve dixin. Wekî mînakek, hûn dikarin mirîşkên xwe li ser zeviyek bajarî mezin bikin û hêkên teze bi tenê ji her dozen $0.44 bigirin.</blockquote>Ev dihêle ku malbat dahatên mezintir bifroşin firoşgehên herêmî an bazarên herêmî yên derve dema ku ji malbata xwe re têrkirina guncan a hilberên nû û têrker peyda bikin. [[Wêne:Ezhou-train-station-0109.jpg|rast|thumb|250x250px| Baxçeyek sebzeyan li meydana li ber stasyona trênê ya li [[Ezhou]], Çînê]] Hin çandiniyên bajaran ên civak dikarin pir bi bandor bibin û alîkariya jinan bikin ku kar bibînin, ku di hin rewşan de ji dîtina kar di aboriya fermî de marjînal in.<ref>FAO. (1999). "Issues in Urban Agriculture," ''FAO Spotlight Magazine,'' January.</ref> Lêkolînan destnîşan kir ku beşdarbûna jinan xwedan rêjeyek hilberînê ye, ji ber vê yekê ji bo vexwarina malê hejmar têr çêdike dema ku bêtir ji bo firotana bazarê peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |sernav=Mahbuba Kaneez Hasna. IDRC. CFP Report 21: NGO Gender Capacity in Urban Agriculture: Case Studies from Harare (Zimbabwe), Kampala (Uganda), and Accra (Ghana) 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071218171756/http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2007 }}</ref> Ji ber ku piraniya çalakiyên UA li ser erdên vala yên şaredariyê têne meşandin, li ser dabeşkirina mafên ax û milkê fikar zêde bûne. IDRC û FAO Rêbernameyên Siyasetmedariya Municipalaredariyê li ser Çandiniya Bajêr weşandine, û bi hikûmetên şaredariyê re dixebitin ku tedbîrên siyaseta serkeftî biafirînin ku di plansaziya bajarvaniyê de werin bicîh kirin.<ref>IDRC/ UN-HABITAT".Guidelines for Municipal Policymaking on Urban Agriculture" Urban Agriculture: Land Management and Physical Planning (2003) [http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414011131/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf |date=2018-04-14 }} 1.3</ref> Zêdeyî sêyem malbatên Dewletên Yekbûyî, bi qasî 42 mîlyon kes, beşdarî baxçeyê xwarinê dibin. Di heman demê de ji hêla hezarsalan ve ji 2008-2013an ve bi cotkariyê 63% beşdarbûn zêde bûye. Malbatên Dewletên Yekbûyî yên ku beşdarî baxçeyê baxçevaniyê dibin jî di wê çarçoveyê de ji 1 ber 3 mîlyonî ye. Çandiniya bajaran derfetên bêhempa peyda dike da ku civakên cihêreng bi hev re bikin yek. Wekî din, ew ji bo peydakirên lênêrîna tenduristiyê derfetan peyda dike ku bi nexweşên xwe re têkiliyê daynin. Ji ber vê yekê, çêkirina her baxçeyê civakê hubek ku ji civakê re berbiçav e.<ref>Alaimo, K., Beavers, A.W., Crawford, C. et al. Curr Envir Health Rpt (2016) 3: 302. https://doi.org/10.1007/s40572-016-0105-0 </ref> === Enerjiya enerjiyê === [[Wêne:Mushroom_growing_kit,_BTTR_Ventures.jpg|thumb|Mushrooms Oyster Edible li ser erdên kafir ên bikar anîn mezin dibin]] Pergala çandiniya pîşesaziyê ya heyî ji bo lêçûnên mezin ên enerjiyê ji bo veguhastina xurekan berpirsiyar e. Li gorî lêkolînek ji hêla Rich Pirog ve, derhênerê hevkarê Navenda Leopoldê ya Çandiniya Domdar a Zanîngeha Dewletê ya Iowa, hilberîna kevneşopî ya navînî {{Convert|1500|mi}},<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |sernav=Pirog, R. and A. Benjamin. ''"Checking the food odometer: Comparing food miles for local versus conventional produce sales to Iowa institutions"'', Leopold Center for Sustainable Agriculture, 2003 |weşanger=Leopold.iastate.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120514150840/http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |tarîxa-arşîvê=14 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> karanîn, heke ji hêla traktor-trailer ve were şandin, {{Convert|1|USgal}} sotemeniya fosîla serê {{Convert|100|lb}}.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/07/AR2008030702520.html |sernav=Eat Locally, Ease Climate Change Globally |tarîx=9 adar 2008 |malper=The Washington Post |tarîxa-gihiştinê=27 gulan 2010 }}</ref> Enerjiya ku ji bo veguhastina xwarinê tê bikar anîn kêm dibe dema ku çandiniya bajarvanî dikare bajaran bi xwarinên li herêmê mezinbûyî peyda bike. Pirog dît ku pergala belavkirina xwarinê ya kevneşopî, ne-herêmî, 4 heya 17 carî zêdetir sotemenî bikar tîne û 5 heya 17 carî zêdetir CO2 ji veguhastina herêmî û herêmî.<ref>Pirog, Rich S.; Van Pelt, Timothy; Enshayan, Kamyar; and Cook, Ellen, "Food, Fuel, and Freeways: An Iowa perspective on how far food travels, fuel usage, and greenhouse gas emissions" (2001). Leopold Center Pubs and Papers. 3. <nowiki>http://lib.dr.iastate.edu/leopold_pubspapers/3</nowiki></ref> Bi heman awayî, di lêkolîna Marc Xuereb û Herêma Tenduristiya Gel a Waterloo de, hate texmîn kirin ku veguherîna xwarina herêmî-mezin dibe ku emîsyonên têkildarî veguhastinê bi hema hema 50,000 metrîk ton CO2, an jî wekheviya rakirina 16,191 otomobîlan ji rê.<ref name="autogenerated2005">Xuereb, Marc. (2005). "Food Miles: Environmental Implications of Food Imports to Waterloo Region." Public Health Planner Region of Waterloo Public Health. November. https://web.archive.org/web/20180128180314/http://chd.region.waterloo.on.ca/en/researchResourcesPublications/resources/FoodMiles_Report.pdf</ref> [[Wêne:The_WindowFarms_Project_(Drainage)_@_MakerFaire.jpg|rast|thumb| Zeviyek pencereyê, şûşeyên plastîkî yên avêtî nav şûşeyên ji bo çandiniya hîdroponîk di şibakên bajaran de]] === Opa karbonê === Wekî ku li jor hate behs kirin, xwezaya çandiniya bajarî ya bi enerjî-kêrhatî dikare bi kêmkirina mîqdara veguhastinê ya ku ji bo gihandina kelûmêlên xerîdar radibe, şopa karbonê ya her bajarî kêm dike. Deverên wusa dikarin wekî lavaboyên karbonê<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–2110 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> tevnegerin û hin kombûna karbonê ya ku ji deverên bajarî re xwezayî ye, ku li wir peyade û avahî ji nebatan pirtir in. Nebat karbondîoksîta atmosferê (CO₂ û berdim oksîjenê breathable (O₂₎ bi riya [[Fotosentez]]. Pêvajoya Qedexekirina Karbon dikare bi têkelkirina teknîkên din ên çandiniyê re ji bo zêdekirina rakirina ji atmosferê û pêşîgirtina li berdana CO₂ di dema dirûnê de. Lêbelê, vê pêvajoyê piranî xwe dispêre celebên nebatên hatine hilbijartin û rêbaza çandiniyê.<ref name="autogenerated2005"/> Bi taybetî, hilbijartina nebatên ku pelên xwe winda nakin û tevahiya salê kesk dimînin dikare kapasîteya çandiniyê ya veqetandina karbonê zêde bike. === Kêmkirina ozon û madeyên kumikî === Kêmkirina ozon û din mijarê particulate dikarin tenduristiya mirovan werbigirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mayer |pêşnav=Helmut |sal=1999 |sernav=Air pollution in cities |url=https://archive.org/details/sim_atmospheric-environment_1999-10_33_24-25/page/4029 |kovar=Atmospheric Environment |cild=33 |hejmar=24–25 |rr=4029–37 |bibcode=1999AtmEn..33.4029M |doi=10.1016/s1352-2310(99)00144-2 }}</ref> Kêmkirina van partîkul û gazên ozonê dikare rêjeyên mirinê li deverên bajarî kêm bike û digel vê yekê jî tenduristiya kesên li bajaran dijîn zêde bike. Li gorî gotarê, tenê yek metir çargoşe banê kesk hewce ye ku salixdana xwerû partîsiyonên salane bide sekinandin.<ref>Environmental Affairs Department, City of Los Angeles. 2006. "Green Roofs - Cooling Los Angeles: A Resource Guide". http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212001835/http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf |date=2017-02-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–10 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> === Paqijkirina axê === Pir deverên vala yên bajaran bi gelemperî dibin qurbanên avêtina neqanûnî ya kîmyewiyên xeternak û bermahiyên din. Di heman demê de dibe ku ew ava sekinî û "ava gewr " berhev bikin, ku dibe ku ji tenduristiya gel re xeternak be, nemaze ji bo demên dirêj bêdeng bimîne. Pêkanîna çandiniya bajarî li van deverên vala dikare ji bo rakirina van kîmyewiyan bibe rêbazek lêhatî. Di pêvajoya ku wekî Phytoremediation tê zanîn de, nebat û mîkroorganîzmayên têkildar ji bo kapasîteya kîmyewî ya hilweşîner, pejirandin, veguhertina teşeyek bêveng, û rakirina toksînên ji axê têne hilbijartin.<ref>Black, H. "Absorbing Possibilities: Phytoremediation." Environ Health Perspectives 103.12 (1995): 1106-108.</ref> Gelek kîmyewî dikarin werin rakirin hedef, metalên giran jî (di nav de merkur û rêber), pêkhateyên neorganîk (mînak arsenik û uranium), û pêkhatên organîk (mînak mînak neft û pêkhatên klorandî mîna PBC).<ref>Comis, Don. (2000). "Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils." Agricultural Research: n. pag. Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils. USDA-ARS, 13 August 2004. Web. 25 March 2013.</ref> Phytoremeditation hem pîvanek jîngehparêzî, lêçûn- lêker û enerjiyê-bandor e ku ji bo kêmkirina qirêjiyê. Phytoremediation bi tenê li ser $5–40 per ton ji mesrefa axa ku decontaminated.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lasat |pêşnav=M. M. |sal=2000 |sernav=Phytoextraction of metals from contaminated soil: a review of plant /soil/metal interaction and assessment of pertinent agronomic issues |kovar=Journal of Hazardous Substance Research |cild=2 |rr=1–25 }}</ref><ref>[http://www.bioteach.ubc.ca/Journal/V02I01/phytoremediation.pdf Cluis, C. (2004). "Junk-greedy Greens: phytoremediation as a new option for soil decontamination,"] BioTech J. '''2''': 61-67</ref> Pêkanîna vê pêvajoyê di heman demê de mîqyasa axê ya ku divê di zeviyek çopên xeternak de were avêtin jî kêm dike.<ref name="phytoremediation1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=H |sal=1995 |sernav=Absorbing possibilities: Phytoremediation |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=103 |hejmar=12 |rr=1106–8 |doi=10.2307/3432605 |jstor=3432605 |pmc=1519251 |pmid=8747015 }}</ref> Çandiniya bajaran wekî rêbaza navbeynkariya qirêjiya kîmyewî dikare di pêşîgirtina li belavbûna van kîmyewiyan li hawîrdora derdorê bi bandor be. Rêbazên din ên çakkirinê timûtim axê tevlihev dikin û kîmyewiyên kîmyewî yên di hundurê wê de hene zor didin hewa an avê. Nebat dikarin wekî rêbaza rakirina kîmyewiyan û hem jî ragirtina axê û rêgirtina li ber hilweşîna axê ya pîskirî belavbûna qirêj û xetera ku ji hêla van lotoyan ve tê pêşandin, bêne bikar anîn.<ref name="phytoremediation1995"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |sernav=Managing Urban Runoff &#124; Polluted Runoff &#124; US EPA |weşanger=Water.epa.gov |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2015-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151019063321/http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awayek destnîşankirina qirêjiya axê bi karanîna nebatên jixwe baş-sazkirî wekî bioindicatorên tenduristiya axê ye. Bikaranîna nebatên baş-xwendî girîng e ji ber ku jixwe cûrbecûr xebata ceribandinê heye ku wan di şert û mercên cûrbecûr de biceribîne, ji ber vê yekê bersiv dikarin bi teqezî werin rastandin. Nebatên wusa di heman demê de hêja ne ku ji ber ku ew bi genetîkî wek dexlên li dijî variyantên xwezayî yên heman celeb in. Bi gelemperî axê bajarî axê topavêjî jêkirine û bûye sedema axek bi hewayî, porosît û şibakî. Tedbîrên tîpîk ên tenduristiya axê biyomasî û çalakiya mîkrobî, enzîm, madeya organîk a axê (SOM), azotê tevahî, xurekên heyî, porozî, aramiya gişkî, û tîrbûn in. Pîvanek nû karbonê çalak (AC) e, ku di axê de para herî bikêr a karbonê organîk a tevayî (TOC) e. Ev gelek bi fonksiyoneliya tevna xwarina axê re dibe alîkar. Bikaranîna hilberên hevpar, ku bi gelemperî baş têne xwendin, wekî bioindicators dikarin bikar bînin ku ji bo destpêkirina çandiniyê kalîteya zeviyek çandiniya bajarî bi bandor biceribînin.<ref>Alaimo K, Beavers AW, Crawford C, et al. (2016) Amplifying Health Through Community Gardens: A Framework for Advancing Multicomponent, Behaviorally Based Neighborhood Interventions. Current Environmental Health Reports 3:302–312. doi: 10.1007/s40572-016-0105-0</ref> === Qirêjiya dengê === Piraniya qirêjiya dengî ne tenê dibe sedema nirxên malî yên kêmtir û xemgîniyek mezin, ew dikarin ji bihîst û tenduristiya mirovan re zirarê bibînin.<ref name="pass">{{Jêder-kovar |paşnav=Passchier-Vermeer |pêşnav=W. |paşnav2=Passchier |pêşnav2=W.F. |sal=2000 |sernav=Noise exposure and public health |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=108 |hejmar=1 |rr=123–131 |doi=10.1289/ehp.00108s1123 |pmc=1637786 |pmid=10698728 }}</ref> Lêkolîna "Dabîna deng û tenduristiya giştî", dît ku rûdana bi dengê domdar re pirsgirêkek tenduristiya gel e. Mînakên zirara dengê domdar ê li ser mirovan ku ev in: "kêmbûna bihîstinê, tansiyon û nexweşiya dil a îshemîk, acizî, tevliheviya xewê û kêmkirina performansa dibistanê." Ji ber ku piraniya banî an gelek deverên vala ji rûkên zexm ên zexm pêk tê ku pêlên deng li şûna ku wan werbigirin nîşanî wan didin, zêdekirina nebatên ku dikarin van pêlan bişkînin potansiyel e ku bibe sedema kêmkirinek mezin a qirêjiya dengî. === Xwarin û kalîteya xwarinê === Vexwarina rojane ya cûrbecûr fêkî û zebzeyan bi xetereya kêmkirina nexweşiyên kronîk ên di nav wan de şekir, nexweşiya dil, û penceşêr ve girêdayî ye. Çandiniya bajêr bi vexwarina zêde ya fêk û sebze<ref name="autogenerated94">Alaimo, K., Packnett, E., Miles, R., Kruger, D. (2008). "Fruit and Vegetable Intake among Urban Community Gardeners". Journal of Nutrition Education and Behavior. (1499-4046),40 (2), p. 94.</ref> têkildar e ku ev xetereya nexweşiyê kêm dike û dikare bibe awayek lêçûnek bi bandor ku ji bo welatiyan hilberînek bi kalîte, nû li deverên bajarî peyda bike.<ref name="autogenerated2004">{{Jêder-malper |url=http://foodsecurity.org |sernav="Health Benefits of Urban Agriculture" (paper and research conducted by members of the Community Food Security Coalition's North American Initiative on Urban Agriculture) |paşnav=Bellows, Anne C., Katherine Brown, Jac Smit |weşanger=Foodsecurity.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Hilbera ji baxçeyên bajarvanî dikare ji hilberên kirîn ên firotanê çêtir û xweştir were hesibandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hale |pêşnav=James |paşnav2=Knapp |pêşnav2=Corrine |paşnav3=Bardwell |pêşnav3=Lisa |paşnav4=Buchenau |pêşnav4=Michael |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Julie |paşnav6=Sancar |pêşnav6=Fahriye |paşnav7=Litt |pêşnav7=Jill S. |sal=2011 |sernav=Connecting food environments and health through the relational nature of aesthetics: Gaining insight through the community gardening experience |kovar=Social Science & Medicine |cild=72 |hejmar=11 |rr=1853–63 |doi=10.1016/j.socscimed.2011.03.044 |pmc=3114166 |pmid=21596466 }}</ref> ku ev jî dibe ku bibe sedema pejirandinek firehtir û vexwarinek mezintir. Lêkolînek Flint, Michigan diyar kir ku ewên ku beşdarî baxçeyên civatê dibin rojane 1,4 carî zêde fêkî û sebze dixwin û 3,5 carî jî dibe ku rojane herî kêm 5 carî fêkî an sebze bikar bînin. Perwerdehiya li ser baxçe di heman demê de dikare li zarokan feydeyên xwarinê bide. Lêkolînek Idaho ragihand ku di navbera baxçeyên dibistanan de û di nav pola şeşemîn de zêdebûna fêkî, sebze, vîtamîna A, vîtamîna C û fîber komeleyek erênî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McAleese |pêşnav=Jessica D. |paşnav2=Rankin |pêşnav2=Linda L. |sal=2007 |sernav=Garden-Based Nutrition Education Affects Fruit and Vegetable Consumption in Sixth-Grade Adolescents |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=107 |hejmar=4 |rr=662–5 |doi=10.1016/j.jada.2007.01.015 |pmid=17383272 }}</ref> Hilberîna fêkî û sebzeyan pêvajoya enzîmatîk a xerakirina xurekê dide dest pê kirin ku bi taybetî zirarê dide vîtamînên di avê de yên wekî ascorbic acid û thiamin.<ref name="autogenerated2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Rickman |pêşnav=Joy C |paşnav2=Barrett |pêşnav2=Diane M |paşnav3=Bruhn |pêşnav3=Christine M |sal=2007 |sernav=Nutritional comparison of fresh, frozen and canned fruits and vegetables. Part 1. Vitamins C and B and phenolic compounds |url=https://semanticscholar.org/paper/9785f84f3205a623f2c0057b2467b5b75de2c791 |kovar=Journal of the Science of Food and Agriculture |cild=87 |hejmar=6 |rr=930–44 |doi=10.1002/jsfa.2825 }}</ref> Pêvajoya hilberîna blançê da ku cemidîne an dikare naveroka xurekê hinekî kêm bike, lê ne hema hema bi qasî dema ku di embarê de derbas kirî. Hilberîna berhemê ji baxçeyê civaka xwe, demên depokirinê bi girîngî paşve dixe. Di heman demê de çandiniya bajarok ji bo malbatên kêm dahat jî xurek bi kalîte peyda dike. Lêkolîn nîşan didin ku her $1 veberhênanek li baxçeyek civakê $6 dolaba zebzeyan dide, heke ked wekî faktorê veberhênanê neyê hesibandin.<ref name="autogenerated2004"/> Gelek baxçeyên bajaran bi bexşandina berhema xwe û dabînkirina hilberên nû li deverên ku wekî din çolên xwarinê ne, barê bankên xwarinê û peydakirên din ên xwarinên acîl kêm dikin. Bernameya têrkeriya pêvek Jin, Pitik û Zarok (WIC) û her weha Bernameya Alîkariya Xurekê ya Zêdekirî (SNAP) bi gelek baxçeyên bajaran re li seranserê welêt re hevkarî kir da ku di berdêla çend demjimêrên karê baxçevaniya xwebexş de berdestbûna hilberînê baştir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Swartz |pêşnav=S.H. |paşnav2=Ranum |pêşnav2=O.J. |paşnav3=Phillips |pêşnav3=O.K. |paşnav4=Cavanaugh |pêşnav4=J.J. |paşnav5=Bennett |pêşnav5=A.E. |sal=2003 |sernav=Urban Gardening Yields Benefits for Low Income Families |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=103 |rr=94–5 |doi=10.1016/s0002-8223(08)70150-0 }}</ref> Çandiniya bajaran diyar kir ku encamên tenduristiyê zêde dike. Baxçevan ji ne baxçevanan du qat fêkî û sebze dixwin. Astên çalakiya laşî jî bi erênî bi çandiniya bajarî re têkildar in. Van encaman nerasterast têne dîtin û ji hêla tevlêbûna civakî ve di civakek kesek de wekî endamek çandiniya civakê dikare piştgirî bide. Vê tevlêbûna civakî bû alîkar ku banga estetîkî ya cîrantiyê bilind bibe, motîvasyon an bandora civakê bi tevahî zêde bike. Vê bandorbûna zêde hate nîşandan ku girêdana taxê zêde dibe. Ji ber vê yekê, encamên tenduristiyê yên erênî yên çandiniya bajarok bi beşek ji hêla faktorên navneteweyî û civakî yên ku tenduristiyê mezin dikin ve têne vegotin. Fokuskirina li ser xweşkirina estetîk û têkiliyên civakê û ne tenê li ser berhema nebat, awayê herî çêtirîn e ku bandora erênî ya çandiniyên bajaran li ser taxekê zêde bike.<ref>Litt, J.s., et al. “Exploring Ecological, Emotional, and Social Levers of Self-Rated Health for Urban Gardeners and Non-Gardeners: A Path Analysis.” ''Social Science & Medicine'', vol. 144, 2015, pp. 1–8., doi:10.1016/j.socscimed.2015.09.004. </ref> === Aboriya pîvanê === Bi karanîna çandiniya bajaran a bi çandiniyên vertical an serayên pelçiqandî, gelek feydeyên hawîrdorê li ser pîvangehek bajarvaniyê têne bidestxistin ku bi rengek din ne gengaz e. Van pergalên hanê ne tenê xwarinê peyda dikin, lê di heman demê de ava vexwarinê jî ji ava çolê çêdikin, û dikarin paşmayên organîkî vegerînin enerjî û xurekan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.except.nl/consult/largescaleurbanargriculture/largescaleurbanagriculture1.html |sernav=Bosschaert, T ''"Large Scale Urban agriculture Essay"'', Except Consultancy, 2007 |paşnav=Tom Bosschaert |tarîx=15 kanûna pêşîn 2007 |weşanger=Except.nl |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Di heman demê de, ew dikarin veguhastina têkildarî xwarinê bi kêmî kêm bikin dema ku ji bo civakên mezin hema hema li her avhewa xwarina nû bidin. === Neheqiyên tenduristî û dadmendiya xwarinê === Di raporek 2009an de ji hêla USDA ve, diyar kir ku "Delîl hem pir têr û qewîn in ji bo me ku em encamê bigirin ku Amerîkîyên ku li deverên kêm-dahat û hindikahî jiyan dikin xwediyê gihîştina kêm a xwarina tendurist in", û ku "newekheviyên avahiyê" di van de cîran "beşdarî neheqiyên di parêz û encamên têkildarî parêzê dibin".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=USDA |paşnav2=Economic Research Service |tarîx=June 2009 |sernav=Access to Affordable and Nutritious Food: Measuring and Understanding Food Deserts and Their Consequences: A Report to Congress. |url=http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |kovar=Administrative Publication No. (AP-036) |rûpel=160 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406185309/http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Van encamên têkildarî parêzê, qelewbûn û şekir jî di nav de, di hawîrdorên bajaran ên kêm dahat ên Dewletên Yekbûyî de bûne epidemîk.<ref>Designed for Disease: The Link Between Local Food Environments and Obesity and Diabetes. [[California Center for Public Health Advocacy]], PolicyLink, and the UCLA Center for Health Policy Research. April 2008.</ref> Her çend pênas û rêbazên diyarkirina " çolên xwarinê " cûr be cûr bin jî, lêkolînan diyar dikin ku, qe nebe li Dewletên Yekbûyî, li hawîrdora xwarinê cûdahiyên nijadî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raja |pêşnav=S. |paşnav2=Changxing Ma |paşnav3=Yadav |pêşnav3=P. |sal=2008 |sernav=Beyond Food Deserts: Measuring and Mapping Racial Disparities in Neighborhood Food Environments |url=https://semanticscholar.org/paper/bdfd2af3ca1683a8942ea60280fd807f8212c47e |kovar=Journal of Planning Education and Research |cild=27 |hejmar=4 |rr=469–82 |doi=10.1177/0739456X08317461 }}</ref> Bi vî rengî pênasekirina hawîrdorê wekî cîhê ku mirov lê dimîne, dixebite, dilîze û dua dike, cûdahiyên xwarinê dibe mijara edaleta hawîrdorê.<ref name="Cultivating Food Justice - Growing Food and Justice">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Morales, Alfonso |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=149–177 |beş=Growing Food and Justice: Dismantling Racism through Sustainable Food Systems |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Ev bi taybetî di nav bajarên hundurîn ên amerîkî de ku dîroka pratîkên nijadperestî bûne alîkar ji bo pêşkeftina çolên xwarinê li deverên kêm-dahat, hindikahiyên bingeha bajar.<ref name="cultivating food justice - from industrial garden">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Nathan McClintock |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=89–121 |beş=From Industrial Garden to Food Desert: Demarcated Devaluation in the Flatlands of Oakland, California |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Pirsgirêka newekheviyê ji mijarên gihîştina xwarin û tenduristiyê ewqasî entegre ye ku Initnsiyatîfa Growing Food & Justice ji bo Hemiyan bi mîsyona "hilweşandina nijadperestiyê" wekî perçeyek pêkhatî ya afirandina ewlehiya xwarinê hate damezrandin.<ref name="growing food and justice for all">{{Jêder-malper |url=http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |sernav=Growing Food and Justice for All |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130315104816/http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |tarîxa-arşîvê=15 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Ne tenê çandiniya bajêr dikare vebijarkên xwarinê yên tendurist û nû peyda bike, lê di heman demê de dikare bibe sedema hesta civak, başkirina estetîkî, kêmkirina tawan, hêzdarkirina hûrgelan û xweseriyê, û hetta çandê biparêze bi karanîna rêbazên çandiniyê û tovên miradê ji herêmên reh.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Teresa M. Mares, Devon G. Pena |weşanger=MIT Press |sal=2011 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon, Julian Agyeman |rr=197–221 |beş=Environmental and Food Justice: Toward Local, Slow, and Deep Food Systems }}</ref> === Edaleta jîngehê === Çandiniya bajêr dibe ku edaleta hawîrdor û edaleta xwarinê ji bo civakên ku li çolên xwarinê jiyan dikin pêşde bibe. Ya yekem, çandiniya bajêr dibe ku di gihîştina xwarina tendurist de cûdahiyên nîjadî û çînî kêm bike. Gava çandiniya bajarî dibe sedema ku hilberînên nû yên herêmî li çolên xwarinê bi bihayekî erzan têne firotin, gihîştina xwarina tendurist ne tenê ji bo kesên ku li deverên dewlemend dijîn heye, lewma dibe sedema dadperweriya mezintir li taxên dewlemend û xizan. Di hêla çandiniya bajarvaniyê de gihîştina çêtir a xwarinê dikare di civakên xizan de jî bibe sedema sivikkirina stresên derûnî-civakî. Endamên civakê yên ku bi çandiniya bajaran re mijûl dibin, di derbarê awayên tendurist ên bicihanîna hewcedariyên parêz de, zanîna herêmî baştir dikin. Her weha çandiniya bajarî dikare tenduristiya giyanî ya endamên civakê baştir bike. Kirîn û firotina hilberên bi kalîte ji hilberîner û xerîdarên herêmî re dihêle endamên civatê piştgiriya hev bikin, ku dibe ku stresê kêm bike. Ji ber vê yekê, çandiniya bajêr dikare di civakên xizan de, ku niştecîh ji ber kêmasiya têgihiştina kontrolê ya li ser kalîteya jiyana xwe, astên stresê mezintir dibin, baştir bike.<ref name="4Sapolsky">[[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert]], "Sick of Poverty," Scientific American, Dec. 2005, pp: 93-99.</ref> Dibe ku çandiniya bajarî li civakên ku ji supermarket û binesaziya din kêm in ji ber hebûna bêkariyek mezin a ji ber deindustrialîzasyonê livîn û jîngeha çêkirî çêtir dike. Cotkarên bajarî yên ku rêbazên çandinî yên domdar dişopînin ne tenê dikarin ji bo avakirina binesaziya pergala xwarina herêmî bibin alîkar, lê di heman demê de dikarin ji bo baştirkirina hewa, û av û kalîteya axê jî bibin alîkar.<ref name="2GOTTLIEB">{{Jêder-kovar |paşnav=Gottlieb |pêşnav=Robert |sal=2009 |sernav=Where We Live, Work, Play . . . And Eat: Expanding the Environmental Justice Agenda |kovar=Environmental Justice |cild=2 |rr=7–8 |doi=10.1089/env.2009.0001 }}</ref> Dema ku hilberên çandiniyê di nav civakê de bi herêmî têne hilberandin, ew ne hewce ne ku werin veguheztin, ku {{girêdan|{{CO2}}|en|Carbon dioxide in Earth's atmosphere}} rêjeyên belavkirinê û qirêjkerên din ên ku li herêmên jêrîn ên sosyoekonomîk dibin sedema rêjeyên astimê. Çandiniya bajarî ya domdar di heman demê de dikare parastina karker û mafên xerîdar jî pêş bixe. Mînakî, civakên li [[New York City|Bajarê New York]], [[Illinois]], û [[Richmond (Virginia)|Richmond, Virginia]] bi rêgezên çandiniya bajarvaniyê verastkirinên hawîrdorên xweyên herêmî nîşan dane.<ref name="3ACC">Alternatives for Community & Environment. Environmental Justice and the Green Economy. A Vision Statement and Case Studies for Just and Sustainable Solutions. Rep. Roxbury, MA: Alternatives for Community & Environment, 2010. Print.</ref> Lêbelê, heke axa ku ji bo çandiniya bajaran tê bikaranîn qirêj bibe, cotkarên bajarî di heman demê de dikare xeterên tenduristiyê jî li cotkarên bajaran bide. Tevî ku hilberên herêmî bi gelemperî tê bawer kirin ku paqij û saxlem in, gelek cotkarên bajarî ji cotkarê bajarî yê New York Frank Meushke <ref>[https://www.nytimes.com/2009/05/14/garden/14lead.html?pagewanted=all&_r=0 Murphy, Kate. "Lead Is a Concern for Urban Gardens."] The New York Times. The New York Times, 13 May 2009. Web. 9 April 2014.</ref> heya Michelle Obama <ref>[http://www.therightperspective.org/2009/07/11/lead-found-in-michelle-obamas-garden/ NewsGuy. "Lead Found In Michelle Obama's Garden."] Lead Found In Michelle Obama's Garden. N.p., n.d. Web. 9 April 2014.</ref> dît ku ji ber qirêjiya axê di hilberên wan de astên bilind ên rêberê hene, ku dema ku tê xwarin ji tenduristiya mirovan re zirar e. Axa ku bi astên pêşîn ên bilind ve hatî qirêj kirin, timûtim ji boyaxa xaniyê kevn ku tê de rêber, xilasbûna wesayîtê, an depozekirina atmosferê çêdibe. Bêyî perwerdehiya guncan a li ser metirsiyên çandiniya bajarî û pêkanînên ewle, dibe ku xerîdarên bajarî yên hilberîna çandiniya bajêr bi pirsgirêkên pêwendîdar ên tenduristiyê re rû bi rû bimînin.<ref name="MCC">McClintock, Nathan. (2008). From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of urban agriculture in Oakland, California. UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> == Pêkanîn == [[Wêne:Urban_agriculture_in_Amsterdam.jpg|çep|thumb| Li [[Amsterdam]] çandiniyek bajarî ya piçûk]] [[Wêne:Foodrooffarm.jpg|thumb|Çandiniya bajarî ya banî li Food Roof Farm li navenda St. Louis]] Afirandina binesaziyek civak-bingeh ji bo çandiniya bajarî tê wateya damezrandina pergalên herêmî yên mezin kirin û pêvajoyê xwarinê û veguheztina wê ji cotkar bo xerîdar. Ji bo hêsankirina hilberîna xwarinê, bajaran projeyên çandiniyê yên li ser civakê ava kirin. Hin projeyên hanê bi hevra cotkarên civatî yên li ser erdê hevpar, pir mîna ya Boston Common ya sedsala hîjdehan mêldar kirine. Yek ji wan çandiniyên civatî Çandiniya Zarokan a Collingwood a li Melbourne, [[Awistralya]] ye. Projeyên din ên baxçeyê civakê modela baxçeyê dabeşkirinê bikar tînin, ku tê de baxçevan li deverên baxçê mezintir ji bo nexşeyên kesane lênihêrin, bi gelemperî pargîdaniyek alav û pêdiviyên din parve dikin. Baxçeyên P-Patchê yên Seattle vê modelê bikar tînin, wekî Çandiniya Navendî ya Başûr li Los Angeles û Food Roof Farm li St. Louisbajarên serbixwe di hewşên takekesî û ser banan de jî xwarinê çêdikin. Projeyên parvekirina baxçe hewl didin ku hilberîneran bi axê, bi gelemperî, qada hewşa niştecîhkirinê bi hev bikin. Baxçeyên banê destûrê dide ku niştecihên bajarî qadên kesk ên li bajêr biparêzin bêyî ku zeviyek ji erdê pêşkeftî veqetînin. Çandiniyên banî dihêlin ku baxçeyê pîşesaziyê yê bê karanîn bi awayekî hilberîner were bikar anîn, kar û qezencê diafirîne. Projeyên li seranserê cîhanê hewl didin ku bajaran bibin 'dîmenên hilberîner ên domdar' bi çandiniya erdên vala yên bajaran û baxçeyên metbexa demkî an daîmî.<ref name="cpul">André Viljoen, Katrin Bohn and Joe Howe, 2005, ''Continuous Productive Urban Landscapes: Designing Urban Agriculture for Sustainable Cities'', Oxford: Architectural Press</ref> [[Wêne:HuertoRomita03.JPG|çep|thumb|200x200px| Projeya çandiniya bajarî li beşa La Romita ya Colonia Roma, [[Meksîko|Bajarê Mexiko]]]] [[Wêne:Tomato_plants_growing_July_2013_in_garbage_cans.JPG|thumb| Nebatên tomatoyê ku li tenişt xaniyek piçûk a li [[New Jersey]] di panzdeh tenekeyên zibil ên ku bi [[ax]]ê dagirtî de li cotyarek pot diçin, di havîna 2013an de li ser 700 tomato mezin bûn.]] Pêvajoya xwarinê li ser asta civatî ji hêla navendîkirina çavkaniyan ve di nav dezgehên amûrên civakê û dezgehên pêvajoyê de ji bo cotkaran tê vehewandin. Bernameya Hevkariya Bernameya Baxçe ku li Detroit e û xwedan bankên amûreyên komê ye. Li deverên cihêreng ên bajêr bankên amûran hene ku çavkaniyên mîna amûran, zibil, zevî, pişkên tomato, tov, û perwerde dikarin bi baxçevanên wê komê re werin parve kirin û belav kirin. Hevkariya Bernameya Çavkaniya Baxçeyê ya Detroit di heman demê de civaka baxçevaniya wan xurt dike bi peydakirina gihîştina neqla endamên wan; li ser baxçevanî, polîtîka û pirsgirêkên xwarinê perwerde; û bi avakirina pêwendiya di navbera bexçevanan de bi komên xebatê, potlucks, geştan, geştên zeviyê, û rojên xebata komxebat. Li Brezîl, "Bajarên Bê Birçî" ji bo jinûveavakirina deverên terikandî bi hilberîna xwarinê re polîtîkayek gelemperî çêkir û qadên kesk ên civakê baştir kir. Sûkên cotkaran, wekî mînak bazara cotkaran li Los Angeles, erdek hevpar peyda dikin ku cotkar dikarin hilberîna xwe bifroşin serfkaran. Bajarên mezin di dawiya hefteyê û rojek di nîvê hefteyê de bazarên cotkarên xwe vedikin. Mînakî, sûka cotkaran a Boulevard Richard-Lenoir a li [[Parîs|Parîs, Fransa]], Yekşem û Pêncşem vekirî ye. Lêbelê, ji bo afirandina pêbaweriyek xerîdar bi çandiniya bajaran û danasîna hilberîna xwarina herêmî ji bo cotkaran wekî pîşeyek domdar, pêdivî ye ku bazar bi rêkûpêk vekirî bin. Mînakî, Sûka Cotkarên Los Angeles-ê heftê heft rojan vekirî ye û çend xurekên herêmî bi hev ve girêdane da ku hilberên xwarinên cûda peyda bikin. Cihê navendî yê sûkê li navenda Los Angeles-ê ji bo komek cûrbecûr firoşyar ji bo ku xwe bigihînin xerîdarên xwe, têkiliya bêkêmasî peyda dike. === Arjentîn === Bajarê [[Rosario]] (nifûs: 1,3 mîlyon) çandinî bi tevahî xist nav stratejiya xweya karanîna axê û stratejiya geşepêdana bajarvaniyê. Plana Wê ya Bikaranîna Erdê 2007-2017 ji bo karanîna çandiniyê ya erdê giştî dabînek taybetî dike. Di bin Plana Stratejîk a Bajarê Mezin a 2008-2018an de, Rosario "çerxa kesk" ava dike, di nav bajêr û derdora wê re derbas dibe, ku ji baxçeyên malbat û civakê, baxçeyên sebzeyan û baxçeyên mezin, parkên baxçeyên pir fonksiyonel û "bariyoyên hilberîner" pêk tê”, ku çandinî di nav bernameyên ji bo avakirina xaniyên giştî û nûjenkirina kavilan de ye. Di 2014an de, çerxa kesk ji zêdetirî 30 ha erd pêk dihat ku ji bo mezinkirina sebze, fêkî, û nebatên derman û aromatîk dihat bikar anîn. Li bajêr pênc parkên baxçeyan hene - qadên kesk ên mezin û xemilandî bi tevahî 72 ha erd vedigire, ku ji bo çandiniyê û ji bo çalakiyên çandî, werzîşî û perwerdehî tê bikar anîn.<ref>Food and Agriculture Organization (2014) [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html Growing greener cities in Latin America and the Caribbean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119230758/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html |date=2020-11-19 }}.</ref> === Awistralya === Li Queensland gelek kesan dest bi meyla çandiniya bajaran û karanîna akuaponîk û konteynerên xwe-avdan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |sernav=Localising Food Production: Urban Agriculture in Australia |tarîx=2015-05-27 |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210408180858/https://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kanada === ==== Kolumbiya Brîtanî ==== Cotkarekî bajarî yê Kanadî li [[Kolumbiya Brîtanî]] hûrguliyên li ser pergala nirxa berhemê (CVR) ku cotkarên bajarî dikarin bikar bînin da ku diyar bikin ka kîjan zevî mezin dibin, li ser bingeha arîkariya her çandî ji bo piştgiriya aborî ya çandiniyê, weşand.<ref name="Stone2016">{{Jêder |paşnav=Stone |pêşnav=Curtis A. |sal=2016 |sernav=The Urban Farmer: Growing Food for Profit on Leased and Borrowed Land |weşanger=New Society Publishers |url=http://theurbanfarmer.co/ |isbn=978-0865718012 |postscript=. }}</ref> Ev tê wateya ku dev ji hin berheman berdaye yên din, lê ew diyar dike ku cotkarên bajarî dikarin tora karsaziyê bi cotkarên gundan re pêşve bibin da ku hin ji wan hilberên din bigihînin xala firotanê ya bajar. Mînakî, cotkarê bajarvanî nekare aboriya xwe mezin bike ku şînkaya şirîn mezin bibe (li ser bingeha rojên dirêj heya gihîştinê û tîrbûna hilberîna kêm a lingê rêza rêzê), lê aranjmanek torgilokê bi hev re feyde ye, ji ber ku ew dihêle ku cotyarek şêrîn a gundî di bihayê firotanê de xalek firotanê ya din jî bi dest bixin û di heman demê de bila cotyarê bajarokê valahiya pêşniyara xeta hilbera xwe dagire. Gelek projeyên civakî yên li Victoria, Kolumbiya Brîtanî çêbûn ku ji bo pêşvebirina pratîkên çandiniya bajarî wekî bernameya Sharing Backyards. Ev bername heye ku ji bo kesên li bajaran dijîn bi kesên din ên ku di hewşên wan de ji bo armanca çandiniya bajaran deverek zêde heye ve girêdayî bibin. Rêxistin her weha hene ku bi rêvekirina baxçeyên xwepêşandanên giştî mirovên ku li bajarên Vancouver dijîn li ser çandinî û mezinkirina xwarinê li deverek bajarî fêr bibin. Nixumandina banê avahiya rojava ya Navenda Peymana Vancouver banê kesk yê herî mezin e li Kanada û yek ji 10 banê kesk ê herî mezin e li cîhanê. Bi dora şeş donim qada jiyanê, li wê derê zêdeyî 400,000 nebat û gihayên xwecihî hene ku îzolasyonê peyda dikin. Di heman demê de çar heb mêşên hingiv ên rojavayî jî hene ku nebatên li ser banî polen dikin û hingiv peyda dikin. Jîngeh pratîkên mayînde yên wekî vejelîn û ji nû ve karanîna avê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |sernav=ENVIRONMENT FUNCTIONAL, BEAUTIFUL AND 'GREEN' |malper=Vancouver Convention Centre |weşanger=Vancouver Convention Centre |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181125073834/https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bajarê Kamloops, British Columbia bi rengek çalak pratîkên çandiniya bajarî di nav civaka xwe de pêş dixe. Ew girîngiya ewlehiya xwarinê û bandora wê li ser aborî û hem jî ekolojiyê radiwestînin. Wan Plana Çandinî ya Xwarin û Bajar (FUAP), ku di 2014an de hatî destpê kirin, çêkir, ku armanc û stratejiyên pêkanîna pergala xwarina domdar destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kamloops.ca/sites/default/files/docs/city-hall/15-09-food_urban_agriculture_plan_2015_285947.pdf |sernav=Food and Urban Agriculture Plan Harvesting Our Potential |malper=Kamloops |weşanger=City of Kamloops |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ==== Ontario ==== Ontario duyemîn parêzgeha herî mezin e û li Kanada yek ji bajarên herî bajarî ye. Hikûmeta parêzgeha Ontario malperek heye ku ji bo agahdariya kesên ku dixwazin damezrandina çandiniyek bajarokî an jî yên ku tenê dixwazin li ser çandiniya bajaran a li Ontario fêr bibin re peyda dike. Bajarê [[Ottawa]] mezintirîn çandiniya bajarî ya li neteweyê, Zeviya Ceriban a Navendî (CEF) e. Li navenda bajêr û dorpêçkirî ji hêla bajêr ve, çandiniya 4 kîlometrên çargoşe (1,5 sq mi) avahiyek çandiniyê, çandiniya karker, û navenda lêkolînê ya Çandinî û Agri-Food Kanada ye. Li Bajarê Ottawa di nav 203,5 kîlometrên çargoşe kîlometr çargoşe (78,6 sq mi) kesk de gelek çandiniyên bajarî jî hene. Li gel gelek bajarên din ên Ontario, Bajarê [[Toronto]] rê dide niştecihên mafdar ên li 4 beşan li seranserê bajêr ku herî zêde 4 mirîşkan (tu dîk tune) ji bo armancê kêfê an vexwarina kesane ya tenê hêkan biparêzin. Pêdiviyên din jî hene ku bi xwedîkirina van mirîşkan ve di binê vê bernameyê de ne wekî zon û rêbernameyên ji bo avakirina dorpêçê, avêtin û avêtinê. Di wargehên ku ji malpera UrbanHensTo ve ji bo vê bernameyê mafdar in de ardaredariya 13 (Parkdale-High Park), ardaredariya 21 (St Paul), ardaxa 5 (Etobicoke-Lakeshore), û ardaxa 32 (Beaches-East York) hene. Di heman demê de atolye ji bo kesên ku dixwazin mêşên bajarî mezin bikin re heye. Lêbelê, pabendbûna bi van rêgez û rêziknameyan dikare bibe sedema cezayan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tfpc.to/urbanhensto-pilot |sernav=Urban Hens TO Pilot |malper=TFPC |weşanger=Toronto Food Policy Council |tarîxa-gihiştinê=25 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808113018/https://tfpc.to/urbanhensto-pilot/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Quebec ==== [[Wêne:Lufa_Farms_Aerial_view_of_Montreal_rooftop_greenhouse3.jpg|thumb|Germavên Lufa Farms li ser banê Greater Montreal-ê têne çêkirin.]] Li Montreal, li dor 100 baxçeyên civatan qadên ku welatî dikarin fêkî, sebze, giha û kulîlkan biçînin peyda dikin. Li baxçeyê civata herî mezin nêzîkê 255 parçe parvekirin hene, lê di malpera herî piçûk de jî nêzê 25 parçe hene. Ji 2 mîlyon mirovên ku li deverên bajarîbûyî yên Montrealê dijîn, nêzîkê 10,000 niştecîhên bexçeyên baxçe parve dikin. Bername ji 1975an ve ye û ji hêla navçeyan ve tê rêvebirin. Hinek ji navçeyan mamosteyek baxçeyê baxçe heye ku bi rêkûpêk serdana baxçeyan dike da ku şîretan bide baxçevanan. Ax, avdana avê, cîhek ji bo amûr, qûm, têl, û boyax ji hêla bajêr ve têne peyda kirin, ku ji hêla Daîreya Werzîş, Nûvekirin û Pêşkeftina Civakî ve tê rêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cityfarmer.org/canadaCC.html |sernav=Community Gardening in Major Canadian Cities: Toronto, Montreal and Vancouver Compared |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Sean |weşanger=City Farmer, Canada's Office of Urban Agriculture |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://felix.geog.mcgill.ca/other/environ/1999b/food/irp4/history.html#4.0%20Montreal%20Historical%20setting |sernav=A Social History of Urban Agriculture in Montreal |paşnav=Davidson |pêşnav=Thomas |paşnav2=Krause |pêşnav2=Kathryn |weşanger=McGill |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ville.montreal.qc.ca/portal/page?_pageid=5977,68887600&_dad=portal&_schema=PORTAL |sernav=Ville de Montreal - Official city portal - Community gardens |malper=montreal.qc.ca }}</ref> Kanada xwedan gelek pargîdaniyên ku li ser teknolojiya çandiniya bajaran dixebitin, li Montreal jî hene. Ya herî girîng Lufa Farms e, pargîdaniyek taybetî ye ku li taxa Saint-Laurent a Montrealê ya ku tê ragihandin seraya herî mezin a banê cîhanê vekir. Ev çaremîn serara serşûştî ya Lufa li Montreal e û li ser banê depoya Sears Canada ya berê hatî çêkirin. Serara banê yekem ê Lufa-yê di serê sala 2011an de, serayek serşokê ya hîdroponîk 2880 metrekareyî li ser depoyek ku wekî navenda wan hatî diyarkirin hate çêkirin. Wan di sala 2013 de (4,000 sq metr) û 2017 (5,850 sq meter) du mezintir serayên banê mezin li ser Montreal ava kirin, ji bo sê avahiyan hema hema $10 mîlyon xerc kirin. Di 2017an de, supermarketek IGA-ya li Saint-Laurent-a li Montreal-ê banê kesk bi qasî 25,000 metrekare qada kesk û hilberên ji hêla Ecocert Canada ve hatine pejirandin vekir. Ew dibêjin ku ew dikarin li ser 30 cûre hilbera organîkî ya li banî tê mezin kirin, digel hingivê ku ji heşt kewarên mêşên hingiv ên li banî tê hilberandin û peyda bikin, peyda bikin. Lufa û IGA hem ji bo hin hilberên xwe xwe dispêrin hilberîna ne-rooftop. Tenê nebatên kûr-kûr dikarin li ser banan mezin bibin, hilberên wekî kartol û genim ji holê rabikin. Hin cotkarên herêmî diyar dikin ku pergalên pîşesaziyê têne dravdan kirin û pêşbaziyek neheq e. === Çîn === Zêdebûna Pekînê li rûbera erdê di sala 1956an de sala 1958an bû sedema pejirandina zêde ya çandiniya bajaran-bajarî. Wiha "çandiniya bejahî" bû sedem ku ji 70% xwarina bêserûber a li Pekînê, bi giranî ji sebze û şîran pêk tê, ku ji hêla bajêr ve di salên 1960 û 1970 de were hilberandin. Di van demên dawî de, bi ewlehiya xwarina nisbî ya li Çînê, çandiniya bajarkî bû sedema çêtirkirinên di kalîteya xwarina heyî de, berevajî hêjmariyê. Yek ji ceribandinên vê paşîn ên di çandiniya bajaran de Parka Nîşandana Zanista Çandiniyê ya Modern a li Xiaotangshan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jianming |pêşnav=Cai |tarîx=1 nîsan 2003 |sernav=Periurban Agriculture Development in China |url=http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |kovar=Urban Agriculture Magazine |cild=9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927195253/http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2007 }}</ref> Bi kevneşopî, bajarên Çînî têne zanîn ku çalakiyên çandiniyê di nav bajêr de tevlihev dikin. Shenzhen, ku berê civakek cotyarî ya piçûk bû, ji ber ku ji hêla hikûmeta Çînî ve wekî herêmek aborî ya vekirî ve hatî destnîşankirin, niha metropoleke bilez mezin dibe. Ji ber nifûsa li Çînê mezin û zêde dibe, hikûmet di hilberîna xwarinê de piştgiriyê dide xweseriya bajaran. Avahiya gundê Shenzhen, rêbazên domdar, û pêşkeftinên nû yên çandiniyê yên ku ji hêla hikûmetê ve hatine destpêkirin ji bo ku ji vî bajarî re mezin dibe xwarinê peyda dike hatine veavakirin.<ref name="Pepall, Jennifer 1997">Pepall, Jennifer. New Challenges for Chinas Urban Farms IDRC Report (1997) 21.3</ref> Çandiniyên bajêr bi qasî {{Convert|10|km}} ji pergala bajêr di pergalek du tebeqe de. Asta yekem a ku ji navenda bajêr nêz dibe tiştên hilweşîner hilberîne. Zebzeyên hişktir ên li derveyî van zeviyan bicîhkirî ne, wekî kartol, gêzer û pîvaz têne çandin. Vê pergalê dihêle hilberîner piştî hilbijartinê çend demjimêrên kurt li bazarên bajêr werin firotin. Rêbazek din a bibandor a ku di pratîka çandinî û avjeniyê ya Çînî de tê bikar anîn pergala gûzê masîvaniyê mulberry-dike ye, ku bersivek e ji bo vezîvirandina bermahiyan û zayîna axê. Ev pergal dikare wiha were vegotin: <blockquote>Darên mişmişan ji bo ku kermirrên hevrîşim şîn bibin têne çandin û zibilxiravê kurmikê hevrîşimê di masiyan de ji masiyan re tê şandin. Di heman demê de masî bi bermahiyên heywanên din, wekî beraz, mirîşk, û bufalan, jî dixwin. Heywanan, berê xwe didin zeviyên ku ji hêla golê ve ji devê golikan ve hatine fêr kirin. Ev pergalek sofîstîke wekî çerxa domdar a avê, avêtinê, û xwarinê ye ... bi zilamek re di wêneyê de hatî çêkirin.</blockquote>Her ku nifûs mezin dibe û pîşesazî pêş dikeve, bajar bi ceribandina rêbazên nû yên çandiniyê hewl dide ku mezinbûna çandiniyê ya potansiyel têxe nav xwe. Fong Lau Chee Experimental Farm li Dongguan, Guangdong di hilberîna lîçê de digel pêşveçûnên nû yên çandiniyê xebitiye. Ev çandinî bi daxwazên hilberandina mîqdarên mezin û lîseyên pir-kalîte, bi domandina domandina şekir û tovên wan, hate damezrandin. Vê lêkolîna ku ji hêla zanîngehên çandiniyê yên herêmî ve hatî çêkirin, rê dide ku rêbazên nû bi hêviya ku bigihîjin hewcedariyên xerîdarên bajêr.<ref>Yeung, Yue-man. Urban Agriculture Research in East and Southeast Asia: Record, Capacities, and Opportunities Cities Feeding People CFP Report 6 (1993) The Chinese University of Hong Kong</ref> Lêbelê, ji ber zêdebûna astên mezinbûna aborî û qirêjbûnê, hin çandiniyên bajaran hatine tehdît kirin. Hikûmet hewl dide ku gav bavêje û di warê çandiniyê de pêşveçûnên nû yên teknolojîkî biafirîne da ku astên çandiniya bajaran bidomîne. "Bajar plan dike ku 8,82 mîlyar yuan li 39 projeyên çandinî veberhêne bike, di nav de bingehek çandinî ya ewledar, parkek teknolojiya bilind a çandinî, pêvajokirin û belavkirina çandinî, daristanî, turîzma ekolojîk, ku dê çandiniya bajarî ya bi taybetmendiyên typicalenzîn ên xwerû pêk bîne" digel vê bernameyê, tê çaverê kirin ku bajar Sûka Piraniya Hilbera Hilbera Çandiniyê ya Buji berfireh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |sernav=Shenzhen Government Online Economic Structure: Urban Agriculture 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080416053328/http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2008 }}</ref> Li gorî Buroya Çandinî, Daristanî û Masîvaniyê ya Municipalaredariyê dê 600 mîlyon yuan veberhênana bajêr li çandiniyên li derdora bajêr, bi hêviya cotkaran bike ku "ji sedî 60 goşt, zebze û hilberên avî li sûka Shenzhen" peyda bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hydroponickheti.blogspot.com/ |sernav=Hydroponic Kheti |tarîx=28 çiriya pêşîn 2019 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2019-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191028053435/https://hydroponickheti.blogspot.com/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha wekî bersivek ji qirêjî û dermanên kêzikan ên ku di kiryarên cotkariyê de têne bikar anîn, çûnek kesk û organîk jî heye. Pêdivî ye ku dabînkerên sebzeyan hin venêranên ku ji hêla Buroya Çandiniyê ya bajêr ve têne kirin derbas bibin berî ku ew wekî "kesk" werin firotin.<ref>Shenzhen Government Online Shenzhen store embraces green 2007</ref> === Kûba === [[Wêne:AJM_034_Havana_urban_agriculture_business.JPG|thumb|Pargîdaniya çandiniyê li Havana, Kuba (2015)]] Di 2002 de, {{Convert|35000|acre}} ji baxçeyên bajarî {{Convert|3400000|short ton}} hilberandin ya xwarinê. Li Havana,% 90ê hilberên nû yên bajêr ji çandinî û baxçeyên bajaran ên herêmî tê. Di 2003 de, zêdeyî 200,000 Kubayî di berfirehkirina sektora çandiniya bajaran de xebitîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cubaagriculture.com/agriculture-today.htm |sernav=Cuban Ministry of Agriculture |paşnav=cubaagriculture.com |weşanger=Cubaagriculture.com |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> === Misir === Li Misirê, pêşkeftina baxçeyên banî di 1990an de dest pê kir. Di destpêka salên 1990an de, li Zanîngeha Ain Shams, komek profesorên çandiniyê înîsiyatîfek li ser mezinkirina sebzeyên organîk ku li gora bajarên Misirê pir qelebalix be pêş xistin. Thensiyatîf di astek piçûk de hate sepandin; heya ku ew bi fermî di 2001 de, ji hêla Rêxistina Xwarin û Çandiniyê (FAO) ve hate pejirandin.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations. "[http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ Climate-Smart Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325222350/http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ |date=2012-03-25 }}" Retrieved January 18th 2016.</ref> === Fransa === Di 2014 de, Mayoraredara Parîsê Anne Hidalgo soz da ku 100 hektar (247 donim) Parîs ji qada kesk re veqetîne, û 30 hektar di çandiniya bajaran de pispor e. Di pênc salên paşîn de li Parîsê zêdeyî 60 rêxistinên çandiniya bajarî derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |sernav=Green City Growers {{!}} Urban Farming {{!}} Urban Farming in Paris |malper=greencitygrowers.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 |roja-arşîvê=2020-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201025165049/https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hat ragihandin ku dê bihara 2020an li herêma 15-an a Parîsê vebe, çandiniya herî mezin a banê cîhanê ya 14,000 m dê li ber avahiya şeş-qatî ya li Expo Porte de Versailles rûne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/13/worlds-largest-urban-farm-to-open-on-a-paris-rooftop |sernav=World's largest urban farm to open – on a Paris rooftop |paşnav=Harrap |pêşnav=Caroline |tarîx=2019-08-13 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Zeviya pargîdaniya nûjen Viparis a li Parîsê bi pargîdaniyên fransî Agripolis re, ku di çandiniyên li ser banî an rûyên deşta pispor, û pargîdaniya lêkolînê / ekosîstem-ji nû ve çêkirina Cultures en Villes de bûne yek, da ku vê projeyê bigihîne rastiyê. Agripolis plan dike ku çandiniyê bi kar bîne dema ku Cultures en Ville dê bûyerên taybetî plan bike. Zevî hêvî dike ku di demsalekê de, her rojê bi zêdeyî 30 guherînên nebatan, her roj 2000 lîre fêkî û sebze hilberîne. Ji bilî ku li cîhanê çandiniya herî mezin a bajaran e, baxçeyê banê avê dê% 10 ê mîqdara avê ya baxçeyên kevneşopî hewce dike bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/agripolis-urban-farm-paris |sernav=Paris takes urban farming to new heights with the world's largest rooftop farm |paşnav=Brady |pêşnav=Sasha |malper=Lonely Planet |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Armanca çandiniyê peydakirina xwarinê ji karsaziyên başûrê Parîsê re ye û geştên perwerdehî û rahênanên hevkariyê ji bo pargîdaniyan peyda dike. === Hindistan === Pêşkeftina aborî li [[Mumbaî|Mumbai]] mezinbûnek nifûsê anî ku bi taybetî ji ber koçberiya karkeran ji herêmên din ên welêt. Hejmara niştecihên li bajêr di sedsala borî de ji donzdeh caran zêdetir bû. [[Mumbaî|Mumbai ya Mezin]], ku ji hêla Girava Bajêr û Girava Salsette ve hatî damezrandin, li gorî daneyên ku ji hêla serjimêriya 2001 ve hatine berhev kirin, li Hindistanê bajarê herî mezin e ku nifûsa wê 16,4 mîlyon e. Mumbai yek ji bajarên herî qelebalix ê cîhanê ye, di km² de 48215 kes û li herêmên bejahî jî 16,082 per km². Di vê senaryoyê de, çandiniya bajarokî ne gengaz e ku were pratîk kirin ji ber ku ew ji bo gihiştin û karanîna deverên vala divê bi pêşdebirên nekêşbar re hevrikiyê bike. Rêbazên çandiniyê yên alternatîf wekî bersivek li dijî kêmasiya ax, av û çavkaniyên aborî yên li UPA dixebitin derket holê. Rêbazên baxçeyê bajarokê Dr. Doshi ji bo guncan in ku li cîhên kêmkirî wekî teras û eywanan, heta li ser dîwarên avahiyên sivîl bêne bicîh kirin, û ji bo veberhênanên mezin ên sermayeyê an demjimêrên dirêj ên xebatê ne hewce ne. Pratîka wî ya cotkariyê tenê organîk e û bi piranî ber bi mezaxtina navmalî ve tê rêve birin. Amûrên wî yên baxçevaniyê ji materyalên ku li hawîrdora herêmî hene hene: bermayiyên kaniya şekir, torbeyên polîetilen, lastîk, konteyner û sîlîndêr û ax. Konteyne û torbeyên (li her du seriyan vekirî) bi şanikên nîska şekir, zibil û axê baxçe dagirtî ne, ku gengaz dike ku karanîna hûrgelek avê bi qadên vekirî re were qiyas kirin. Dr. Doshi diyar dike ku enerjiya rojê dikare şûna axê li bajaran bigire. Ew herweha ramana plansazkirina zincîrê, an mezinkirina nebatan di navberê de û di mîqdarên piçûk de ji yekcar û di mîqdarên mezin de pêşniyar dike. Wî di teraziya xweya {{Convert|1200|sqft|m2}} fêkiyên cûda yên wekî mangos, hêjîr, guvaş, mûz û darikên şekir mezin kir li Bandra. Têgiha çandiniya bajêr a ku ji hêla Dr. Ew dûv re di peydakirina xwarinê de malbatê xwe têr dike: {{Convert|5|kg}} fêkî û sebze salê 300 roj rojane têne hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |sernav=RUAF Foundation. ''Handouts on Case Studies'' |tarîx=11 kanûna paşîn 2010 |weşanger=Iwmi.cgiar.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110718024007/http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Armancên sereke yên projeya pîlot a li çandiniya bajêr li Rosary High School, Dockyard Road, pêşvebirina piştgiriya aborî ji bo zarokên kolanê, xweşikkirina dîmenê bajêr, dabînkirina xwarina organîk a hilberîner a herêmî ji niştecihên bajarî re (bi taybetî yên li xanîkan dimînin), û li bajarekî domdar çopên organîk birêve bibin. Proje li dibistana Rosary, li Mumbai, bi beşdariya zarokên kolanê di dema 2004 de hate meşandin. Zeviyek bajêr li qada {{Convert|400|sqft|m2}} a teras hate afirandin Beşdar di teknîkên çandiniya bajarî de hatin perwerdekirin. Çandiniyê sebze, fêkî û kulîlk çêdikir. Fikrê têgeha çandiniya bajêr li dibistanên din ên li bajêr belav kiriye. Metbexa navendî ya Mumbai Port Trust (MBPT) rojane li ser 3,000 karmendan xwarinê belav dike, mîqdarên girîng ên avêtina organîk çê dike. Baxçeyek terasê ku ji hêla karmendan ve hatî afirandin ji sedî not û nehsên vê hilberê di hilberîna zebze û fêkiyan de vedigire. Preeti Patil, ku li MBPT karmendê xwarinê ye, armanca pargîdaniyê şîrove dike:<ref>Roshni Udyavar et al., "Development of City Farms by Street Children"</ref><blockquote>Mumbai Port Trust li terasa metbexa xweya navendî çandiniyek organîk pêş xist, ku rûbera wê bi qasî {{Convert|3000|sqft|m2}} Çalakiya çandiniya bajêr di destpêkê de ji bo avêtina bermahiyên organîk ên metbexê bi rengek eko-heval hate destpê kirin. Endamên karmendan, piştî xebata xweya rojane di mitbaxê de, baxçeyê ku nêzîkê 150 nebatên wê lê ne, diçînin.</blockquote> [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_06.jpg|thumb|Li Wellington, Zelanda Nû çandiniya bajarî ya Kaicycle]] Li paytext Wellington çandiniyek bajarî ya bi navê Kaicycle di 2015 de hate damezrandin. Ew wekî awayek berhevkirina avêtina xwarina herêmî dest pê kir, şopên xwarinê bi duçerxeyê têne berhev kirin. Di pîvanên wan de çopa organîk a heftane heya 60 lître ji mal û kargehên herêmî hene. Armanca wan "veguheztina çopên xwarinê ji zeviyê zeviyê û vegerandina van xurekan dîsa li nav axên herêmî ye". Ew bi berhevoka ku çêdikin li çandiniya xweya bajarî baxçe dikin û dilxwazan vedixwînin ku bi rêkûpêk alîkariyê bikin. Ew hin berheman difroşin ku alîkariya dravdanên karûbarên kompostasyonê dike, ew jî bi dilxwazan re parve dikin û bexşê projeyên xwarinê yên civakê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/environment/83500178/pedalling-wellingtons-food-scraps-into-compost |sernav=Pedalling Wellington's food scraps into compost |paşnav=Flahive |pêşnav=Brad |tarîx=2016-08-24 |malper=Stuff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |sernav=Kaicycle |malper=WasteMINZ |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022094005/https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kaicycle.org.nz/ |sernav=Kaicycle |malper=Kaicycle |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-16 }}</ref> Di sala 2020an de ew tevlî torgilokek nû ya navendên berhevkirina ku ji hêla Baweriya Domdarî ve tê rêve birin bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sustaintrust.org.nz/blog/community-compost-wellington |sernav=Let's get Wellington Composting - Sustainability Trust Wellington |malper=Sustainability Trust |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref> === Taywan === [[Wêne:山陇全景_-_Full_View_of_Shanlong_(Jieshou)_Village_-_2016.04_-_panoramio.jpg|thumb| Parka Sebzeyan a Shanlong li [[Taywan]]ê.]] Li Giravên Matsu, hikûmeta herêmî li navenda bajarê Nangan zeviyek çandiniyê ya zebzeyan ava kir. === Taylenda === Di destpêka 2000an de, baxçeyên bajarî di bin rêberiya NGO-yê, Enstîtuya Hawirdorê ya Taylendayê (TEI) de, dest pê kirin da ku bibin alîkar ku pêşengiya ropdareyên Bajarê Mezin ên Bangkok (BMA) ya Taylenda "kesk" bigirin. Bi nifûsa 12 mîlyon û 39% erdê li bajêr ji ber berfirehbûna bilez a salên 1960- 80-an vala ye Bangkok ji bo baxçeyên bajarî ku navenda wê tevlêbûna civakê ye, ceribandinek e.<ref name="ReferenceA"/> Du baxçeyên bajarvaniyê yên ku ji hêla TEI ve hatine destpêkirin li Bangkok Noi û Bangkapi ne û peywirên sereke ev in: * Feydeyên qada kesk a bajarvaniyê fêrî endamên civakan bikin. * Çarçoveya civakî ya plansazî, pêkanîn û domandina qada kesk a bajarî biafirînin. * Pêvajoyek rêbazê biafirînin ku hewcedariyên civakê û hewcedariyên mezintirîn derdorên hawîrdorê hevseng bike. Gava ku armancên NGO di çarçoveyek cîhanî de girîng in, armancên civakê bi xebata damezrandina baxçeyên bajaran bixwe têne pêşwazî kirin. Di vê wateyê de, afirandin, bicihanîn û xwedîkirina baxçeyên bajaran ji hêla daxwazên civakên têkildar ve pir têne diyar kirin. Lêbelê, pîvanên ku TEI serfiraziya wan dipîve qada sûdên civakek ku çandiniya bajarvaniyê dike nîşan dike. Nîşaneyên serketinê yên TEI ev bûn: * Avakirina Plana Kesk a Bajêr * Avakirina Kapasîteya Civakî * Kêmkirina Xizaniyê * Bi Hikûmatê re zencîre * Ji bo Civakên Din Modêlek Pêşdixin === Keyaniya Yekbûyî === Todmorden li Yorkshire, [[Keyaniya Yekbûyî]] bi modela çandiniya bajarî ya serfiraz bajarek e ku bi 17,000 şêniyên wê re ye. Projeya ku di sala 2008an de dest pê kir, tê vê wateyê ku li çil deveran li seranserê bajêr dexlên xwarinê hatine çandin.<ref>Paull, John (2013) [http://orgprints.org/24956/28/24956.pdf "Please Pick Me" – How Incredible Edible Todmorden is repurposing the commons for open-source food and agricultural biodiversity], In J. Franzo, D. Hunter, T. Borelli & F. Mattei (Eds.). Diversifying Foods and Diets: Using Agricultural Biodiversity to Improve Nutrition and Health. Oxford: Earthscan, Routledge, pp.336-345.</ref> Hilber hemî belaş e, kar ji hêla dilxwazan ve tê kirin, û ji rêwî û mêvanan têne vexwendin ku hilberan hilbijêrin û bikar bînin.<ref name="Tod">Paull, John (2011) [http://orgprints.org/19523/1/Paull2011TodmordenFM.pdf "Incredible Edible Todmorden: Eating the Street"], Farming Matters, 27(3):28-29.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.incredible-edible-todmorden.co.uk/ |sernav=Incredible Edible Todmorden - The Future Of Local Food In Todmorden |malper=incredible-edible-todmorden.co.uk }}</ref> Hin komployên Todmorden bûne pîlanên destûrê hinekên din jî bûne nimûneyên baxçeyê gerîla. Hemî "baxçeyên propagandayê" ne ku niştecîhan pêşniyar dikin ku herêmî mezin bikin, demsalî bixwin, pêzanîna xwarina xwe bihesibînin û kêfxweş bibin. Li kolanê, li parka gerîdeyê ya navenda tenduristiyê, li stasyona hesinî, li polîsxaneyê, li goristanê û li hemû dibistanên bajêr pîlanên xwarinê hene. === Dewletên Yekbûyî === ==== Vebijarkên Lêkolîna Neteweyî ==== Li gorî USDA, çandiniyek wekî cîhek tête diyar kirin ku herî kêm bi qasî $1000 berhem çêdike û difroşe. Lêkolînek li ser çandiniyên bajaran di sala 2012an de li ser 315 mezrayên ku wekî bajarî hatine destnîşankirin lêkolîn kir. Ji wan, ji 32% li Bakûrê rojhilat, ji 26% li Başûr, 22% li Rojava, û ji 19% kêmtir li Midwest dîtin. Di anketê de hat dîtin ku piraniya çandiniyên bajaran ên li Dewletên Yekbûyî wekî ne-kêrhatî an jî tenê xwedî têne damezrandin. Çandiniyên bajaran bi gelemperî teknîkan bikar tînin ku dihêlin ew li ser erdek piçûk bi xurtî hilberînê bikin. Di serî de, van kiryaran nivînên rakirî, sera, û baxçeyên konteyner hene. Ji hilberên hatine çêkirin, piraniya piraniya çandiniyên bajaran li ser sebzeyên teze, û dûv re giha û kulîlkan disekinin. Ger çandiniyek bajarî li ser ajalan bisekine, heywana bingehîn mirîşk in. Mêş û berx heywanên çandiniya bajaran a duyemîn in.<ref name="Oberholtzer2016">{{Jêder-malper |url=http://www.attractive.ncat.org |sernav=Urban Agriculture in the United States: Baseline Findings of a Nationwide Survey |paşnav=Oberholtzer |pêşnav=Lydia |tarîx=November 2016 |malper=National Center for Appropriate Technology |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021101093149/http://www/ |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2002 }}</ref> Hema bêje nîvê çandiniyên bajaran ên ku beşdarî anketê bûn firotanek tevahî ya tevahî kir ku ji $10,000 kêmtir kir. Piraniya van firotanan ji bazarên cotkaran, Çandiniya Piştgiriya Civakî (CSA), û xwaringehan tê. Li gorî îstatîstîkên firotana tevahî ya nesax jî 5% ê çandiniyên bajarvaniyê nehate hesibandin. Piraniya çandiniyên bajaran li ser dijwariya sereke ya ku ew pê re rû bi rû ne; lêçûnên hilberînê, birêvebirina zirarê, birêvebirina gihayan, û avhewa. Ew her weha qezencê, fînansekirinê, û keda çandiniyê wekî zehmetiyên mezin ên birêvebirina zeviyek bajarî dibînin.<ref name="Oberholtzer2016"/> ==== Nûyork ==== [[Wêne:Lower_East_Side_in_Adam_Purple's_Garden_1984..jpg|çep|thumb| Baxçeyê Adam Purple, aliyê rojhilat-jêrîn, Bajarê New York, 1984]] Gelek niştecihên kêm-dahat ji rêjeyên zêde qelewbûn û şekir û çavkaniyên kêm ên hilberên nû êş dikişînin. Bajar û komên nehfî yên herêmî ax, perwerde û teşwîqkirina darayî peyda dikin, lê teşwîqa çandiniya bajarî rastî cotkaran hatiye, ku dema ku roja karê wan a rêkûpêk pêk tê, pir caran dilxwaz in. Wekî din, Daîreya Parastina Hawirdorê ya Bajarê New York-ê ji bo xwedan milkê taybet li deverên kanalîzasyona hevgirtî ya Bajarê New York-ê bernameyek bexşînê pêşkêş dike. Pêdiviya herî kêm ev e ku meriv ji qada bêserûber a ku tevkariyê dike, 1 ”ya herikîna bahozê birêve bibe. Projeyên mafdar banê kesk, çandiniyên banî, û berhevkirina ava baranê li milkê taybet li qadên kanalîzasyonê yên hevgirtî hene. Ji ber vê bernameya bexşînê, niha li Bajarê New York xwedan çandiniyên herî mezin ên banê banî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.treehugger.com/sustainable-agriculture/rooftop-farm-brooklyn.html |sernav=One of the world's largest rooftop farms is in Brooklyn |malper=TreeHugger }}</ref> Hin baxçevanên bajaran ji bo destpêkirina civakek an baxçeyên bajaran gelek deverên vala bikar anîn. Lêbelê, pêdivî ye ku ax ji ber qirêjiya wesayîtê û bermahiyên avahiya kevn ji bo pîsbûna giran di nav axa bajêr de were ceribandin. Di heman demê de li Bajar bernameyek berhevkirinê jî heye, ku ji baxçevan û cotkaran re heye. Grûbek, GreenThumb, şitlên belaş peyda dike. Bernameyek din, projeya Bajarvaniya Bajarvaniyê ku ji hêla nehêja Just Food ve tê xebitandin, qursên mezinbûn û firotina xwarinê pêşkêşî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/05/07/dining/07urban.html |sernav=Urban Farmers' Crops Go From Vacant Lot to Market (Published 2008) |paşnav=McMillan |pêşnav=Tracie |tarîx=7 gulan 2008 |via=NYTimes.com }}</ref> Du awayên alternatîf ên mezinbûnê ev in: baxçeyên banî û mezinbûna hîdroponîkî (bê ax). ''New York Times'' gotarek li ser yek ji yekem baxçeyên Manhattan nivîsand ku ev her du teknîk tê de ne.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/07/28/dining/28roof.html From Roof To Table],</ref> ==== Kalîforniya ==== Di bersiva paşvemayîna 2008an de, koalîsyonek rêxistinên civak-bingeh, cotkar û saziyên akademîk ên li Geliyê Pomona ya Kalîforniyayê thenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley ava kirin. Piştî derbasbûna Peymana Bazirganiya Serbest a Amerîkaya Bakur, genimê erzan ê Dewletên Yekbûyî Meksîka di bin avê de hişt, cotkarên gundî ji erdê xwe derxistin. Gelek koçberî Geliyê Pomona bûn û di pîşesaziya avahiyê de kar dîtin. Bi paşketina 2008an re, pîşesaziya avahiyê jî li herêmê êş kişand. Ne mimkune ku hêza xweya berê ji nû ve bistîne ji ber kêmbûna avê ya giran li vê herêma çolê û her weha qelsbûna aboriya herêmî. Van koçberan li welatê xwe ji hêla cotkar ve organîkên erdên hişk bûn ji ber ku wan negihaştî dermanên kêzikan û gubreyên bingeha petrolê. Naha, wan xwe li tixûbê du wîlayetan dît: Los Angeles County ku nifûsa wê 10 mîlyon e û hema bêje zeviyek çandinî tune, û San Bernardino County ku li eyaleta gihîştina herî xirab a xwarina tendurist heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publichealthadvocacy.org/ |sernav=California Center for Public Health Advocacy |malper=publichealthadvocacy.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2018-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180115073410/http://www.publichealthadvocacy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li her du wîlayetan, ji bo hilberên organîk ên li herêmê mezin dibin daxwazek zêde dibe. Li bersiva van mercan, Uncommon Good, rêxistinek nehfdar a bingeha civakê ku bi malbatên cotyarên koçber re dixebite, forûmek ku bû Komeleya Cotkarên Bajar civand. Komeleya Cotyarên Bajar ji bo cotkarên koçberên belengaz li Geliyê Pomona rêxistina yekem e. Armanca wê pêşxistina derfetan e ku endamên wê bi çandiniya bajarvaniyê debara xwe û malbatên xwe bikin. Bi Xweya Nekandî, ew endamê damezrînerê iativenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley (PVUAI) e. PVUAI bi zanîngeh û zanîngehên herêmî re dixebite ku lêkolînek nirxandina xwarinê ya ku li Bajarê Pomona hatî çêkirin berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Algert |pêşnav=Susan J. |paşnav2=Agrawal |pêşnav2=Aditya |paşnav3=Lewis |pêşnav3=Douglas S. |sal=2006 |sernav=Disparities in Access to Fresh Produce in Low-Income Neighborhoods in Los Angeles |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2006-05_30_5/page/n4 |kovar=American Journal of Preventive Medicine |cild=30 |hejmar=5 |rr=365–70 |doi=10.1016/j.amepre.2006.01.009 |pmid=16627123 }}</ref> ==== Oakland ==== Çandiniya bajaran li West Oakland rengek radîkal girtiye ku meriv dikare vegerîne destpêşxeriyên baxçeyê civakê yên di 1970an de li bajarên Berkeley û [[Oakland, Kalîforniya|Oakland dest pê kirin]], û mîrata Afrîkî-amerîkî ya bajêr.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Pîşesaziya çêkirinê ya Oakland di dema WCII de niştecihên nû kişand. Ji bo kêmkirina tengezariya nijadî, Desthilatiya Xanî ya Oakland projeyên xanî ji bo reşikên li West Oakland û spiyan li Oakland Rojhilata ava kir. Bi peymanên veqetandî û ji nû ve xêzkirina bankan, sermiyanê geşedanê ji West Oakland hate hiştin dema ku nifûsa Afrîkî-amerîkî xwedî derfetên kirê an kirîna xaniyên derveyî Oakland-a West bû.<ref name="mc">McClintock, Nathan. (2008). [http://escholarship.org/uc/item/1wh3v1sj From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of Urban Agriculture in Oakland, California.] UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> Partiya Pantherê Reş (BPP) di tovkirina kiryarên çandiniya bajarî yên li Oakland-West-ê de rol lîst.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Yek ji bernameyên wê yên civakî armanc bû ku bi dabînkirina taştê li dibistanên herêmî, dêr û navendên civakî, gihîştina xwarina tendurist ji bo nifûsa reş a bajêr baştir bike. Kêmek ji vê xwarinê ji baxçeyên herêmî yên piçûk ên ku ji hêla endamên BPP ve hatine çandin hat. Li gorî Prof. Nathan McClintock, "Panthers baxçevanî wekî mekanîzmayek liberçavgirtinê û navgînek lêzêdekirina parêzên xwe bikar anîn, û her weha wekî navgînek ji bo xurtkirina endamên civakê yên ku li dijî zordariyê têkoşîn kirin." Tora Keskan a Rengîn a Rengîn (PCGN) di 1990an de hate afirandin. Komê li West Oakland li zeviyên vala û vala çandin. Wekî din, dibistanên li derdora Alameda County dest bi hînkirina behreyên baxçeyê bingehîn û perwerdehiya xwarinê kirin. Komên din ew mîrat hildigirtin, wekî Nûçegihanên Gel <ref name="js">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2012 |sernav=Growing food justice by planting an anti-oppression foundation: Opportunities and obstacles for a budding social movement |kovar=Agriculture and Human Values |cild=29 |hejmar=4 |rr=455–66 |doi=10.1007/s10460-012-9363-0 }}</ref> û Dadweriya Çandinî.<ref name="sj">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2016 |sernav=These Bars Can't Hold Us Back: Plowing Incarcerated Geographies with Restorative Food Justice |url=https://semanticscholar.org/paper/8cb408737e117a7787028d188d92619278b02a91 |kovar=Antipode |cild=48 |hejmar=5 |rr=1359–79 |doi=10.1111/anti.12247 }}</ref> Di 1998an de, Ofîsa Saredariya Bajarê Oaklandê ya Berdewamiyê ji bo pêşkeftina domdar Initnîsiyatîfa Pêşkeftina Civaka Domdar pêşniyar kir.<ref>Floyd, Ceda [http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf "Resolution Authorizing The City Of Oakland To Adopt Part Three Of The 'City Of Oakland Sustainable Community Development Initiative.'”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209013558/http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf |date=2021-02-09 }} Oakland City Council Resolution No. 74678. 1 December 1998. PDF file.</ref> Ji ber nebûna gihîştina West Oakland ji xwarinên têr û tendurist, rêxistinên din PCGN û Bajarên Slicker Farms jî di nav de daxwaz kirin ku nexşe stratejiyên afirandina bandorek domdar li ser pergala xwarina herêmî bicîh bîne. City Slicker Farms di sala 2001an de li bersiva nebûna gihîştina hilberên nû li West Oakland hate damezrandin. Bi saya bexşînên erdên ji niştecihên herêmî, bi navgîniya Bernameya Çandiniyên Bazara Civakî torek çandiniyên bajarok hate afirandin, û di 2005 de rêxistinê Bernameya Baxçeyê Paşê ava kir da ku alîkariya niştecîhên West Oakland bike ku xwarina xwe li malê mezin bikin. Ev bername nuha bi jor 30,000 mezin dibe&nbsp;lbs. ya xwarinê her sal. Di 2005an de, Jeraredar Jerry Brown Peymana Jîngehparêziya Bajêr a Roja Jîngehê ya Cîhanê îmze kir, soz da ku Oakland sala 2012 bibe bajarekî domdar.<ref>[http://www2.oaklandnet.com/Government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm "Adopted Sustainability City Policies."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318152646/http://www2.oaklandnet.com/government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm |date=2021-03-18 }} City of Oakland - Official City Website. City of Oakland, 2014. Web. 11 March 2014.</ref> Vê yekê biryarên Encûmena Bajêr a Oakland, wekî hejmar 76980 û hejmar 80332 ku alîkariya pêşxistina Encûmena Siyaseta Xwarinê kir, da. Ew bi Tenduristiya Gel û Hawirdora Oakland (H HV) re Hevkar e, ku ji bo baştirkirina tenduristî û xweşiya niştecîhên Oakland dixebite.<ref name="mc"/> Di 2009 de Meclîsa Siyaseta Xwarinê ya Oakland dest bi plansazkirina çandiniya bajaran li Oakland kir. ==== [[Detroit]] ==== Ji 2010an ve, çandiniya bajarî li bajarê Detroit bilez berfireh bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2019/11/05/food-community-detroit-garden-agriculture/ |sernav=In Detroit, A New Type of Agricultural Neighborhood Has Emerged |paşnav=Adams |pêşnav=Biba |malper=yes! }}</ref> Gava ku nêzê 2 mîlyon mirov lê diman, niha li bajarê Detroit nifûsa wê di bin 700,000 de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/scottbeyer/2018/07/31/why-has-detroit-continued-to-decline/?sh=754e544e3fbe |sernav=Why Has Detroit Continued To Decline? |paşnav=Beyer |pêşnav=Scott |malper=Forbes |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Windabûna nifûsê di gelek war û milkên vala de derket. Di hewildana peydakirina xwarinên bi tendurist û xweşikkirina taxê de, niştecihan dest bi ji nû ve armanc kirina erdê û çêkirina çandiniyên bajaran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metrotimes.com/detroit/on-urban-farming-and-colonialism-in-detroits-north-end-neighborhood/Content?oid=7950059 |sernav=On urban farming and 'colonialism' in Detroit's North End neighborhood |paşnav=Perkins |pêşnav=Tom |malper=Detroit Website Times |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Baxçeyên civaka piçûk di nav projeyên mezintir de mezin bûn ku gelek ne-qezenc çêbûn da ku hem pirsgirêkên çolên xwarinê û milkên vala çareser bikin. Li seranserê bajarên amerîkî, hin baxçeyên bajarî û însiyatîfên kesk teşe girtiye jîngehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejas/11316#tocto1n5 |sernav=What Can Urban Gardening Really Do About Gentrification? A Case-Study of Three San Francisco Community Gardens |paşnav=Marche |pêşnav=Guillaume |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeyên baxçe û çandiniyê hatine dîtin ku buhayên kirê zêde dikin û niştecîhên dewlemendtir dikişînin, û di encamê de jicîhûwarkirina fizîkî û çandî, û her weha guhertinên demografîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/environmental-economics/working-paper-moving-beyond-cleanup-identifying-crucibles-environmental |sernav=Moving Beyond Cleanup: Identifying the Crucibles of Environmental Gentrification |paşnav=Banzhaf |pêşnav=Spencer |paşnav2=McCormick |pêşnav2=Eleanor }}</ref> Lêbelê, Detroit bêhempa ye ji ber ku gelek înîsiyatîfên çandiniya bajarî ji hêla mirovên rengîn ve têne rêve kirin, erdê vala bikar tînin û ji niştecîhên cîran re bêtir peyda dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aesoptorino2015.it/content/download/480/2529/version/1/file/44_T4B_734_richtr_A.pdf |sernav=FARMING AS A TOOL OF URBAN REBIRTH? URBAN AGRICULTURE IN DETROIT 2015: A CASE STUDY |paşnav=Matthew |pêşnav=Potteiger |paşnav2=Jan |pêşnav2=Richtr |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Farnsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Michigan (MUFI) rêxistinek nehf e ku çandiniya bajêr wekî rêyek ji bo pêşvebirina perwerde û dadmendiya civakî û bihêzkirina civakên bajaran bikar tîne.<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://www.miufi.org/ |malper=Michigan Urban Farming Initiative |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> MUFI ji North End of Detroit-ê bingeh digire û kampusek wê ya bi qasî sê hektar heye. Ji 2011an ve, MUFI bi arîkariya zêdeyî 10,000 dilxwazan cîh veguherand û zêdeyî 50,000 lîreyên hilberînê mezin kir. Vêga, rêxistin dixebite ku bi riya hilberên dabeşkirî yên ji bo niştecîhên herêmê û avakirina navenda civaka sê-çîrok, zeviya MUFI bi civakê ve girêbide. Keep Growing Detroit (KGD), ku di 2013 de hate damezrandin, hewl dide ku bi civakên tendurist û aboriyên herêmî yên berxwedêr re Detroitek serwerî, xweser-domdar a xwarinê çêbike.<ref name="auto4">{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/ |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Rêxistin ji gelek bernameyan pêk tê wekî Bernameya Çavkaniya Baxçe, ku 1600 çandiniyên bajarî piştgirî dike, û Grown in Detroit, ku cotkarên bajarî bi bazar û xwaringehên herêmî ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |sernav=Grown in Detroit |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201030064635/http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêxistin di heman demê de bi gelek komên ciwanan re hevkar e û xwedî bernameyek 7-hefteyî ya şagirtan a havînê ye ku li ser çandinî, karsazî, darayî û rêberiya rêberiyê disekine. Di 2019 de, KGD alîkariya sed cotkarên nû kir ku zevî ewle bikin û di derheqê sûd û keysên çandiniya bajarî de wan fêr kir. Hantz Woodlands, anku wekî Farmanên Hantz jî tê zanîn, çandiniyek daristanên bajarî ye ku li aliyê rojhilatê Detroit e. Hantz Woodlands projeyek Koma Hantz e, ku serokatiya wê karsaz û Detroit-dayik John Hantz dike.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |sernav=Hantz Woodlands |malper=Hantz Woodlands |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210921075341/http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Projeyê zêdeyî 2,000 valahiyên vala yên xwedan bajar paqij kir û xaniyên şewitandî hilweşand da ku rê li çandiniya darên hişk veke. Vêga li Dewletên Yekbûyî mezintirîn çandiniya darên bajarî ye <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deadlinedetroit.com/articles/6859/construction_of_hantz_woodlands_begins |sernav=Hantz Woodlands Gets State OK For Biggest U.S. Urban Farm |malper=Deadline Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Heya nuha, Hantz Woodlands li ser 1 mîlyon dolaran li civakê veberhênan kir û li ser 140 donimî 25,000 dar çandin. Ji înîsiyatîfê re nirxên xaniyan% 482 bilind kirin û taxa derdorê xweşik kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landgrabfilm.com/ |sernav=Land Grab |malper=Land Grab |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210330212117/https://www.landgrabfilm.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê, nîqaş û guman hîn jî projeya Çandiniyên Hantz dorpêç dike. Rexnevan bi salan piştî stendina donim erd ji Detroit-ê digotin, Hantz dikaribû milkê ji bo pêşkeftinê li nekêşbara bilind û bazirganî bifroşe. Vê çalakiyê dê ji bo Koma Hantz qezencên mezin çêbike dema ku hevgirtina civakê diêşîne û ji bo niştecihên demdirêj berdêl nahêle. The Greening of Detroit di The Detroit Partnership de bernameyek daristanî ya bajarvanî ye û ne hevkar e.<ref name="auto3">{{Jêder-malper |url=https://www.greeningofdetroit.com/ |malper=The Greening of Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Ji Mijdara 2020an ve, rêxistinê li seranserê Detroit li ser 130,000 dar çandin. Ji bilî çandina daran li herêma Detroit, Keskbûna Detroit bi perwerdehiya daristanên bajarî, perwerdehiya kar, û bernameyên din ên civakê re mijûl dibe. Rêxistin di çandiniya bajaran de jî mijûl dibe û niha serpereştiya Lafayette Keskan dike. Qada kesk, ku li navenda bajarê Detroit e, fêkiyên fêkiyan, sebze, giha û kulîlkên bê kîmyewî mezin dike da ku gel kêfxweş bike. Vê paşiya paşîn, bajarê Detroit dest bi veberhênanên înîsiyatîfa kesk a bajarî kir. Di 2019 de, Mike Duggan, şaredarê Detroit, planên zêdekirina hilweşandina milkên şewitandî li bajêr diyar kir. Yek awayek pêşniyazkirî ya vejandina Detroit bi afirandina baxçeyên civakê, qadên kesk, û baxçeyên bajaran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlive.com/news/2016/06/mayor_duggan_plans_for_20_minu.html |sernav=Mayor Duggan plans for '20 minute' neighborhoods, 'uniquely Detroit' improvements |paşnav=Thibodeau |pêşnav=Ian |malper=mLive |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeya pêşerojê ya herî mezin a Detroit Joe Louis Greenway (JLG) e, xelekek ne-motorî ya 32 mîlî ku dê ji navenda Detroit Riverfront heya Highland Park dirêj bibe. Riya tê texmîn kirin ku 50 mîlyon $ mesref dike ku ji niştecîhên ku hest dikin ku drav dikare çêtir were xerckirin ji bo xetimandin û bêkariyê li bajêr.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |sernav=The latest updates on the Joe Louis Greenway as end of planning phase nears |paşnav=Mondry |pêşnav=Aaron |malper=Curbed Detroit |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205113702/https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêberên projeyê dibêjin ku JLG dê aramî û pêşkeftina taxê bîne û di encamê de xanî û kar bi arzanî peyda dibin. Zanyar ji bo projeyê du rêgezên potansiyel destnîşan dikin: Gentrifikasyona kesk, ku "cîhê vekirî dê bikeve destên taybetî, ji dêvla ku ji civak an karanîna giştî re were veqetandin", an telafîkirinên kesk ên ku "proje dê bi mebestek taybetî ya gihîştina dadmendiya civakî bêne kirin. ” <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Draus |pêşnav=Paul |paşnav2=Haase |pêşnav2=Dagmar |paşnav3=Napieralski |pêşnav3=Jacob |paşnav4=Sparks |pêşnav4=Alec |paşnav5=Qureshi |pêşnav5=Salman |paşnav6=Roddy |pêşnav6=Juliette |tarîx=31 tîrmeh 2020 |sernav=Wastelands, Greenways and Gentrification: Introducing a Comparative Framework with a Focus on Detroit, USA |kovar=Sustainability |cild=12 |hejmar=15 |rûpel=6189 |doi=10.3390/su12156189 |doi-access=free }}</ref> Karbidestên giştî yên Detroit xwedan derfet û hêz in ku JLG bi rê ve her yek ji rêyan bimeşînin, tenê yek ji wan bi kêrî civakên piranî hindikahî û warên veberhênana dîrokî tê. ==== [[Illinois]] ==== Initiativenîsiyatîfên çandiniya bajarî yên li Eyaleta Illinois, Chicago jî di nav de, ji hêla komên parêzer ve hatin pêşeng kirin. Wekî din, HB3418 dihêle ku şaredarî û wîlayetên li eyaletê, Chicago jî tê de, herêmên çandiniya bajaran (UAZ) ava bikin, ku ji hêla teşwîqên darayî yên wekî rêjeyên avê kêmkirî, lêçûnên karûbar, û kêmkirina baca malî têne piştgirî kirin. Wekî din, USDA Alîkariya Derve û Alîkariya Teknîkî ya Bernameya Çandinî û Ranchers a Civakî Belengaz û Veteran (Bernameya 2501) ku ji Enstîtuya Neteweyî ya Xurek û Çandiniyê ya USDA ve hatî veguheztin pêk anî. Armanca bingehîn a Bernameya 2501 ew e ku hevrêziya derveyî, alîkariya teknîkî, û xebatên perwerdehiyê zêde bike, da ku bigihîje cotyarên belengaz ên civakî, kevnar, û xwedan erdên daristanan û baştirkirina beşdariya wan di navfirehiya bernameyên USDA de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |sernav=A FOOD AND AGRICULTURE ROADMAP FOR ILLINOIS |tarîx=19 gulan 2015 |malper=www.learnbioscience.com/blog |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210414113649/https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Farm_on_ogden.jpg|alt=|thumb| Çandinî li ser Odgen ji hêla Baxçeyê Botan ê Chicago ve.]] === Zîmbabwe === Harare bi taybetî ji bo çandiniya bajaran guncan e, ji ber ku topografiya wê bi giranî xwedan ''vleis'', pergalên ''qutkirina'' axê ye ku di demsala baranê de dibin av. Gava baran dibare derbasbûna wan dijwar e, û di demsala zuwa de ew piçûk dibin û diqerisin, ku dibe sedema xisara avahiyê ya binesaziyê, her çend vleis hê jî avê di binê erdê de hiltînin. Ji ber vê yekê, van deverên dewlemend-şil bi piranî nehiştî têne hiştin, û dihêlin ku çandiniya bajarvaniyê were meşandin. Ji xeynî vleis û xaniyê niştecihbûnê yê taybet ku Harare cot dikin, erdek giştî ya berbiçav ji bo çandiniyê li Harare tê bikar anîn: li rex rêyên giştî, xetên hesinî, zeviyên neçêkirî, keviyên rê û kenarên xendekan.<ref name="Mudimu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Mudimu |pêşnav=Godfrey |tarîx=1996 |sernav=Urban Agricultural Activities and Women's Strategies in Sustaining Family Livelihoods in Harare, Zimbabwe |kovar=Singapore Journal of Tropical Geography |cild=17 |hejmar=2 |rr=179–194 |doi=10.1111/j.1467-9493.1996.tb00092.x |pmid=12322325 }}</ref><ref name="DrakakisSmith1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Drakakis-Smith |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=Urban Poverty and Urban Agriculture: An Overview of the Linkages in Harare |url=https://archive.org/details/sim_habitat-international_1995_19_2/page/183 |kovar=Habitat International |cild=19 |hejmar=2 |rr=183–193 |doi=10.1016/0197-3975(94)00065-A }}</ref> Zevî bi piranî ji bo maç, findiq, kartolên şirîn, sebzeyên kesk, fêkî, paprika, û kulîlkan tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |sernav=City Harvests: Urban and Peri-Urban Agriculture in Harare, Zimbabwe |url=https://www.academia.edu/9507035 |ziman=en }}</ref> Vê çandiniya neçêkirî xwedan dîrokek pêdivî ye: di demên kolonyalîzmê de, karkeran bajarên ku ew bikaribin mîna li malên xweyên gundewarî çandiniyê bikin, û bi dahata wan a pir hindik, hewce bûn ku pêdiviya xweya xwarinê zêde bikin, dixwestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |tarîx=1994 |sernav=Institutional Responses to Uncontrolled Urban Cultivation in Harare: Prohibitive or Accommodative? |kovar=Environment and Urbanization |cild=6 |rr=188–202 |doi=10.1177/095624789400600116 }}</ref> Lêbelê, çandiniya bajarokê li Harare zirarê dide jîngehê. Pratîkê ji sedî 28,5 ketina ava baranê ya nav axê kêm kiriye û cihêrengiya cûreyên daran kêm kiriye. Wekî din, piraniya cotkarên nefermî yên bajaran gubreyên kîmyewî yên ziyandar bikar tînin. Her weha çandiniya bajarî li Harare bi neyînî hatiye nerîtandin ji ber ku ew li xanî û geşepêdana bajar dibe asteng. Li ber zagonên Zimbabwe, çandinî ne çalakiyek "bajarî" bû an teşeyek rewa ya karanîna axê li bajaran bû. Di sala 1983an de, digel ku hewildanên wê yên ji bo dorpêçkirina çandiniya bajêr bi tevahî têk çûn, Komîteya Çandiniya Qaçax a Mezin a Harare hate damezrandin. Di salên 1990an de, têkçûna Bernameyên Guhertina Avahî bû sedema bêkariyê mezintir, bihayên zêde, û hatiniyên kêmtir, ji ber vê yekê bêtir mirovan dest bi mezinkirina xwarina xwe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |sernav=The Impact of the Economic Meltdown on Urban Agriculture in Harare |paşnav=Toriro |pêşnav=Percy |tarîx=January 2009 |malper=Urban Agriculture |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003030740/http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera 1990 û 1994 de, qada çandiniyê ya Harare ji sedî 92,6 zêde bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taru |pêşnav=J. |paşnav2=Basure |pêşnav2=H.S. |sal=2013 |sernav=CONFLICTS, CONTESTATION, AND MARGINALIZATION IN URBAN AGRICULTURE: EXPERIENCES FROM KUWADZANA EXTENSION, HARARE (PDF Download Available) |url=https://www.researchgate.net/publication/286348362 |kovar=Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences |ziman=en |cild=18 |hejmar=6 |rr=15–26 |doi=10.18551/rjoas.2013-06.03 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-02 |doi-access=free }}</ref> Bûyîna çandiniya bajaran hem ewlehiya xurekê û hem têrkirina pratîkên wê, hem jî dahata zêde ya ji firotina hilberên zêde çêtir kir. Pratîk di salên 2000an de dema ku paşvedanek mezin xizanî, bêkarî, û enflasyonek mezin peyda kir berdewam kir. Di dawiyê de, Danezana Nyanga ya li ser Çandiniya Bajarî ya li Zimbabwe ya 2002an bi zelalî qîmeta çandiniya bajêr a ji bo ewlehiya xwarinê û kêmkirina xizaniyê pejirand. Qebûl dike ku gelek kes bi jiyanê ve girêdayî ne, hukûmetê ji bo armancên çandiniyê şêst hezar hektar erd li Harare veqetand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chaminuka |pêşnav=Nyasha |paşnav2=Makaye |pêşnav2=Peter |tarîx=2015-04-23 |sernav=The Resilience of Urban Agriculture in the Face of Adversity from the City Authorities: The Case of Mkoba |url=https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |kovar=Global Journal of Human-Social Science Research |ziman=en |issn=2249-460X |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210209110519/https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Feydeyên == Sûdên ku UPA bi xwe re tîne bajarên ku vê pratîkê pêk tînin pir in. Veguheztina bajaran ji tenê xerîdarên xwarinê ji bo hilberînerên hilberên çandiniyê dibe sedema domdarî, tenduristî baştir, û kêmkirina xizaniyê. * UPA arîkar dike ku pergala dorpêçê ya vekirî li bajarên bajarî ku ji hêla anîna xwarinê ji herêmên gundewarî û hinardekirina çopê ji bo herêmên derveyî bajar an bajarokê tête taybetmendî kirin. * Ava avê û bermahiyên hişk ên organîk dikarin ji bo mezinbûna hilberên çandiniyê veguherin çavkaniyan: ya yekem dikare ji bo avdaniyê, ya duyemîn jî wekî zibil were bikar anîn. * Deverên vala yên bajarî dikarin ji bo hilberîna çandiniyê werin bikar anîn. * Çavkaniyên din ên xwezayî dikarin werin parastin. Bikaranîna kanalîzasyona ji bo avdanê rêveberiya avê baştir dike û hebûna ava teze ji bo vexwarin û vexwarina malê zêde dike. * UPA dikare bibe alîkar ku ekolojiyên biyeverjiyanî ji zeviyên çandî neyêne veguheztin. * Çandiniya bajar enerjiyê teserûf dike (mînakî enerjiya ku di veguhastina xwarinê de ji gundan ber bi bajaran ve tê xerckirin). * Hilberîna herêmî ya xwarinê di heman demê de di lêçûnên veguhastinê, depokirin, û di windabûna hilberê de, ya ku di kêmkirina lêçûna xwarinê de dide, dide. * UPA bi keskbûnê û bi vî rengî, kêmkirina qirêjiyê, kalîteya jîngeha bajar baştir dike. * Her wiha çandiniya bajarî bi başkirina kalîteya jîngehê bajar dike cihekî tenduristtir ê jiyanê. * UPA amûrek pir bi bandor e ku li dijî birçîbûn û tinebûnê şer bike ji ber ku ew gihîştina xwarinê ji hêla sektora xizan a nifûsa bajaran ve hêsan dike. Rakirina belengaziyê: Tê zanîn ku beşek mezin ji mirovên ku tevlî çandiniya bajaran dibin xizanên bajêr in. Li welatên ku pêşve diçin, piraniya hilberîna çandiniya bajarî ji bo xwe-xerckirinê ye, bi zêdeyî li sûkê têne firotin. Li gorî FAO (Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî), xerîdarên belengaz ên bajarok di navbera 60 û 80 ji sedî dahata xwe li ser xwarinê didin, wan li hember bihabûna bihayên xwarinê pir zehf dikin. * UPA xwarinê peyda dike û di lêçûnên malê de li ser materyalên serfkar teserûfê diafirîne, bi vî awayî mîqdara dahata ku ji bo karanînên din ve hatî veqetandin zêde dike. * Zêdeyî yên UPA dikarin li bazarên herêmî bêne firotin, ji bo belengazên bajarok bêtir dahat çêbibe.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> Navendên civak û baxçeyan civakê fêr dikin da ku çandinî wekî perçeyek jîngeha bajarvaniyê bibîne. Enstîtuya Florida House ji bo Pêşkeftina Domdar li Sarasota, Florida, wekî civakek gelemperî û navendek perwerdehiyê ya ku nûkerên xwedan ramanên domdar, teserûfa enerjiyê dikarin wan bicîh bînin û biceribînin. Navendên civatî yên mîna Florida House, cîhek navendî li deverên bajarî peyda dikin da ku li ser çandiniya bajarî fêr bibin û dest bi yekkirina çandiniyê bi şêwaza jiyana bajarî bikin.<ref name="ReferenceB">Smit, Jack, et al. "Urban Agriculture for Sustainable Cities: Using Wastes and Idle Land and Water Bodies as Resources"</ref> Zeviyên bajarokî jî amûrek perwerdehiyê ya bibandor a îsbatkirî ne ku ji bo zarokan fêrî xwarina tendurist û çalakiya laşî ya watedar bikin.<ref>Can a hands-on teaching tool affect students' attitudes and behavior regarding fruit and vegetables? by Lineberger Sarah E. and J. M. Zajicek, HortTechnology 10 (3) 593-596 -2000</ref> == Bazirganî == * Li bajaran cîh di bihayê de ye û li gorî wê biha ye û ewlehiya wê dijwar e. * Bikaranîna ava qirêj a neçareserkirî ji bo avdana çandiniya bajarvaniyê dikare belavkirina nexweşiyên bi avê di nav gelheya mirov de hêsan bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rojas-Valencia |pêşnav=M.N. |paşnav2=Velásquez |pêşnav2=M.T. Orta de |paşnav3=Franco |pêşnav3=Víctor |sal=2011 |sernav=Urban agriculture, using sustainable practices that involve the reuse of wastewater and solid waste |kovar=Agricultural Water Management |cild=98 |hejmar=9 |rr=1388–94 |doi=10.1016/j.agwat.2011.04.005 }}</ref> * Her çend lêkolînan li bajaran têkildarî zêdebûna baxçeyên bajaran kalîteya hewayê ya çêtir nîşan dane jî, di heman demê de jî hat xuyakirin ku zêdebûna qirêjiya bajaran (têkildar bi zêdebûna tûj a di hejmara otomobîlên li ser rê de), bûye sedema zêdebûna kêzikên kêzikan, ku nebatên ku ji hêla çandiniya bajaran ve têne hilberandin dixwe. Ew tê bawer kirin ku guherînên avahiya laşî ya nebatan bixwe, ku bi zêdebûna astên qirêjiya hewayê re têkildar bûne, xweşmayîna nebatan ji kêzikên kêzikan re zêde dike. Hilberên kêmkirî yên di nav baxçeyên bajêr de mîqdara xwarinê ya ji bo vexwarina mirovan peyda dike kêm dike.<ref name="autogenerated226">{{Jêder-kovar |paşnav=Bell |pêşnav=J. N.B. |paşnav2=Power |pêşnav2=S. A. |paşnav3=Jarraud |pêşnav3=N. |paşnav4=Agrawal |pêşnav4=M. |paşnav5=Davies |pêşnav5=C. |sal=2011 |sernav=The effects of air pollution on urban ecosystems and agriculture |kovar=International Journal of Sustainable Development & World Ecology |cild=18 |hejmar=3 |rr=226–35 |doi=10.1080/13504509.2011.570803 }}</ref> * Lêkolîn diyar dikin ku dema ku nebatên genim ên bajarok li ber tîrêjên nîtrojen dîoksîtê û dîoksîdê kewkurtê radibin kalîteya xurekê ya genim dikişîne. Ev pirsgirêk bi taybetî li cîhana pêşkeftî giran e, ku tê de dîmenên kewkurtê yên dervayî zêde ne û ji sedî mezin a nifûsê xwe dispêrin çandiniya bajaran wekî çavkaniya bingehîn a xwarinê. Van lêkolînan ji bo kalîteya xurekê ya hilberên din ên ku di warên bajaran de têne çandin bandorên wan hene. * Çalakiyên çandiniyê yên li ser erdên ku qirêj bûne (bi metelokên wekî rêber) xetereyên potansiyel ên tenduristiya mirovan çêdike. Van metirsiyan hem bi rasterast xebitandina li ser erdên qirêj û hem jî bi xerckirina xwarina ku di axê qirêjkirî de hate çandin ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McClintock |pêşnav=Nathan |sal=2012 |sernav=Assessing soil lead contamination at multiple scales in Oakland, California: Implications for urban agriculture and environmental justice |url=http://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1093&context=usp_fac |kovar=Applied Geography |cild=35 |hejmar=1–2 |rr=460–73 |doi=10.1016/j.apgeog.2012.10.001 }}</ref> Armancên siyaseta keskkirina şaredariyê dikare nakokiyan derxîne. Mînakî, polîtîkayên ku dara bajarvaniyê pêş dixin ji baxçeyê sebzeyan re dilnizm in ji ber siya kûr a daran avêtin. Lêbelê, hin belediyên mîna Portland, Oregon, û Davenport, Iowa cesaretê didin pêkanîna darên fêkî-berdar (wekî darên kolanan an wekî baxçeyên parkan) da ku hem armancên keskbûn û hilberîna xwarinê bigirin. == Çavkanî == {{Çavkanî|35em}} == Nîşe == * {{Jêder-malper |url=http://www.mlive.com/auto/index.ssf/2013/08/gm_expanding_urban_garden_prog.html |sernav=GM expanding urban gardening program in Detroit |paşnav=Wayland, Michael |tarîx=29 tebax 2013 |weşanger=MLive |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2013 }} * [https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 Çandinî Vertical Dikeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217014711/https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 |date=2020-12-17 }} * [http://nymag.com/news/features/30020/ Skyfarming] ({{Dîrok|2|nîsan|2007}}). Kovara New York. * Gotara li ser Çandiniya Bajêr a Chicago, Farm [https://web.archive.org/web/20080904113839/http://www.chitowndailynews.org/Culture/City_Farm_grows_jobs_knowledge_and_tomatoes,15388 ''Farm Grows Jobs, Knowledge, and Tomatoes''] == Bêtir xwendin == * {{Jêder-malper |url=http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |sernav=URBACT - Sustainable food in urban communities |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210207065436/http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JsrimdDwqEsC&q=urban+gardening&pg=PA207 |sernav=''Alternative Urban Futures: Planning for sustainable development in cities throughout the world.'' |paşnav=Pinderhughes, Raquel |weşanger=Lanham: Rowman & Littlefield |sal=2004 |isbn=9780742523678 |rr=185–217 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 }} {{ISBN|0-7425-2366-7}} == Girêdanên derve == * [http://www.farmgarden.org.uk Federasyona Çandiniyên Bajêr & Baxçeyên Civakê] * [https://web.archive.org/web/20060615180037/http://efcf.vgc.be/ Federasyona Çandiniyên Bajêr a Ewropî] * [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ Bernameyên FAO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617050038/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ |date=2020-06-17 }} * [http://www.interscience.wiley.com.lp.hscl.ufl.edu/cgi-bin/fulltext/104557853/PDFSTART/ Av, Erd, û Tenduristiya hilberîna xwarinê ya Bajar û Perî-Bajar] * [https://web.archive.org/web/20150924132404/http://www.smithsonianmag.com/ist/?next=%2Finnovation%2Fturning-shipping-containers-into-urban-farms-180953295%2F Zivirandina Konteynerên Gihandinê Li Zeviyên Bajêr] * [http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1068/a39382 Rorişa Avakirî û Qada Bajêrvanî: Berawirdekirina Çil Bajarên Ewropî.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aborî]] [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Çandiniya bajarî| ]] [[Kategorî:Çandinî]] [[Kategorî:Jîngeh]] [[Kategorî:Mîmarî]] guiybyc6y4sxwqmkr2tz0lsdsa826cg 0 104236 2085005 1742432 2026-08-10T05:06:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2085005 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|bijartî=1|ziman2=zh}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = The Lord Home of the Hirsel | wêne = Alec Douglas-Home (c1963).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|2|7|1903}} | roja_mirinê = {{Mirin|9|7|1995|2|7|1903|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Brîtanî}} | pênasê_pêşîn = The Right Honourable | pênasê_paşîn = KG MBE }} '''Alexander Frederick Douglas-Home, ''{{Ziman|en|Baron Home of the Hirsel}}''''', [[Knight Companion of the Order of the Thistle|KT]], [[Privy Counsellor|PC]] ({{Jidayikbûn|2|7|1903}} – {{Mirin|9|7|1995}}; di navbera 1903 û 1950 an de wekî '''Lord Dunglass''' jî tê naskirin; di navbera 1903 û 1950 '''Çardehem ''{{Ziman|en|Earl of Home}}'''''; di navbera 1963 û 1974 '''Sir Alec Douglas-Home''') siyasetmedarekî brîtanî ê [[Partiya Mihafezekar a Brîtanyayê]] bû. Douglas-Home di navbera {{Dîrok|19|10|1963}} û {{Dîrok|16|10|1964}} de serokwezîrê [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. {{Serokwezîrên Brîtanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] mrkt1qrli6ejxidn1ggq0ikxrzkbrfm 0 104350 2084935 1821394 2026-08-09T18:01:43Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084935 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Living_on_the_rainforest.jpg|thumb|250x250px| Nêçîrvan-komkerên Pîgmiyî li Kongoyê (Tebax 2014)]] Civakên '''nêçîrvan û komker''' [[mirov]]ên [[Barkiranî|koçer]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/topics/pre-history/hunter-gatherers |sernav=Hunter-Gatherers |paşnav=Editors |pêşnav=History com |malper=HISTORY |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-07-19 }}</ref> in ku piranî an hemû [[Xurek|xwarinên]] xwe bi riya lêgerînê (berhevkirina nebatên kovî û nêçîra heywanên kovî) peyda dikin. Nêçîrvanî û komkerî adaptasyona mirovahiyê ya yekem û ya herî serkeftî bû ku bi kêmî ve ji sedî 90ê dîroka mirovahiyê nêçîrvanî û komkerî bû.<ref>Richard B. Lee & Richard Daly, “Introduction: Foragers & Others,” in: their, eds., ''The Cambridge Encyclopedia of Hunters & Gatherers'' (Cambridge University Press, 1999‑12‑16), {{ISBN|052157109X|}}, pp. 1–20 at 1.</ref> Li dû [[Şoreşa Neolîtîkê|dahênana çandiniyê]], civakên nêçîrvan û komker li piraniya deverên cîhanê ji hêla komên çandiniyê ve hatin koçberkirin an jî dagirkirin.<ref name="Stephens 897–902">{{Jêder-kovar |paşnav=Stephens |pêşnav=Lucas |paşnav2=Fuller |pêşnav2=Dorian |paşnav3=Boivin |pêşnav3=Nicole |paşnav4=Rick |pêşnav4=Torben |paşnav5=Gauthier |pêşnav5=Nicolas |paşnav6=Kay |pêşnav6=Andrea |paşnav7=Marwick |pêşnav7=Ben |paşnav8=Armstrong |pêşnav8=Chelsey Geralda |paşnav9=Barton |pêşnav9=C. Michael |tarîx=2019-08-30 |sernav=Archaeological assessment reveals Earth's early transformation through land use |url=https://archive.org/details/science_2019-08-30_365_6456/page/897 |kovar=Science |ziman=en |cild=365 |hejmar=6456 |rr=897–902 |bibcode=2019Sci...365..897S |doi=10.1126/science.aax1192 |issn=0036-8075 |pmid=31467217 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] [[Kategorî:Koçerî]] [[Kategorî:Serdema kevirî]] t38jdbs4wjijloprxgpfp1p0t6x7upk 0 129354 2084832 1887266 2026-08-09T13:41:49Z Avestaboy 34898 2084832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanyayê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] 3sfp3ko9ypzbkwp6oeox3c4ykrvuiyw 2084833 2084832 2026-08-09T13:45:58Z Avestaboy 34898 2084833 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] 9rjswuyzwfwer5osi8tfws8rbveld8k 2084846 2084833 2026-08-09T14:04:13Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2084846 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] dg6oxp6r53l2ar6bgmttz9tac91mex8 2084856 2084846 2026-08-09T14:16:01Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2084856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] [Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] lbm38qlcnyst4fwyat9jwf3t3mwi3vq 2084857 2084856 2026-08-09T14:16:15Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2084857 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] [Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] nzen3j51f91hnlyi24wzy1hs532tucx 2084858 2084857 2026-08-09T14:16:33Z Avestaboy 34898 2084858 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] is4aehmpz5ebr2dqux4c6and0c2iki5 2084860 2084858 2026-08-09T14:16:50Z Avestaboy 34898 2084860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] gpnhggedb9zbtdgmw3x1x51pmncvfte 2084891 2084860 2026-08-09T15:44:36Z Avestaboy 34898 2084891 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:​Endamên parlamenê yên jin ên Keyaniya Yekbûyî ji bo navçeyên hilbijartinê yên Înglistanê]] [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] i4xisn8xhw7zkb9cgikc5l6g3ll5bua 2084943 2084891 2026-08-09T18:33:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2084943 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Îngilîstanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] [[Kategorî:​Endamên parlamenê yên jin ên Keyaniya Yekbûyî ji bo navçeyên hilbijartinê yên Înglistanê]] shr5c5y6b14yhc3anrfiqks2803e6d2 2084959 2084943 2026-08-09T19:49:30Z Avestaboy 34898 /* Jînenîgarî */ Rastnivîs 2084959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Liz Truss | wêne = Liz Truss Official Photo (cropped).jpg | meqam = [[Serokatoya Partiya Muhafezekar]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|5|09|2022}} | dawiya_dewrê = | hevserok = | berê = [[Boris Johnson]] | paşê = | meqam1 = [[Serokwezîrtiya derveyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|15|09|2021}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|06|09|2022}} | berê1 = [[Dominic Raab]] | paşê1 = [[James Cleverly]] | meqam2 = [[Serokwezîrtiya Jin û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|09|2019}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|6|09|2022}} | herêma_hilbijartinê2 = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|7|1975}} | cihê_jidayikbûnê = [[Oxford]], [[Îngilîstan]] | hevjîn = {{Zewac|[[Hugh O'Leary]]|2000}} | zarok = 2 | xizm = | partî = [[Partiya Muhafezekar]] | perwerde = [[Koleja Mertonê Oxford]] | malper = {{URL|https://www.elizabethtruss.com/}} }} '''Mary Elizabeth Truss''', ({{Jidayikbûn|27|6|1975|j=1}} li [[Oxford]], [[Îngilîstan]]) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê [[Partiya Muhafezekar û Yekitî]] ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de [[Partiya Muhafezekar]] de bi ser ket, bûye serokwezîra [[Keyaniya Yekbûyî]] û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |sernav=South West Norfolk MP Liz Truss made international trade secretary {{!}} Politics {{!}} Eastern Daily Press |tarîx=2019-07-24 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-09-07 |roja-arşîvê=2019-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190724215348/https://www.edp24.co.uk/news/politics/south-west-norfolk-mp-liz-truss-made-international-trade-secretary-1-6179192 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/01/30/world/europe/britain-russia-ukraine-sanctions-nato.html |sernav=Britain Toughens Stance on Russia, as Russia Presses NATO for Assurances |paşnav=Schaverien |pêşnav=Anna |tarîx=2022-01-30 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/world/europe/uk-brexit-david-frost-liz-truss.html |sernav=U.K. Foreign Secretary Inherits Thorny Issue: Northern Ireland Talks |paşnav=Castle |pêşnav=Stephen |tarîx=2021-12-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-07 }}</ref> Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya [[Keyaniya Yekbûyî]] kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr [[David Cameron]], [[Theresa May]] û [[Boris Johnson]] re cih girtiye. Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî [[Koleja Merton, Oxford]] bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Li [[Shell]] û [[Cable & Wireless]] kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye. == Jînenîgarî == Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê [[Oxford]] a [[Înglistan|Înglistanê]] ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/liz-truss-profile-parents-family-school-kcxznq2wb |sernav=Liz Truss: from teenage Lib Dem to darling of the Tory right |paşnav=Grylls |pêşnav=Andrew Norfolk, Charlotte Wace, George |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indy100.com/politics/liz-truss-dad-tory-leader-2658146667 |sernav=Liz Truss's Dad is said to be 'distraught' by his daughter's own policies |tarîx=2022-09-05 |malper=indy100 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Li [[Zanîngeha Oxfordê]] beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike.Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-ladys-for-turning-right-from-cnd-to-conservative-26sfqgbzg6m |sernav=The lady’s for turning, right from CND to Conservative |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-08 }}</ref> Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên [[Oxford]]ê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî [[Partiya Muhafezekar]] dibe. Piştî qedandina dibistanê, ew di [[Shell]] û pargîdaniya têlefonê [[Cable & Wireless]] de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma [[Başûrê Rojavayê Norfolkê]] hatiye hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Liz Truss| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Wezîrên dadmendiyê yên jin]] [[Kategorî:​Endamên parlamenê yên jin ên Keyaniya Yekbûyî ji bo navçeyên hilbijartinê yên Înglistanê]] jqn7z663i3teu6rk8sjevhrqss336pr 0 133510 2084937 1952400 2026-08-09T18:04:05Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084937 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | çînaser = sînema }} '''Festîvala Fîlman a Venedîkê''' an jî '''Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Venedîkê''' (bi [[Zimanê îtalî|îtalî]]: ''Mostra Internazionale d'Arte Cinematografica della Biennale di Venezia'') festîvaleke salane ya fîlman e ku li [[Venedîk]] a [[Îtalya]]yê tê lidarxistin. Ew festîvala fîlman a herî kevn a cîhanê ye û yek ji "Pênc Mezin" Festîvalên Fîlman ên Navneteweyî ye li çaraliyê cîhanê, ku tê de Sê Festîvalên Fîlman ên Ewropî yên Mezin ligel [[Festîvala Fîlman a Torontoyê]] li Kanada û [[Festîvala Fîlman a Sundanceyê]] li Dewletên Yekbûyî hene<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770 |sernav=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup |paşnav=Anderson |pêşnav=Ariston |tarîx=2014-07-24 |malper=[[The Hollywood Reporter]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IMujCwAAQBAJ&q=Big+three+film+festivals&pg=PA54 |sernav=Film Festivals: History, Theory, Method, Practice |paşnav=Valck |pêşnav=Marijke de |paşnav2=Kredell |pêşnav2=Brendan |paşnav3=Loist |pêşnav3=Skadi |tarîx=2016-02-26 |isbn=9781317267218 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/ |sernav=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival |malper=[[Time (kovar)|Time]] |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-15 |roja-arşîvê=2014-09-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/50-unmissable-film-festivals-1117971644/ |sernav=50 unmissable film festivals |malper=Variety |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> Festîval ji ber ku azadiya hunerî didin afirîneran ku xwe bi rêya fîlmê derbirîn bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chan |pêşnav=F. |tarîx=2011-07-01 |sernav=The international film festival and the making of a national cinema |url=https://archive.org/details/sim_screen_summer-2011_52_2/page/253 |kovar=Screen |cild=52 |hejmar=2 |rr=253–260 |doi=10.1093/screen/hjr012 }}</ref>. Di sala 1951ê de, ''[[Federasyona Navneteweyî ya Komeleyên Hilberînerên Fîlman]]'' bi fermî festîval veşand<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g6P4lZ5Mw30C&q=fiapf+accreditation+1956+berlin&pg=PA173 |sernav=Negotiating Values in the Creative Industries: Fairs, Festivals and Competitive Events |paşnav=Moeran |pêşnav=Brian |paşnav2=Jesper |pêşnav2=Strandgaard Pedersen |tarîx=2011 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-00450-4 |cih=[[Cambridge]] |rûpel=173 |ziman=en }}</ref>. Festîvala ku di tebaxa 1932an de ji hêla [[Partiya Faşîst a Neteweyî]] li Venedîkê ve hate damezrandin, beşek ji Biennale ya Venedîkê ye, yek ji kevintirîn pêşangehên hunerî li cîhanê, ku di 19ê nîsana 1893an de ji hêla Şaredariya Venedîkê ve hat çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.labiennale.org/en/art/history/origin.html?back=true |sernav=La Biennale di Venezia – The origin |roja-gihiştinê=2022-10-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1932an li Îtalyayê]] [[Kategorî:Festîvalên fîlman]] [[Kategorî:Sînema]] cz3h7p5a0h8e7kbl7ohw3awwwyj1o6n 0 134165 2084938 1913851 2026-08-09T18:05:00Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084938 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Stückelberg Sappho 1897.jpg|thumb|Li gorî efsaneyê, helbestvana yewnan Sapfo ji ber hezkirina bêbersiv a ferîbotvan Faon xwe ji zinarekî xiste xwarê. Tabloya Ernst Stückelberg, 1897.]] '''Xwekuştin''', '''xwekujî''' an jî '''intîhar''' bi qestî qedandina [[jiyan]]a xwe ye. Têgîna xwekuştinê rewşek derûnî ya ku tê de fikir, xeyal, pêl û kirinên domdar, dûbarekirî an jî di nav zêdebûnên qeyranan de ne ku bi mebesta [[mirin]]a xwe bi mebest têne armanc kirin vedibêje. Nexweşiyên derûnî (di nav de depresyon, nexweşiya bipolar, şîzofreniya, nexweşiyên kesayetiyê, nexweşiyên tirsê), nexweşiyên laşî (wek sendroma westandina kronîk), û îstismara maddeyan (di nav de alkolîzm û karanîn û vekişîna ji benzodiazepînan) faktorên xetereyê ne.<ref name="Hawton2009">{{Jêder-kovar |vauthors=Hawton K, van Heeringen K |tarîx=April 2009 |sernav=Suicide |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |kovar=Lancet |cild=373 |hejmar=9672 |rr=1372–81 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X |pmid=19376453 |s2cid=208790312 }}</ref><ref name="Autism2014">{{Jêder-kovar |vauthors=Richa S, Fahed M, Khoury E, Mishara B |tarîx=2014 |sernav=Suicide in autism spectrum disorders |kovar=Archives of Suicide Research |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–39 |doi=10.1080/13811118.2013.824834 |pmid=24713024 |s2cid=25741716 }}</ref><ref name="Dod2017">{{Jêder-kovar |vauthors=Dodds TJ |tarîx=March 2017 |sernav=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature |kovar=The Primary Care Companion for CNS Disorders |cild=19 |hejmar=2 |doi=10.4088/PCC.16r02037 |pmid=28257172 |doi-access=free }}</ref>Hin xwekuştin ji ber stresê (wekî ji tengasiyên darayî an akademîk), pirsgirêkên pêwendiyê (wekî veqetîn an hevberdan), an tacîz û zordestiyê kirinên pêk tên.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Bottino SM, Bottino CM, Regina CG, Correia AV, Ribeiro WS |tarîx=March 2015 |sernav=Cyberbullying and adolescent mental health: systematic review |kovar=Cadernos de Saude Publica |cild=31 |hejmar=3 |rr=463–75 |doi=10.1590/0102-311x00036114 |pmid=25859714 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2018/p0607-suicide-prevention.html |sernav=Suicide rates rising across the U.S. {{!}} CDC Online Newsroom {{!}} CDC |tarîx=11 nîsan 2019 |malper=www.cdc.gov |ziman=en-us |roja-gihiştinê=19 îlon 2019 |jêgirtin=Relationship problems or loss, substance misuse; physical health problems; and job, money, legal or housing stress often contributed to risk for suicide. }}</ref>Kesên ku berê hewla xwekuştinê dane, ji bo hewildanên paşerojê di metirsiya zêde de ne. Hewldanên bibandor ên pêşîlêgirtina xwekuştinê di nav xwe de sînordarkirina gihîştina rêbazên xwekujiyê ne, wekî pêşîlêgirtina çek, narkotîk û narkotîkan; dermankirina nexweşiyên derûnî û bikaranîna maddeyan; ragihandina baldar a medyayê ya derbarê xwekuştinê de; û başkirina şert û mercên aborî.<ref name="WHO20162">{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/ |sernav=Suicide Fact sheet N°398 |tarîx=April 2016 |malper=WHO |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304192347/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/ |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 adar 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/resource_media.pdf |sernav=Preventing Suicide A Resource for Media Professionals |sal=2008 |isbn=978-92-4-159707-4 }}</ref> Her çend xetên germ ên krîzê çavkaniyên hevpar in jî, bandora wan baş nehatiye lêkolîn kirin.<ref name="Sak20112">{{Jêder-kovar |vauthors=Sakinofsky I |tarîx=June 2007 |sernav=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses |kovar=Canadian Journal of Psychiatry |cild=52 |hejmar=6 Suppl 1 |rr=7S–20S |pmid=17824349 |jêgirtin=Other suicide prevention strategies that have been considered are crisis centres and hotlines, method control, and media education... There is minimal research on these strategies. Even though crisis centres and hotlines are used by suicidal youth, information about their impact on suicidal behaviour is lacking. }}</ref><ref name="Zal20162">{{Jêder-kovar |nivîskaran-nîşan-bide=6 |vauthors=Zalsman G, Hawton K, Wasserman D, van Heeringen K, Arensman E, Sarchiapone M, Carli V, Höschl C, Barzilay R, Balazs J, Purebl G, Kahn JP, Sáiz PA, Lipsicas CB, Bobes J, Cozman D, Hegerl U, Zohar J |tarîx=July 2016 |sernav=Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review |kovar=The Lancet. Psychiatry |cild=3 |hejmar=7 |rr=646–59 |doi=10.1016/S2215-0366(16)30030-X |pmid=27289303 |jêgirtin=Other approaches that need further investigation include gatekeeper training, education of physicians, and internet and helpline support. |hdl-access=free |hdl=1854/LU-8509936 }}</ref> Nêzîkî 1.5% ji hemî mirinên li seranserê cîhanê bi xwekuştinê ne. Di salek diyarkirî de, ev yek ji 100,000 kesan 12 ye.<ref name="NEJM2020">{{Jêder-kovar |vauthors=Fazel S, Runeson B |tarîx=January 2020 |sernav=Suicide |kovar=New England Journal of Medicine |cild=382 |hejmar=3 |rr=266–74 |doi=10.1056/NEJMra1902944 |pmc=7116087 |pmid=31940700 |s2cid=210332277 }}</ref> Rêjeya xwekuştinê bi gelemperî di nav mêran de ji ya jinan zêdetir e, ji 1,5 qat heya 3,5 qat li cîhana pêşkeftî. Xwekuştin bêtir di nav kesên ji 70 salî mezintir de ye; lê belê, li hin welatan, kesên di navbera 15 û 30 salî de di bin xetera herî zêde de ne. [[Ewropa]] di sala 2015an de li gorî herêman xwedî rêjeya herî zêde ya xwekuştinê bû.<ref name="WHO2014Pre">{{Jêder-kitêb |sernav=Preventing suicide: a global imperative |tarîx=2014 |weşanger=WHO |isbn=978-92-4-156477-9 |rr=7, 20, 40 }}</ref> Li gorî texmînan her sal 10 heta 20 mîlyon hewildanên xwekuştinê yên ne kujer hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/gho/mental_health/suicide_rates_crude/en/ |sernav=Suicide rates per (100 000 population) |malper=World Health Organization }}</ref> Hewldanên xwekuştinê yên ne-kujer dikarin bibin sedema birîndarbûn û seqetiyên demdirêj.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Bertolote JM, Fleischmann A |tarîx=October 2002 |sernav=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective |kovar=World Psychiatry |cild=1 |hejmar=3 |rr=181–5 |pmc=1489848 |pmid=16946849 }}</ref> Li [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] hewldan di nav ciwan û jinan de zêdetir in.<ref name="EB2011">{{Jêder-kovar |vauthors=Chang B, Gitlin D, Patel R |tarîx=September 2011 |sernav=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies |kovar=Emergency Medicine Practice |cild=13 |hejmar=9 |rr=1–23; quiz 23–4 |pmid=22164363 }}</ref> Nêrînên li ser xwekuştinê ji hêla mijarên hebûnî yên berfireh ên wekî ol, namûs û wateya jiyanê ve hatine bandor kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282 |sernav=Existential and Spiritual Issues in Death Attitudes |vauthors=Tomer A |tarîx=2013 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-1-136-67690-1 |rûpel=282 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65 |sernav=The Wiley-Blackwell companion to major social theorists |tarîx=2011 |weşanger=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4443-9660-7 |veditors=Ritzer G, Stepnisky J |cih=Malden, MA |rûpel=65 }}</ref> [[Dînên îbrahîmî|Olên îbrahîmî]] ji ber baweriya bi pîroziya jiyanê, bi kevneşopî xwekuştinê wekî sûcekî li hember [[Xweda|Xwedê]] dihesibînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254 |sernav=God, Religion, Science, Nature, Culture, and Morality |tarîx=2014 |weşanger=Archway Publishing |isbn=978-1-4808-1124-9 |rûpel=254 }}</ref> Di serdema samurayan de li Japonê, rengekî xwekujiyê ku bi navê seppuku (腹切り, harakiri) tê zanîn, wekî amûrek ji bo têkçûnê an wekî rengek protestoyê hate pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139 |sernav=The enigma of suicide |vauthors=Colt GH |tarîx=1992 |weşanger=Simon & Schuster |isbn=978-0-671-76071-7 |çap=1st Touchstone |cih=New York |rûpel=139 }}</ref> Sati, pratîkek ku ji hêla Brîtanî ve li Hindistanê qedexe ye, ji jinebiyek Hindu hêvî dikir ku xwe li ser cenazeyê mêrê xwe bişewitîne, bi dilxwazî ​​an di bin zexta malbat û civakê de.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |sernav=Indian woman commits sati suicide |tarîx=7 tebax 2002 |weşanger=Bbc.co.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110202101233/http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml |roja-arşîvê=2 sibat 2011 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=26 tebax 2010 }}</ref> Xwekuştin û hewildana xwekuştinê berê neqanûnî bû, lê êdî li piraniya welatên rojavayî ne wisa ye.<ref name="White2010">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12 |sernav=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support |vauthors=White T |weşanger=Jessica Kingsley Publishers |sal=2010 |isbn=978-1-84905-115-6 |cih=London |rûpel=12 }}</ref> Ew li hin welatan wek sûcek dimîne.<ref name="Islam2006">{{Jêder-kovar |vauthors=Lester D |sal=2006 |sernav=Suicide and islam |kovar=Archives of Suicide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1080/13811110500318489 |pmid=16287698 |s2cid=35754641 }}</ref> Di sedsalên 20. û 21. de xwekuştin di gelek caran de wek şêweyekî protestoyê hatiye bikaranîn û kamîkaze û teqînên xwekujî wek taktîkeke leşkerî yan terorîstî hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Aggarwal N |sal=2009 |sernav=Rethinking suicide bombing |kovar=Crisis |cild=30 |hejmar=2 |rr=94–7 |doi=10.1027/0227-5910.30.2.94 |pmid=19525169 |s2cid=35560934 }}</ref> Xwekuştin bi gelemperî ji bo malbat, xizm û alîgirên din ên nêzîk wekî felaketek mezin tê dîtin, û hema hema li her deverê cîhanê bi neyînî tê dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Russell N |tarîx=May 1968 |sernav=The Taboo of Suicide |url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_1968-05_31_2/page/173 |kovar=Psychiatry |cild=31 |hejmar=2 |rr=173–183 |doi=10.1080/00332747.1968.11023545 |pmid=27780435 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/5PPwm7sf3xy78q7lz4tdpWC/the-discovery-of-suicide-in-africa |sernav=The 'discovery' of suicide in Africa |xebat=BBC |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=16 hezîran 2020 |vauthors=Vaughan M }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide |sernav=Suicide |xebat=World Health Organization |ziman=en |roja-gihiştinê=16 hezîran 2020 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Depresyon]] [[Kategorî:Xwekuştin| ]] 9ouqi012jl8im04gb3bcmq13stht0gb 0 134324 2084915 1576025 2026-08-09T17:33:47Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî|pevçûn=Şerên Balkanê|wêne=[[Wêne: Luleburgaz Battle Postcard.jpg |300px]]|binnivîs=Rewşa cenga [[Luleburgas]]ê li [[Bulgaristan]] (28 çiriya pêşîn - 2 çiriya paşîn 1912)|dîrok=8 çiriya pêşîn 1912 - 10 tebax 1913 (9 meh, 1 hefte û 3 roj)<br /> '''[[Şerê Balkanê yê Yekê]]''': 8 çiriya pêşîn 1912 - 30 gulan 1913 (7 meh, 3 hefte û 1 roj)<br /> '''[[Şerê Balkanê yê Duyem]]''': 16 hezîran – 10 tebax 1913 (1 meh, 1 hefte û 5 roj)|herêm=Adrianople<br /> Scutari<br />Kosova<br />Manastir<br />Salonica|encam=Şerê Balkanê yê Yekem: Serketina Lîga Balkanan [[Peymana Londonê (1913)|Peymana Londonê]]<br> Şerê Balkanê yê Duyem: [[Peymana Bukreşê]] [[Peymana Konstantînopolê]]|şervan1={{Ala|Tirkiye}} ---- {{Ala|Bulgaristan}}|şervan2={{Ala|Bulgaristan}}<br /> {{Ala|Serbistan}}<br /> {{Ala|Romanya}}<br /> {{Ala|Yewnanistan}} |fermandar1={{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mehmed V]]<br /> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Enver Paşa]]<br /> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Îhsan Nûrî Paşa]]<br /> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hesen Tehsîn Paşa|Tehsîn Paşa]]<br /> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Nazım Paşa]]<br /> {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Kölemen Abdullah Paşa|Abdullah Paşa]]|fermandar2={{Sembola alayê|Bulgaristan}} [[Ferdinand I yê Bulgaristanê|Ferdinand I]]<br />{{Sembola alayê|Bulgaristan}} [[Mihail Savov]]<br /> {{Sembola alayê|Bulgaristan}} [[Vasil Kutinchev]]<br> {{Sembola alayê|Serbistan}} [[Radomir Putnik]]<br > {{Sembola alayê|Yewnanistan}} [[Prînz Constantine]]<br />{{Sembola alayê|Yewnanistan}} [[Pavlos Kountouriotis]]<br>{{Sembola alayê|Montenegro}} [[Nicholas I]]|hêz1={{Flagdeco|Tirkiye}} 350,000 leşkerên çalak|hêz2={{Flagdeco|Bulgaristan}} 600,000 leşkerên<br>{{Flagdeco|Serbistan}} 220,000<br>{{Flagdeco|Yewnanistan}} 115,000<br>{{Flagdeco|Montenegro}} 35,000<br> — 970,000 Mêr|yekîne1=|yekîne2=|hêz3=|winda1=~ 171,000 Kuştin|winda2=~ 276,000 Kuştin|winda3=|notes=}} '''Şerên Balkanê''', du pevçûnên ku di navbera salên 1912 û 1913an de li [[Balkan|dewletên Balkanan]] qewimîn. Di [[Şerê Balkanê yê Yekê]], çar dewletên Balkan ên [[Yewnanistan]], [[Serbistan]], [[Montenegro]] û [[Bulgaristan]]ê li dijî [[Împeratoriya Osmanî]] şer îlan kirin û ew têk birin, di vê pêvajoyê de osmanî ji parêzgehên wê yên Ewropayê derxistin û tenê Trakyaya Rojhilat di bin kontrola Împeratoriya Osmanî hiştin. Di [[Şerê Balkanê yê Duyan]], [[Bulgaristan]] li dijî çar şervanên din ên orijînal ên şerê yekem şer kir. Ji aliyê bakur ve jî rastî êrîşa [[Romanya]]yê hat. Împeratoriya Osmanî piraniya axa xwe ya li Ewropayê winda kir. Her çend wekî şerkerek ne beşdar be jî, [[Padişahiya Awistirya-Mecaristanê|Awistirya-Mecaristanê]] bi rengek qelstir bû ji ber ku Serbistanek pir mezin bû ji bo yekîtiya gelên [[slav]]ên başûr.{{Sfn|Clark|2013}} Şer qonaxek ji bo krîza Balkan a 1914 ava kir û bi vî rengî wekî "pêşgotinek ji [[Şerê Cîhanî yê Yekem]]“ re xizmet kir.{{Sfn|Hall|2000}} Di destpêka sedsala 20an de, Bulgaristan, Yewnanistan, Montenegro û Keyaniya Serbistanê ji Împeratoriya Osmanî serxwebûna xwe bi dest xistibûn, lê hêmanên mezin ên nifûsa wan ên etnîkî di bin desthilatdariya Osmanî de man. Di sala 1912an de, ew welatan [[Yekîtiya Balkanan]] ava kirin. Şerê Balkanê ya Yekem di 8ê çiriya pêşîn a 1912an de, dema ku dewletên endamên Komelê êrîşî Împeratoriya Osmanî kirin, dest pê kir û heşt meh şûnda bi îmzekirina [[Peymana Londonê]] di 30ê gulana 1913an de bi dawî bû. Şerê Balkanê yê Duyem di 16 hezîrana 1913an de dest pê kir, dema ku Bulgaristan, ji windakirina [[Makedonyaya Bakur|Makedonyayê]] nerazî bû, êrişî hevalbendên xwe yên berê yên [[Lîga Balkan]] kir. Hêzên hevgirtî yên artêşên sirbî û yewnanî, bi hejmara xwe ya bilind, êrîşa Bulgaristanê paşve xistin û ji hêla rojava û başûr ve êrîşî Bulgaristanê kirin. [[Romanya]]yê, ji ber ku di pevçûnê de cih negirt, artêşên saxlem hebûn ku bi lêdanê bixin û ji bakur ve Bulgaristan dagir kir, bi binpêkirina peymana aştiyê ya di navbera her du dewletan de. Împeratoriya Osmanî jî êrîşî Bulgaristanê kir û li [[Trakya]]yê pêşde çû û [[Edirne]] ji nû ve bi dest xist. Di encama Peymana Bukreşê de, Bulgaristanê karî piraniya herêmên ku di Şerê Balkanê yê Yekem de bi dest xistibû vegerîne. Lêbelê, ew neçar ma ku başûrê parêzgeha Dobruja ya berê ya Osmanî radestî axa [[Romanya]] bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=[[The World Crisis]], 1911–1918 |paşnav=Winston Churchill |weşanger=Thornton Butterworth |sal=1931 |rûpel=278 }}</ref> Şerên Balkanê ji aliyê paqijkirina etnîkî ve hatin nîşankirin û hemû alî berpirsyar bûn ji hovîtiyên giran ên li dijî sivîlan û alîkariya hovîtiyên paşê, tevî sûcên şer ên di [[Şerê Yugoslavyayê]] 1990an de, kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Biondich |pêşnav=Mark |tarîx=20 çiriya pêşîn 2016 |sernav=The Balkan Wars: violence and nation-building in the Balkans, 1912–13 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2016.1226019 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=18 |hejmar=4 |rr=389–404 |doi=10.1080/14623528.2016.1226019 |roja-gihiştinê=10 nîsan 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Holocaust in Greece |paşnav=Levene |pêşnav=Mark |tarîx=2018 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-47467-2 |rûpel=54 |ziman=en |beş=“The Bulgarians Were the Worst!” Reconsidering the Holocaust in Salonika within a Regional History of Mass Violence |lînka-nivîskar=Mark Levene }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Farrar, L L Jr. |tarîx=2003 |sernav=Aggression versus apathy: The limits of nationalism during the Balkan Wars, 1912-1913 |url=https://archive.org/details/sim_east-european-quarterly_2003-09_37_3/page/n4 |kovar=East European Quarterly |cild=37 |hejmar=3 |rr=257–280 |id={{ProQuest|195176627}} }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Balkan Wars from Contemporary Perception to Historic Memory |paşnav=Michail |pêşnav=Eugene |tarîx=2017 |weşanger=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-44642-4 |rr=319–340 |ziman=en |beş=The Balkan Wars in Western Historiography, 1912–2012 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balkan]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:1910î li Ewropayê]] 5fucohzqnqrbowtzi3tpwv7ysmsgxdx 0 134378 2084926 1898878 2026-08-09T17:47:09Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084926 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hopetoun_falls.jpg|rast|thumb| Rêvebiriya axê taybetmendiyên xwezayî yên Hopetoun Falls, [[Awistralya|Avusturalya]] parastiye û di heman demê de rê dide gihîştina zêde ji bo mêvanan.]] [[Wêne:Sahara_satellite_hires.jpg|thumb| Wêneyek ji [[Sahara|çolê Sahara]] ji satelaytê. Ew çola herî germ a cîhanê ye û piştî çolên polar sêyemîn çola herî mezin e.]] '''Jîngeha xwezayî''' yan jî '''cîhana xwezayî''', her tiştên [[Jiyan|zindî]] an nezindî be li derdora me di jiyanê de ye. di[[Xweza|bi xwezayî]] . Peyv bi piranî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] an hin deverên Erdê tê bikar anîn. Mînak jîngeha [[Kurdistan]]ê bi çiyayê û bi kêrî giyandarên kîvî dihê. Jîngeha [[Kurdistan]]ê ji bo seyran û geştan jî gûnceya wek av û ciwaniya çîyayên wê. jîngaha welatê [[Rûsya]] bi befir û sar. Jîngeha [[Erebistana Siûdî|Siudiya erebî]] jî bi biyban û hişke. Gellek welat girîngiyê bi jîngaha xwe didin giyandarên kîvî diparêzên û dar û baran welatên pêşketî herdem dixwazin ku hewltiyên wan jîngahê pîs nekin bi sotin û kirin daran. An jî welatên wek çîn û Emrîka ji bo parastina jîngah pişt bi qewat rojê girêdidin bo kar û barên welatî çûnke ne xwazin jîngah welatên xwe pîsbikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.dengeamerika.com/a/j%C3%AEneg_new_york/6312714.html |sernav=li Amerîkayê xelk jibo parastina jîngehê derketina meşê }}</ref> Ev jîngeh pêwendiya hemû [[cure]]yên zindî, [[avhewa]], hewa û çavkaniyên xwezayî yên ku bandorê li ser jiyana mirovan û çalakiya aborî dike dihewîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Johnson |pêşnav=D. L. |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=S. H. |paşnav3=Bassett |pêşnav3=T. J. |paşnav4=Bowen |pêşnav4=M. L. |paşnav5=Crummey |pêşnav5=D. E. |paşnav6=Isaacson |pêşnav6=J. S. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=D. N. |paşnav8=Lamb |pêşnav8=P. |paşnav9=Saul |pêşnav9=M. |sal=1997 |sernav=Meanings of Environmental Terms |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-environmental-quality_may-june-1997_26_3/page/n12 |kovar=Journal of Environmental Quality |cild=26 |hejmar=3 |rr=581–589 |doi=10.2134/jeq1997.00472425002600030002x }}</ref> Têgeha ''jîngeha xwezayî'' dikare wekî pêkhateyan were cûda kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com/search?q=environment&client=ms-android-xiaomi-rvo3&prmd=nibv&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=2ahUKEwj72La02p77AhXSQPEDHVsgCwIQ_AUoAnoECAEQAg&biw=393&bih=787&dpr=2.75 |sernav=environment - گه‌ڕانی Google |malper=www.google.com |roja-gihiştinê=2022-11-08 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Erd]] [[Kategorî:Jîngeh| ]] [[Kategorî:Xweza]] 7zoj37vnkqychtb8gjhztoyu1g50ow6 0 138304 2084931 1916582 2026-08-09T17:55:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084931 wikitext text/x-wiki '''Terorîzma xiristiyanî''' kiryarên [[terorîst]]î yên ku ji hêla kom an kesên ku bi mebest û armancên xiristiyan ve têne kirin pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/insideterrorism00hoff |sernav=Inside terrorism |paşnav=Bruce Hoffman |tarîx=1998 |weşanger=Columbia University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-231-11468-4 |rr=105–120 }}</ref> Terorîstên [[Xiristiyan]] taktîkên xwe yên tundûtûjiyê bi şirovekirina [[Încîl]]ê û Xirîstiyantiyê, li gorî armanc û nêrîna xwe ya cîhanê rewa dikin.<ref name="Al-Khattar2003">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=V1xukwRq2cUC&q=%22christian+terrorism%22&pg=PA29 |sernav=Religion and Terrorism: An Interfaith Perspective |paşnav=Al-Khattar |pêşnav=Aref M. |tarîx=2003 |weşanger=Greenwood Publishing Group |isbn=9780275969233 |rr=29 |ziman=en }}</ref><ref name="Hoffman19952">{{Jêder-kovar |paşnav1=Hoffman |pêşnav1=Bruce |tarîx=January 1995 |sernav='Holy terror': The implications of terrorism motivated by a religious imperative |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-conflict-and-terrorism_october-december-1995_18_4/page/271 |kovar=Studies in Conflict & Terrorism |cild=18 |hejmar=4 |rr=271–284 |doi=10.1080/10576109508435985 }}</ref><ref name="Pratt20102">{{Jêder-kovar |paşnav1=Pratt |pêşnav1=Douglas |tarîx=15 hezîran 2010 |sernav=Religion and Terrorism: Christian Fundamentalism and Extremism |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_july-september-2010_22_3/page/438 |kovar=Terrorism and Political Violence |cild=22 |hejmar=3 |rr=438–456 |doi=10.1080/09546551003689399 |s2cid=143804453 }}</ref> Ev kiryarên terorîstî dikarin li dijî endamên mezhebên din ên xiristiyan, alîgirên olên din, hikûmetên laîk, kom, kes an civakê bi tevahî bêne kirin.<ref name="Al-Khattar2003"/> Xirîstiyantî dikare wekî amûrek retorîkî jî were bikar anîn da ku bigihîje armancên siyasî an leşkerî ji hêla terorîstan ve.<ref name="csmonitor20111108">{{Jêder-nûçe |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/1108/What-is-the-Lord-s-Resistance-Army |sernav=What is the Lord's Resistance Army? |tarîx=8 çiriya paşîn 2011 |xebat=Christian Science Monitor |roja-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Komên terorîst ên xiristiyan rêxistinên paramîlîter, mezheb û komên bêbandor ên mirovan hene ku dibe ku werin cem hev da ku hewl bidin komên din terorîze bikin. Hin kom jî kesên ne girêdayî wan teşwîq dikin ku kiryarên terorîstî bikin. [[Komkujiya Rewandizê]] û [[Êrîşa li ser Oklahomayê]] û [[Êrîşên mizgefta Christchurch]] mînakek terorîzma xiristiyan e.<ref name="inside2">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/insideterrorism00hoff |sernav=Inside Terrorism |nivîskar=Bruce Hoffman |weşanger=Columbia University Press |sal=1998 |isbn=978-0-231-11468-4 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://uk.reuters.com/article/uk-centralafrica-resources-insight-idUKKBN0FY0LT20140729 |sernav=Insight - Gold, diamonds feed Central African religious violence |paşnav=Flynn |pêşnav=Daniel |tarîx=29 tîrmeh 2014 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=31 tebax 2015 |roja-arşîvê=2014-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141030012728/http://uk.reuters.com/article/2014/07/29/uk-centralafrica-resources-insight-idUKKBN0FY0LT20140729 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":12">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_J5skRHPCVcC |sernav=Terror in the Mind of God: The Global Rise of Religious Violence |nivîskar=Mark Juergensmeyer |tarîx=1 îlon 2003 |weşanger=University of California Press |isbn=978-0-520-93061-2 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Terorîzm]] * [[Terorîzma cihû]] * [[Terorîzma îslamî]] * [[Tecawiz li dêra katolîk]] * [[Rexnekirina încîlê]] * [[Nasnameya Xiristiyanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Terorîzm]] [[Kategorî:Terorîzma dînî]] [[Kategorî:Tundiya bi armanca dînî li DYAyê]] [[Kategorî:Xirîstiyanî]] c9fvlx9auxi0eou2otgckjsgzgyb8pw 1 193902 2084984 1462335 2026-08-09T22:52:31Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Gotûbêj:Maden (navçe)]] weke [[Gotûbêj:Madîn]] guhart: Rastkirina nav 1462335 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 14 305297 2085036 1995347 2026-08-10T10:29:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2085036 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan| welat]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan]] cvde50rx7husbf5he1a7j554tgffnj0 2085037 2085036 2026-08-10T10:30:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2085037 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan| welat]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] 0n6gv6275xt9amlf2amnvokmx5m877s 2085038 2085037 2026-08-10T10:31:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2085038 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan| welat]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] 980wq7re0b57xjy6jvz2v8an4ecsig1 2085039 2085038 2026-08-10T10:37:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2085039 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pêşangehên bazarganiyê li gorî welatan]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan| welat]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] j235rxxf2ckkvgnqrpqer8fus7c7xh4 2085040 2085039 2026-08-10T10:38:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2085040 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pêşangehên bazarganiyê li gorî welatan| pirtûk]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan| welat]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] j3f59herq3tdeb1mw5wg5ve9izjptfk 2085046 2085040 2026-08-10T10:40:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2085046 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pêşangehên bazirganiyê li gorî welatan| pirtûk]] [[Kategorî:Pêşangehên pirtûkan| welat]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî welatan| pêşangehên pirtûkan]] b2e6ad84azdwhcb9qlyf24cl2803bo5 14 306470 2084967 1924121 2026-08-09T20:11:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2084967 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pirtûkên amerîkî]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî neteweya nivîskaran|Amerîkî]] 36kvxddvn26wfk6s6qnq8lkzshqt6ea 2084969 2084967 2026-08-09T20:12:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2084969 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên amerîkî| Pirtûk]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pirtûkên amerîkî]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî neteweya nivîskaran|Amerîkî]] hp6192kpap13ur9893fi9vr1kfc14t4 2084970 2084969 2026-08-09T20:13:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2084970 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên amerîkî| Pirtûk]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Pirtûkên amerîkî| Nivîskar]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî neteweya nivîskaran|Amerîkî]] dkh8mjorrk34jpdf9c1t7x68zo20no2 14 306838 2084962 1925286 2026-08-09T20:05:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2084962 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Berhemên Joseph Smith]] [[Kategorî:Pirtûkên 1830an]] jd9cn69uwoh1veq69wb5809eq9ao6jr 0 309976 2084927 1949447 2026-08-09T17:48:32Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084927 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2025}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2025}} {{Agahîdank anatomî | Name = Veberhênana qata fascia ya kûr a stûyê | Latin = lamina superficialis fasciae cervicalis | Image = Gray384.png | Caption = Beşa stûyê li dora asta şeşemîn [[vertebra malzarokê]]. Cihê fascia coli nîşan dide. | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Çîna veberhênanê ya Investing fascia û fasciaya stûyê ya kûr''' beşa herî rûberî ya fasciaya stûyê ya kûr e, û tevahiya stûyê dorpêç dike. Ew fasciaya hamo ser mirova bê masûla Plastimayê da bergir dekê <ref name="pmid12447241">{{Jêder-kovar |vauthors=Zhang M, Lee AS |sal=2002 |sernav=The investing layer of the deep cervical fascia does not exist between the sternocleidomastoid and trapezius muscles |url=https://archive.org/details/sim_otolaryngology-head-and-neck-surgery_2002-11_127_5/page/452 |kovar=Otolaryngol Head Neck Surg |cild=127 |hejmar=5 |rr=452–4 |doi=10.1067/mhn.2002.129823 |pmid=12447241 |s2cid=19627402}}</ref> <ref name="pmid16249670">{{Jêder-kovar |vauthors=Nash L, Nicholson HD, Zhang M |sal=2005 |sernav=Does the investing layer of the deep cervical fascia exist? |kovar=Anesthesiology |cild=103 |hejmar=5 |rr=962–8 |doi=10.1097/00000542-200511000-00010 |pmid=16249670 |s2cid=20959436 |doi-access=free}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} sshmxxus7dehbldryk5btxw0lxj0wom 0 314109 2084921 2083289 2026-08-09T17:40:35Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084921 wikitext text/x-wiki '''Partiya Pan-Îranîst''' ({{Langx|fa|حزب پان‌ایرانیست|}}) partiyeke siyasî<ref name="JSTOR">{{Jêder|jstor=4325140|paşnav=Weinbaum|pêşnav=Marvin|sernav=Iran finds a party system: the institutionalization of Iran Novin|sal=1973|hejmar=4|cild=27|rr=439–455|xebat=[[The Middle East Journal]]}}</ref> ya opozîsyonê ya li Îranê ye ku helwesta pan-îranîzmê diparêze. Partî nehatiye qeydkirin û ji hêla teknîkî ve qedexe ye lêbelê partî roja îro li hundirê Îranê xebatên xwe berdewan kiriye. [[Wêne:Flag of Pan-Iranist-Party.svg|thumb|Alaya Partiya Pan-Îranîst]] Paetî si dema rêveberiya Pehlewî de, di parlemanê de<ref name="Houchang1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Politics and Religious Modernism: The Liberation Movement of Iran Under the Shah and Khomeini |url=https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9 |paşnav=Houchang E. Chehabi |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=1990 |rr=[https://archive.org/details/iranianpoliticsr0000cheh_d7e9/page/211 211], 272 |isbn=978-1850431985}}</ref> wek partiyeke nîv opozisyonê di nava rejîmê de hatiye hesibandin û heta ku di sala 1971ê de bi fermî îtîfaqê li ser serxwebûna Îranê şermezar bike, destûr dide ku bixebite.<ref name="Houchang1990"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Iranian Revolution |paşnav=Milani |pêşnav=Abbas |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2000 |rûpel=381 |isbn=9781850433286 |jêgirtin=Several reports from the American Embassy in Tehran refer to the Pan Iranist Party as one whose leadership was controlled by the government. For example, one report indicated, "Pan lranist deputies elected ... to Majlis can be expected to serve primarily as a propaganda instrument." National Archive, "Confidential Airgram: Pan Iranist Party, August 30, 1967." In another dispatch called "the Noisy Pan Iranists in Parliament" the embassy reports that "it should be emphasized that for many of these men-particularly the older ones- membership in the party has brought tangible rewards. Largely because of its close SAVAK connections, the party has been able to advance the careers of its members." NA, "The Noisy Pan Iranists in the Parliament, January 27, 1968."}}</ref> Partî car û car alîgirê partiya mezin a [[Neteweperwerî|netewî]], ''Front National'' e û bi awayekî neteweyî li ser îdeolojîya wê bû. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social Movements in Twentieth-century Iran: Culture, Ideology, and Mobilizing Frameworks |paşnav=Poulson |pêşnav=Stephen |weşanger=Lexington Books |sal=2006 |rûpel=147 |isbn=978-0739117576}}</ref> Partiya pan-îranîst rêxistineke [[Antîkomunîzm|antîkominîst]] bû û bi rêbazî li ser kolanên Tehranê şerê tevgera [[Tudeh Party of Iran|Partiya Tudeh a Îranê]] dikir. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark J. Gasiorowski |tarîx=1987 |sernav=Disintegration of Iranian National Front: Causes and Motives |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1987-08_19_3/page/261 |kovar=The 1953 Coup d'Etat in Iran |weşanger=Cambridge University Press |cild=19 |hejmar=3 |rr=261–286 |doi=10.1017/s0020743800056737 |s2cid=154201459}}</ref> Di çarçoveya salên 1940î de, ew wek "partiya ultranasyonalîst a laîk" tê binavkirin ku di dema nîvê salên 1960î de jî, ew wekî partiya "nasyonalîst a laîkî" hatiye binavnkirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Postrevolutionary Iran: A Political Handbook |paşnav=Boroujerdi |pêşnav=Mehrzad |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2018 |rûpel=344 |paşnav2=Rahimkhani |pêşnav2=Kourosh}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Both Eastern and Western: An Intellectual History of Iranian Modernity |paşnav=Matin-Asgari |pêşnav=Afshin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2018 |rûpel=174}}</ref> Îro, partiyê bi dijberîya [[Pan-Islamism|pan-Îslamîzm]] hikûmeta piştî 1979an ya Îranê, her wiha ji gefên ku ji aliyê îslam, partiyên îslamî û rêxistinên îslamîstên li Îranê ve tên danîn û armanca wê têkbirina terora Îranê û mîrasê çandî û şaristaniyê ye. Ji ber ku partiyên pan-Erebî û pan-Tirkî li herêmê ne, partiya pan-Iranî niha ji bo vegera axa berê ya Îranê bi rêya planên iredentîst û revanşîstî pêşwazî nake û programa xwe ya siyasî jî planên wiha pêk naçe. Li beramberî vê, ew ji bo entegrasyona çandî ya welatiyan bi şîrketeke çandî a Îranê ya hevpar pêşwazî dike. Partiya Pan-Îranîst di sala 2009an de piştgirî daye Tevgera Spî ya Îranê <ref name="Houchang1990"/> û di salên 2010an de ji aliyê Partiya Partiya Parêzgar a Îranê ve hate ji nû ve hate kirin ku di nava nakokiyên Îran-Sûdî û pevçûnê de helwesta xwe bi taktîkî pejirand. [[Wêne:Greater Iran Map.png|thumb|Nexşeya gelên îranî lê dijîn]] == Binerê == * [[Pan-Îranîzm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1951ê li Îranê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1951ê de hatine avakirin]] 7iy4v94ho4jsah2bw2vr71evbsjqt6c 0 314486 2084906 2062746 2026-08-09T17:15:26Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084906 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=sibat 2026}} {{Agahîdank mirov | nav = Çanakya | wêne = Chanakya artistic depiction.jpg | sernavê_wêne = Tasvîra Çanakyayê | cihê_jidayikbûnê = Li [[Başûrê Hindistanê]] heremê Golla de gundê Chanaka, (Efsaneyên Cain);{{sfn|Trautmann|1971|p=21}}<br />an jî [[Taksila]] (Efsaneyên Budîst){{sfn|Trautmann|1971|p=12}} | cihê_mirinê = [[Pataliputra]], [[Împaratoriya Maurya]] | pîşe = [[Şewirmend]], [[Serokwezîr]] | serdem = Sedsala 4ê bz–Sedsala 3ê bz | sedema_navdarbûnê = Li avakirina Împaratoriya Maurya rolên giring lîstiye | xizm = Çanaka (Bav) }} '''Çanakya''' (bi sanskrîtî: चाणक्य, {{Bilêvkirin|Chanakya.ogg}}), li gorî çîrokên efsanewî{{efn|name="Trautman_1971_semi-legendary"}} yên ku di navbera sedsalên 4 û 11an ên {{pz}} de hatine parastin, [[Brahmîn|Brahmiyek]] bû ku di dema gihîştina Împeratoriya Maurya de alîkariya û avakirina Împaratorê yekem ê Chandragupta ya Mauryan kiribû. Li gorî van vegotinan, Çanakya wekê şêwirmendê serekê û serokwezîrê ji her du împeratoran, Chandragupta Maurya û kurê wî [[Bindusara]] kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/mauryan-empire |sernav=Mauryan Empire |malper=National Geographic Society |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2022-01-20 |ziman=en }}</ref> Bi awayekî kevneşopî, Çanakya wekî '''Kauṭilya''' û bi heman awayî bi '''Vishnugupta''', nivîskarê pirtûka siyasî û aborî ya kevnar a hindî [[Arthashastra]], hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mabbett |pêşnav=I. W. |sal=1964 |sernav=The Date of the Arthaśāstra |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1964_84_2/page/162 |kovar=Journal of the American Oriental Society |weşanger=American Oriental Society |cild=84 |hejmar=2 |rr=162–169 |doi=10.2307/597102 |issn=0003-0279 |jstor=597102 }}</ref> Niha bi îhtimaleke mezin tê bawerkirin ku Arthashastra di sedsalên destpêkê yên serdema kevneşopî de, çend sedsal piştî serdema Mauryan, ji aliyê gelek nivîskaran ve hatibe nivîsandin û nasnameya paşverû ya bi Chanakya re ji bo zêdekirina prestîjê li berhemê xizmet kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transaction and Hierarchy |weşanger=Routledge |tarîx=9 tebax 2017 |rûpel=56 |isbn=978-1351393966 |url=https://books.google.com/books?id=AOsrDwAAQBAJ }}</ref> == Nîşe == {{notelist|refs= <!-- T --> <!-- "Trautman_1971_semi-legendary" --> {{efn|name="Trautman_1971_semi-legendary"|Semi-legendary: * {{Harvard citation text|Trautmann|1971|p=9}}: "Efsaneya Çanakya" * {{Harvard citation text|Trautmann|1971|p=10}}: "Gotina ku Arthaşastra ji karakterekî dîrokî re tê hesibandin, hinekî zorê dide têgîna 'dîrokî'. Berevajî vê, Kautilya yan Çanakya —wek ku bi gelemperî tê naskirin— fîgurekî efsaneyan e ku roleke dîrokî lê hatiye barkirin; dîrokîbûna vî kesî û hîn bêtir rola wî, cihê gumanê ye." * {{Harvard citation text|Trautmann|1971|p=67}}: "Hincetên têrker hene ku mirov bawer bike ku Çanakya bi qasî Nanda an Candragupta fîgurekî dîrokî ye. ... her çend wekî lehengê çîrokê rola wî ya li hember Candragupta bê guman hatibe zêdekirin jî, divê ew roleke girîng bûya ku di edebiyata gelêrî de ewqas belav bûye. Gumanbarbûna hebûna Çanakya, xeyalê bêtir zor dike: Divê ji bo çîrokên wî koka din bê dîtin."'}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanakya| ]] [[Kategorî:Çandragupta Maurya]] [[Kategorî:Fîlozofên hindî yên sedsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Fîlozof û îlahiyatnasên hindû]] [[Kategorî:Hindûyên sedsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Kesên asyayî ku hebûna wan tê nîqaşkirin]] [[Kategorî:Mirovên ji Împeratoriya Mauryan]] [[Kategorî:Taksîla]] p6u5tagco7pw7jbo41gedg1qjztuawe 0 315227 2084924 2006737 2026-08-09T17:43:41Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084924 wikitext text/x-wiki [[File:Legality of euthanasia.svg|thumb|Rewşa qanûnîbûna êtenaziyê li cîhanê {{legend|#0000ffff|[[Êtenaziya aktîv]] qanûnî ye.}} {{legend|#00afffff|[[Êtenaziya pasîv]] qanûnî ye.}} {{legend|#c60000ff|Êtenazî ne qanûnî û qedexe ye.}}]] '''Êtenazî''' an jî '''otenazî'''<ref>https://www.qld.gov.au/__data/assets/pdf_file/0022/337252/Kurmanji-Kurdish-Voluntary-Assisted-Dying.pdf?v=2</ref>{{Efn|Ku wekî '''êtanazî''' an jî '''alîkariya mirinê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sverigesradio.se/artikel/4090527 |sernav=Prensîb ji bo alîkariya mirinê {{!}} Sveriges Radio |malper=www.sverigesradio.se |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=sv }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> jî tê zanîn}} (ji [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: εὐθανασία, tê maneya <small> </small>'mirina rind': εὖ, ''eu'', 'baş, rind' + θάνατος, ''thanatos'', 'mirin'), praktîka dawîanîna jiyanekê mirovan ev ku bi razîbûna wê/wî yê kesayetî ye ji bo jiholêrakirina êş û azarê ku mirovek ji dest nexweşiyek an seqetiyekê zor derbas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldrtd.net/euthanasia-fact-sheet |sernav=Euthanasia Fact Sheet |malper=The World Federation of Right to Die Societies |roja-gihiştinê=6 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170805150346/http://www.worldrtd.net/euthanasia-fact-sheet |roja-arşîvê=5 tebax 2017 |paşnav1=Kuhse |pêşnav1=Helga |jêgirtin= }}</ref> Di welatên cihanê de qanûnên curbicur li ser êtenaziyê hene. Komîteya hilbijartî ya [[Meclîsa Lordan]] a Brîtanyayê li ser etîka bijîşkî êtenaziyê wekî "mudaxeleyeke bi zanebûn ku bi niyeta eşkere ya bidawîkirina jiyanekê ji bo sivikkirina êşên dijwar tê kirin" pênase dike.<ref name="Harris-2001">{{Jêder-kovar |paşnav1=Harris |pêşnav1=NM. |tarîx=October 2001 |sernav=The euthanasia debate |kovar=J R Army Med Corps |cild=147 |hejmar=3 |rr=367–70 |doi=10.1136/jramc-147-03-22 |pmid=11766225 |doi-access=free }}</ref> Li [[Holenda]] û [[Belçîka]]yê, êtenazî wekî "bidawîkirina jiyanê ji aliyê [[bijîşk]] ve li ser daxwaza nexweşek" tê fêmkirin.<ref name=":0">[https://www.bbc.co.uk/health/support/terminalillness_euthanasia.shtml Euthanasia and assisted suicide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719071151/http://www.bbc.co.uk/health/support/terminalillness_euthanasia.shtml|date=19 July 2011}} ''[[BBC]]''. Last reviewed June 2011. Accessed 25 July 2011. Archived from the original</ref> Lêbelê, qanûna Holendayê têgeha 'êtenazî' bi kar nayne lê têgehê di bin pênaseya berfirehtir a "xwekuştina bi alîkarî û bidawîkirina jiyanê li ser daxwazê" de digire nav xwe.<ref name=":0" /> Êtenazî bi awayên cuda tê dabeşkirin ku tê de êtenaziyên dilxwazî, bi zorê û bêdaxwazî.<ref name="BBC">[https://www.bbc.co.uk/ethics/euthanasia/overview/volinvol.shtml Voluntary and involuntary euthanasia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905055247/http://www.bbc.co.uk/ethics/euthanasia/overview/volinvol.shtml|date=5 September 2011}} ''[[BBC]]'' Accessed 12 February 2012. Archived from the original</ref> Êtenaziya bi dilxwazî ev e ku kesayetek bi razîbûna xwe dixwaze jiyana xwe bi dawî bike ku ev jî di hejmarekê zêde li pir welatan gorî qanûnê wan tê qebûl kirin. Êtenaziya bi zorê çê dibe ku kesayetek ne razî ye (mînak; di komayê de an jî di rewşek vejetatîf a domdar de ye) û şert û mercên sinorkirî de, hem bi awayên çalak û hem jî pasîf qanûnî ye. Êtenaziya bêdaxwazî ev e ku bêyî razîbûna an li dijî daxwaza nexweşek tê kirin, li hemî welatan neqanûnî ye û bi gelemperî wekî [[Kujî|kuştin]] tê hesibandin. == Êtenaziya aktîv (çalak), ya pasîv (neçalak) û ya neqanûnî == Ji sala 2006an pê ve, êtenazî bûye qada herî çalak a lêkolînê [[biyoetîk]]ê de.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Borry P, Schotsmans P, Dierickx K |tarîx=April 2006 |sernav=Empirical research in bioethical journals. A quantitative analysis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-ethics_2006-04_32_4/page/240 |kovar=[[J Med Ethics]] |cild=32 |hejmar=4 |rr=240–45 |doi=10.1136/jme.2004.011478 |pmc=2565792 |pmid=16574880 }}</ref> Li hin welatan, li ser pirsgirêkên exlaq, etîk û qanûnî yên bi êtenazî ve girêdayî niqaşên giştî yên cuda derdikevin holê. [[Êtenaziya pasîv]] (ku wekî "kişandina pêveke" tê zanîn) di hin rewşan de li gelek welatan ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin. Lêbelê, [[êtenaziya çalak]] têne li çend welatan (mînak; Belçîka, [[Kanada]], [[Ûrûguay]] û [[Swîsre]]) ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin an jî bi awayekê [[De facto|''de facto'']] tê qebûl kirin ku vê rewşên taybetî ve sindordar dike û pejirandina şêwirmend, bijîşk an pisporên din hewce dike. Li hin welatan - wekî [[Nîjerya]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Pakistan]] - piştgiriya ji bo êtenaziya çalak wiha tune ye. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alîkariya mirinê]] [[Kategorî:Mirin]] hepcxxi9wt9aqp1atwd1eyjpxe4zqmp 14 315623 2084898 1997155 2026-08-09T16:01:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2084898 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Parlamena Keyaniya Yekbûyî}} [[Kategorî:​Endamên parlamenê yên brîtanî]] imqa5yo7nmf4ueuif3c0cmldwum22z6 0 315781 2084912 1998424 2026-08-09T17:25:38Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084912 wikitext text/x-wiki [[Wêne:United Nations (Member States and Territories).svg|thumb|300px|Nexşeya dewletên endama [[Neteweyên Yekbûyî]]]] '''Dewletekê serwerî''' [[dewlet]]ekê ye ku li ser xakekî xwediyê [[Desthildarî|desthildariya]] herî bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Philpott |pêşnav=Daniel |tarîx=1995 |sernav=Sovereignty: An Introduction and Brief History |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-international-affairs_winter-1995_48_2/page/353 |kovar=Journal of International Affairs |cild=48 |hejmar=2 |rr=353–368 |jstor=24357595 }}</ref> Bi gelemperî tê fêmkirin ku [[Serwerî|dewletekê serwerî serbixwe ye]]. Dema ku behsa dewletekê taybet tê kirin, têgeha "welat" dikare behsa welatekî pêkhatî an xakekî girêdayî jî bike.<ref name="World Population by Country 2024 (Live) 1945 w673">{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-not-in-the-un |sernav=Countries Not in the United Nations 2024 |malper=World Population by Country 2024 (Live) |roja-gihiştinê=2 adar 2024 }}</ref> Ji dewletekê serwerî tê xwestin ku nifûsekê daîmî, axekê diyarkirî, [[hikûmet]]ekê ku ne di bin kontrola dewletekê din de be, û şiyana [[Têkiliyên navneteweyî|têkiliyên bi dewletên din ên serwer]] re hebe. Di pratîkê de, naskirin an nenaskirin ji aliyê dewletên din ve, rolekê pir girîng dilîze. Her çend hebûna siyasî ya dewleta serwer ji naskirina ji aliyê dewletên din ve serbixwe be jî, dewletên nenaskirî pir caran di [[Dîplomasî|têkiliyên dîplomatîk]] de bi dewletên din ên serwer re zehmetiyan dikişînin.<ref name="Visoka 2022 pp. 133–151">{{Jêder-kovar |paşnav=Visoka |pêşnav=Gëzim |tarîx=2022 |sernav=Statehood and recognition in world politics: Towards a critical research agenda |kovar=Cooperation and Conflict |cild=57 |hejmar=2 |rr=133–151 |doi=10.1177/00108367211007876 |doi-access=free }}</ref> == Binêre == * [[Otorîte]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dadweriya navneteweyî]] [[Kategorî:Desthilatdarî]] [[Kategorî:Desthildarî]] [[Kategorî:Dewleta serwerî| ]] [[Kategorî:Erdnîgariya siyasî]] [[Kategorî:Otorîte]] [[Kategorî:Serwerî]] 1i8cztgeptc01bybo4myfuq9yvzs7vh 0 318589 2084907 2083278 2026-08-09T17:17:15Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084907 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg | image2 = Tambourin.jpg | image3 = Sonnets1609titlepage.jpg | image4 = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG | image5 = Bianlian.JPG | footer = Ji ser ber bi aliyê rastê ve: * ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886 * Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte * Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya * Lîstikvanekî bian lian * Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve }} '''Hunerên afirîner''' ev kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikir, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasite ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikum, fikir, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û [[tecrube]]yên xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: [[honak]], [[drama]], [[şiîr]] û [[Pexşan|nesir]]. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û [[Jîngeha xwezayî|muhîtên tebiî]] yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di [[sînema]]tografiyê de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim misaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbicur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Tarîx û Tesnîfkirin == [[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]] Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya "{{Girêdan|techne|en|Techne}}" dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr dixe bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikirên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}} === Tesnîfkirin === [[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]] Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî "{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}" û "{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}" dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke "hunerên matematîkî" bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademiya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}} Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.<ref name="Walker-2021">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}</ref> Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}</ref> Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera "heştan" û ji xêzeçîrokan re jî hunera "nehan" tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser "heft hunerên klasîk" hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}} == Rexne == [[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]] {{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.<ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye<ref name="ntifotva" /><ref name="gemtou2010" /><ref name="elkins1996" /> feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.<ref>Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism "The curious case of criticism."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.</ref> Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hikumên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="tekiner2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |url=https://archive.org/details/sim_social-justice_2006_33_2/page/31 |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}</ref> Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.<ref name="ntifotva">{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}</ref><ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref><ref name="elkins1996" /> Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikirên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re misaîdê sererastkirinê ne.<ref name="gemtou2010">{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}</ref> Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.<ref name="elkins1996">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="rewald1973" /><ref name="ackerman1960">{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |url=https://archive.org/details/sim_daedalus_winter-1960_89_1/page/253 |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}</ref> Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].<ref name="rewald1973">Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}</ref><ref name="Christopher Green">{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}</ref><ref name="fishman1963p6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |url=https://archive.org/details/interpretationof00fish |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=[https://archive.org/details/interpretationof00fish/page/6 6] }}</ref> Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.<ref name="gemtou2010" /><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}</ref> Gelek unsir hikumê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}</ref> == Meseleyên siyasî û exlaqî == Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}</ref> Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber<ref name="Nab81Censors">[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4</ref> ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî "li şûna ku di qedemeyên dewletê yên îdarî de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xirab dinivîsandin; di nûbûna terza şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû."<ref name="Nab81Censors" /> Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî "ruhê azad" tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder & Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}</ref> Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikirên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.<ref name="Tuula2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}</ref> Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}</ref> [[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike. == Not == {{Çavkanî|group=lower-alpha}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |url=https://archive.org/details/islamicartindeta00canb |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_w8t3 |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} ;Online * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Estetîk]] [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] raliehs4y3y1xsg8h1wavsn0o3gjvwl 0 318934 2084933 2083234 2026-08-09T17:59:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084933 wikitext text/x-wiki '''Fêrbûna makîneyê''' (bi [[îngilîzî]]: ''Machine learning'' an jî ''ML''), jêreqadeke [[jîriya çêkirî]] ye ku bi pêşvebirin û lêkolîna algorîtmayên îstatîstîkî re mijûl dibe. Ev algorîtma dikarin ji [[daneyan]] fêr bibin û li ser daneyên nehatine dîtin gelemperîkirinê bikin, bi vî rengî bêyî ku bi eşkereyî ji hêla mirov ve werin bernamekirin, [[erk (komputer)|erkan]] bi cih bînin. Pêşkeftinên di qada [[fêrbûna kûr]] de rê li ber tora demarî vekir ku di performansê de ji gelek nêzîkatiyên berê yên fêrbûna makîneyê derbas bibe. Bingeha fêrbûna makîneyê ji rêbazên îstatîstîk û optimîzasyona matematîkî pêk tê. == Dîrok == Têgîna "fêrbûna makîneyê" di sala 1959an de ji hêla [[Arthur Samuel]], xebatkarekî [[IBM]] û pêşengekî qada lîstikên komputerê û jîriya çêkirî ve hat afirandin.<ref name="Samuel">{{Jêder-kovar |paşnav=Samuel |pêşnav=Arthur |tarîx=1959 |sernav=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers |url=https://archive.org/details/sim_ibm-journal-of-research-and-development_1959-07_3_3/page/210 |kovar=IBM Journal of Research and Development |cild=3 |hejmar=3 |rr=210–229 |doi=10.1147/rd.33.0210 }}</ref> Di wê serdemê de têgîna "komputerên xwe-fêrker" jî dihat bikaranîn. Bernameya herî pêşîn a fêrbûna makîneyê di salên 1950an de hat destnîşankirin, dema ku Samuel bernameyeke komputerê ya ku şansa serkeftinê di lîstika damayê de hesab dikir, îcad kir. Di sala 1949an de, psîkologê kanadayî [[Donald Hebb]] pirtûka ''The Organization of Behavior'' weşand, ku tê de tora demarî ya teorîk a ku bi têkiliyên hucreyên demarî ava dibe nîşan dide, destnîşan kir. Ev teorî bû bingeha şêwaza xebatê ya gelek algorîtmayên fêrbûna makîneyê. Lêkolînerên wekî [[Walter Pitts]] û [[Warren McCulloch]] jî modela matematîkî ya yekem a torên demarî pêşniyar kirin. Di salên 1960an de, makîneyeke fêrbûnê ya eksperîmental a bi navê "Cybertron" ji hêla pargîdaniya Raytheon ve hat pêşxistin da ku sînyalên sonar, elektrokardiyogram û şêwazên axaftinê analîz bike. Di sala 1997an de, [[Tom M. Mitchell]] pênaseyek fermî û matematîkî ji bo algorîtmayên vê qadê anî: "Tê gotin ku bernameyeke komputerê ji ezmûna ''E'' fêr dibe, heke performansa wê di erkên ''T'' de, ku bi pîvana ''P'' tê pîvan, bi ezmûna ''E'' re baştir bibe.".<ref name="Mitchell-1997">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Mitchell, T. |sernav=Machine Learning |url=https://archive.org/details/machinelearning0000mitc |weşanger=McGraw Hill |isbn=978-0-07-042807-2 |rûpel=[https://archive.org/details/machinelearning0000mitc/page/2 2] |sal=1997 }}</ref> Ev pênase li ser pêşniyara [[Alan Turing]] a di gotara "Computing Machinery and Intelligence" de ava bûye, ku tê de pirsa "Gelo makîneyek dikare bifikire?" hatibû nîqaşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turing |pêşnav=Alan |tarîx=October 1950 |sernav=Computing Machinery and Intelligence |url=https://courses.cs.umbc.edu/471/papers/turing.pdf |kovar=Mind |cild=59 |hejmar=236 }}</ref> Di salên dawî de pêşkeftinên mezin çêbûn; di sala 2014an de [[Ian Goodfellow]] torên dijberî yên hilberîner (GAN) destnîşan kirin.<ref>{{Cite conference |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Pouget-Abadie |first2=Jean |last3=Mirza |first3=Mehdi |title=Generative adversarial nets |conference=Advances in Neural Information Processing Systems 27 (2014) |year=2014 |url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2014/file/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Paper.pdf}}</ref> Di sala 2016an de, pergala [[AlphaGo]] bi karanîna teknîkên fêrbûna xurtkirinê karibû lîstikvanên herî baş ên cîhanê di lîstika Go de têk bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Silver |pêşnav1=David |paşnav2=Huang |pêşnav2=Aja |paşnav3=Maddison |pêşnav3=Christopher J. |sernav=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-01-28_529_7587/page/484 |kovar=Nature |cild=529 |sal=2016 |hejmar=7587 |rr=484–489 |doi=10.1038/nature16961 }}</ref> == Têkiliyên bi qadên din re == === Jîriya çêkirî === Fêrbûna makîneyê wekê hewldanek zanistî ji qada jîriya çêkirî (AI) derketiye holê. Di rojên pêşîn ên AI-yê de, lêkolîneran hewl didan pirsgirêkan bi rêbazên sembolîk û torên demarî (wek perceptron) çareser bikin. Lêbelê di salên 1980an de, pergalên pispor (expert systems) li ser AI-yê serdest bûn û statîstîk ji çavan ket. Di salên 1990an de, fêrbûna makîneyê wekê qadeke serbixwe hatiye naskirin û armanca xwe ji destxistina jîriya çêkirî ya giştî guhart ber bi çareserkirina pirsgirêkên pratîkî yên jiyanê û zêdetir nêzî teoriyên statîstîk û îhtîmalatê bû. === Danevedîn (''Data mining'') === Fêrbûna makîneyê û danevedîn pir caran heman rêbazan bi kar tînin û li hev diqewimin. Cudahiya sereke ev e: fêrbûna makîneyê balê dikşîne ser pêşbîniyên li ser bingehê taybetmendiyên naskirî yên ku ji daneyên perwerdehiyê hatine fêrbûn. Di berevajiya wê de, danevedîn balê dikşîne ser vedîtina taybetmendiyên nenas û veşartî yên di nav daneyan de. === Statîstîk === Her du qad ji aliyê rêbazan ve nêzîkî hev in lê armancên wan cuda ne: îstatîstîk ji nimuneyekê encamên giştî (inference) derdixe, lê fêrbûna makîneyê li şêwazên pêşbîniyê yên gelemperîker digere. Analîzên îstatîstîkî yên klasîk hewceyê hilbijartina modelek a priori dikin, lê fêrbûna makîneyê li ser modelek pêş-avakirî ava nabe; daney bixwe modelê şitil dide. == Teoriya gelemperîkirinê (Generalisation) == Armanca bingehîn a pergaleke fêrbûnê ev e ku ji ezmûna xwe gelemperîkirinê (generalise) bike.<ref name="bishop2006">{{Jêder |pêşnav=C. M. |paşnav=Bishop |sal=2006 |sernav=Pattern Recognition and Machine Learning |weşanger=Springer |isbn=978-0-387-31073-2 }}</ref> Gelemperîkirin, şiyana makîneyê ye ku piştî dîtina daneyên perwerdehiyê, li ser daneyên nû û nehatine dîtin bi baldarî û rastî bixebite. Ji ber ku daneyên perwerdehiyê sînordar in û paşeroj nediyar e, teoriya fêrbûnê bi gelemperî garantiyên mutlak nade, lê sînorên îhtîmalî destnîşan dike. Heke modela ku hatî hilbijartin ji fonksiyona bingehîn a daneyê kêmtir tevlihev be, pirsgirêka "kêm-hevgirtinê" (underfitting) çêdibe. Lê heke model pir tevlihev be, ew fêrbûna zêde an jî "lihevhatina zêde" (overfitting) dike, ku ev dibe sedem ku performansa gelemperîkirinê ya li ser daneyên nû pir qels bibe. == Nêzîkatî û algorîtma == Nêzîkatiyên fêrbûna makîneyê li gorî şêwaza feedback an sînyala ku digirin, dibin sê beşên sereke: * '''Fêrbûna bi çavdêrî''' (''Supervised learning''): Algorîtmayên vê qadê modelek matematîkî ji daneyên ku ketan (input) û encamên xwestî (output/label) di nav xwe de dihewînin, ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Russell |pêşnav1=Stuart J. |paşnav2=Norvig |pêşnav2=Peter |sernav=Artificial Intelligence: A Modern Approach |url=https://archive.org/details/artificialintell0000russ |tarîx=2010 |weşanger=Prentice Hall |isbn=978-0-13-604259-4 |çap=Third }}</ref> Daneyên perwerdehiyê wekî matrîsekê têne nîşandan. Du celebên wê yên sereke hene: Dabeşkirin (classification - dema encam sînordar be, wek tespîtkirina spam) û Regresyon (regression - dema encam nirxekî jimareyî ya berdewam be, wek pêşbîniya germahiyê). * '''Fêrbûna bêçavdêrî''' (''Unsupervised learning''): Di vê nêzîkatiyê de tu etîket an zanyariyên encamê nadin algorîtmayê. Ew bi serê xwe di nav daneyan de li şêwaz û avahiyên wekhev digere. Sepanên wê yên herî girîng analîza komkirinê (clustering), kêmkirina pîvanê (dimensionality reduction - wekî PCA) û texmînkirina dusedomiyê (density estimation) ne. * '''Fêrbûna nîv-çavdêrî''' (''Semi-supervised learning''): Di navbera her du nêzîkatiyên jorîn de ye. Hinek ji daneyan xwedî etîket in, lê beşek mezin bê etîket in. Ev rêbaz dema ku etîketkirina daneyan biha an zehmet be tê bikaranîn. * '''Fêrbûna xurtkirinê''' (''Reinforcement learning''): Agentekî sîstema nivîsbariyê di hawirdorek dînamîk de çalakiyan dike da ku xelata herî zêde (cumulative reward) qezenc bike. Di vê rêbazê de jîngeh bi gelemperî wekî Pêvajoya Biryara Markov (MDP) tê nîşandan. Ev rêbaz di wesayîtên otonom û lîstikên li dijî mirovan de tê bikaranîn.<ref name="bishop2006"/> == Modelên sereke == === Torên demarî yên çêkirî (ANN) === Torên demarî yên çêkirî (Artificial Neural Networks) pergalên hûjmarî ne ku bi awayekî ne rasterast ji torên demarî yên biyolojîk ên mêjiyê ajalan hatine îlhamgirtin. ANN ji yekeyên girêdayî hev ku jê re "demarên çêkirî" (artificial neurons) tê gotin pêk tê. Her girêdanek (synapse) dikare sînyalê bigihîne demarekî din. Fêrbûna kûr (Deep Learning) ji gelek tebeqeyên veşartî (hidden layers) yên di nav tora demarî de pêk tê. === Darên biryarê (Decision trees) === Ev model darên biryarê wekî modelek pêşbîniyê bi kar tîne da ku ji çavdêriyên li ser tiştekî (di çanaxan de) bigihîje encamên li ser nirxa armancê (di pelan de). Pel etîketên polan nîşan didin û çanax jî taybetmendiyên ku ber bi wan etîketan ve diçin nîşan didin. === Regresyona daristana rasthatinî (Random forest regression) === Ev rêbaz rêbaza fêrbûna komî (ensemble learning) ye ku gelek darên biryarê ava dike û navgîniya pêşbîniyên wan hildide da ku rastbûnê baştir bike û rê li ber overfittingê bigire. === Makîneyên vektora piştgiriyê === Makîneyên vektora piştgiriyê (MVP) komek rêbazên fêrbûna bi çavdêrî ne ku ji bo dabeşkirin û regresyonê têne bikaranîn. MVP daneyan bi sînorên lîner an ne-lîner (bi karanîna kernel trick) dabeşî qadan dike. == Sinordarî û kêmasî == Her çend fêrbûna makîneyê di gelek qadan de şoreş pêk anîbe jî, sîsteman carinan bi ser nakevin. Sedemên vê yekê kêmasiya daneyan, nepeniya daneyan, algorîtmayên xelet, gü pirsgirêka "qutiya reş" (black box) e. Qutiya reş tê wê wateyê ku pêvajoya hilberandina encamê ya algorîtmayê ew qas nezelal e ku tespîtkirina şêwaza ku makîneyê derxistiye ji hêla kodkeran bixwe ve jî nayê fêmkirin. Ev rewş di qadên wekî tenduristiyê de rîskên mezin çêdike. Sîstema fêrbûnê carinan dikare "dersa xelet" fêr bibe. Wek mînak, dabeşkerekî wêneyan ku tenê li ser hespên qehweyî û pisîkên reş hatî perwerdekirin, dibe ku bigihîje wê encamê ku hemû deqên qehweyî hesp in. Modelên fêrbûna makîneyê her weha dikarin di bin bandora "adversarial machine learning" de werin xapandin. == Binêre == * [[Jîriya çêkirî]] * [[Fêrbûna kûr]] * [[Zanistên komputerê]] * [[Tora demarî ya çêkirî]] * [[Danevedîn]] * [[Îstatîstîk]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fêrbûna makîneyê| ]] [[Kategorî:Hînbûn]] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Sîbernetîk]] tw2ci1t34fqgx0lr4seejl20nanaed8 0 319220 2084934 2080736 2026-08-09T18:01:07Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084934 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; width:22em; text-align:left; font-size:88%; line-height:1.5em; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; padding:0.2em; margin:0 0 1em 1em;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; background:#cedff2; padding:0.4em;" | Fêrbûna kûr |- ! style="padding:0.2em 0.4em;" | Qad: | [[Jîriya çêkirî]] |- ! style="padding:0.2em 0.4em;" | Binşax: | [[Fêrbûna makîneyan]] |- ! style="padding:0.2em 0.4em;" | Rêbazên sereke: | [[Backpropagation]], [[Gradient descent]] |} [[Wêne:Deep Learning.jpg|thumb|300px|Temsîla şiklê fîlê di tebeqeyên cuda yên fêrbûna kûr de.]] '''Fêrbûna kûr''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Deep learning'' an ''DL''), şaxekî [[fêrbûna makîneyê|fêrbûna makîneyan]] e ku li ser [[tora neuralî ya çêkirî|torên neuralî yên pirtebeqe]] disekine, ji bo pêkanîna karên wekê dabeşandin, regresyon û fêrbûna temsîlî<ref name="NatureBengio">{{Jêder-kovar |paşnav1=LeCun |pêşnav1=Yann |paşnav2=Bengio |pêşnav2=Yoshua |paşnav3=Hinton |pêşnav3=Geoffrey |sal=2015 |sernav=Deep Learning |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-28_521_7553/page/436 |kovar=Nature |cild=521 |hejmar=7553 |rr=436–444 }}</ref> hatine bikaranîn. Ev qad îlhama xwe ji zanista demarên biyolojîk werdigire û li ser lihevkirina neuronên çêkirî yên di nava tebeqeyan de û perwerdekirina wan ji bo pêvajokirina daneyan ava bûye<ref name="NatureBengio" />. Peyva "kûr" behsa bikaranîna gelek tebeqeyan (ji sêyan heta bi sedan an hezaran) di nava torê de dike<ref name="NatureBengio" />. Rêbazên ku di vê fêrbûnê de têne bikaranîn dikarin biçavdêrî, nîv-biçavdêrî an jî bêçavdêrî bin<ref name="NatureBengio" />. == Dîrok == Bingehên fêrbûna kûr di salên 1940î de bi modelên neuronên çêkirî dest pê kirine. Lê pêşketina sereke di salên 2000 û 2010î de bi pêşveçûna [[GPU]] û zêdebûna daneyan çêbûye. Di sala 2012an de [[AlexNet]] di pêşbaziya [[ImageNet]] de serkeftinek mezin bi dest xist û fêrbûna kûr li seranserê cîhanê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Krizhevsky |pêşnav1=Alex |paşnav2=Sutskever |pêşnav2=Ilya |paşnav3=Hinton |pêşnav3=Geoffrey E |sernav=ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks |kovar=Advances in Neural Information Processing Systems |tarîx=2012 |cild=25 }}</ref> Yann LeCun û hevalên wî di sala 1989an de modela LeNet ji bo naskirina kodên ZIP pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=LeCun |pêşnav1=Y. |paşnav2=Boser |pêşnav2=B. |paşnav3=Denker |pêşnav3=J. S. |sal=1989 |sernav=Backpropagation Applied to Handwritten Zip Code Recognition |kovar=Neural Computation }}</ref> Di sala 2014an de sîstema torên dijber ên hilberîner (GAN) hatine destnîşan kirin.<ref>{{cite conference |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |year=2014 |title=Generative Adversarial Networks |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems (NIPS) |pages=2672–2680}}</ref> Ji ber beşdariya wan ya girîng di pêşvebirina fêrbûna kûr de, di sala 2018an de Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton û Yann LeCun Xelata Turing wergirtine. == Prensîba kar == Fêrbûna kûr hiyerarşiyeke tebeqeyan bi kar tîne da ku daneyên têketinê hêdî hêdî veguherîne nûnertiyeke razber û hevedudanî. Bo nimûne di modelekî naskirina wêneyan de, daneya xav a têketinê wekê sînîyeke piksels tê hesibandin. Pêvajoya naskirinê bi vî rengî diherike: # Tebeqeya yekem hewl dide şêweyên bingehîn mîna xet û dorûberan nas bike. # Tebeqeya duyem rêzkirina van xetan kod dike. # Tebeqeya sêyem poz an çavan kod dike. # Tebeqeya çarem bi tevahî nas dike ku di wêneyê de rûyekî mirovî heye. === Derxistina taybetmendiyan === Beriya serdema fêrbûna kûr, teknîkên fêrbûna makîneyan neçar bûn ku endandazyariya taybetmendiyan bi destan bikin. Di fêrbûna kûr de, taybetmendî ne bi destan têne çêkirin; model bixwe bi awayekî xweser û bixweber taybetmendiyên bikêrhatî ji nava daneyan derdixe<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Bengio |pêşnav1=Y. |paşnav2=Courville |pêşnav2=A. |paşnav3=Vincent |pêşnav3=P. |sal=2013 |sernav=Representation Learning: A Review and New Perspectives |kovar=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence }}</ref>. == Bingehên teorîk == Torên neuralî yên kûr bi gelemperî di çarçoveya teorema nêzîkbûna gerdûnî de têne şirovekirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cybenko |pêşnav1=G. |sernav=Approximation by superpositions of a sigmoidal function |kovar=Mathematics of Control, Signals, and Systems |tarîx=December 1989 |cild=2 }}</ref>. George Cybenko di sala 1989an de vê îspatê ji bo fonksiyonên sîgmoîd weşandiye û Kurt Hornik di sala 1991ê de ew ji bo binyadên pirtebeqe giştî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Hornik |pêşnav1=Kurt |sal=1991 |sernav=Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks |kovar=Neural Networks }}</ref> == Fêrkirin == Torên fêrbûna kûr bi rêbaza [[backpropagation]] û [[gradient descent]] têne fêrkirin. Di vê pêvajoyê de giraniya girêdanan bi awayekî xweser û dubare têne guhertin da ku şaşî kêm bibe. === Pirsgirêkên fêrkirinê === * Zêde-fêrbûn: Ji ber asta bilind a razberiyê, model mêldar in ku hûrgiliyên pir kêmpeyda yên di daneyên perwerdeyê de ji ber bikin. Ji bo pêşîgirtina li vê, rêbaza avetan û zêdekirina daneyan têne bikaranîn<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dahl |pêşnav1=G. |sal=2013 |sernav=Improving DNNs for LVCSR using rectified linear units and dropout |kovar=ICASSP }}</ref>. * Alavên kompûterî: Perwerdekirina van toran pêdivî bi çavkaniyên mezin ên mîna yekeyên [[GPU]] an yekeyên pêvajoya tensor (TPU) heye. [[Wêne:AI-ML-DL.svg|thumb|250px|Cihê fêrbûna kûr di nava fêrbûna makîneyan û jîriya çêkirî de.]] == Avaniyên torê == Hinek ji binyadên herî gelemperî yên torên fêrbûna kûr ev in: * Torên bi temamî girêdayî * Torên neuralî yên dubarebûyî * Torên neuralî yên konvolusyonî * Torên dijber ên hilberîner * Torên baweriyê yên kûr * Qadên tîrêjiya neuralî * Kodkerên xweser * [[Transformer]] === Transformer === [[Transformer]] binyadeke neuralî ye ku di sala 2017an de ji hêla Vaswani û hevalên wî ve hate pêşkêşkirin<ref>{{cite conference |last1=Vaswani |first1=Ashish |year=2017 |title=Attention Is All You Need |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems (NIPS) |pages=5998–6008}}</ref>. Ev binyad bingeha piraniya modelên zimanî yên mezin ên nûjen e (wekî nimûne sîstemên [[ChatGPT]], [[Gemini]] an [[Claude]]). == Sepan == * Naskirina deng: Sîstemên naskirina dengan bixweber fêrbûna kûr bi kar tînin da ku dengê mirovan fêm bikin û pêvajokirinê bikin. * Dîtina kompûterî: Di naskirina rû, tespîtkirina şêweyan û sêwirandina kamerayên hişmend de tê bikaranîn. * Pêvajoya [[zimanê xwezayî]]: Ji bo fêmkirina zimanê mirovan, robotên bersivdar û modelên zimanî yên mezin tê bikaranîn. * Wergera makîneyan: Sîstemên wergerê yên pêşketî fêrbûna kûr bi kar tînin da ku gotar û hevokan bi herikbarî wergerînin zimanên cuda. * Bioinformatî: Sîstema [[AlphaFold]] ji bo pêşbînîkirina avahiya proteînan û fêmkirina kodên genetîk tê bikaranîn. * Dermançêkirin: Di qada bijîşkiyê de ji bo analîzkirina vîrusan û dîtina pêkhateyên kîmyewî yên dermanên nû tê bikaranîn. == Rexne û kêmasî == Tevî serkeftina xwe ya mezin, fêrbûna kûr bi hinek rexne û astengiyên bingehîn re rû bi rû ye: * Pirsgirêka qutiya reş: Sîstemên fêrbûna kûr pir tevlihev in; ji ber vê yekê mirov bi hêsanî fêm nake ka algorîtmê li gorî kîjan pîvanan û çawa biryarek dawî daye. * Mezaxtina enerjiyê: Perwerdekirina modelên mezin pêdivî bi hêzeke pir mezin a elektrîkê û serverên hêzdar heye, ku ev yek lêçûnek mezin û zirarên ekolojîk tîne. * Pêdiviya daneyên mezin: Ji bo ku model rast û bêşehreza bixebitin, bi milyonan daneyên etîketkirî yên rast hewce ne. * Alîgirî û pêşdarazî: Eger daneyên ku tor pê tê perwerdekirin alîgir bin, model bixwe jî di encaman de biryarên alîgir, çewt û pêşdaraz dide. == Binêre == * [[Jîriya çêkirî]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Algorîtm]] [[Kategorî:Fêrbûna makîneyan]] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Torên neuralî]] rg3m9xruwtfgfmz1hzikri9sogn0dpu 2085010 2084934 2026-08-10T08:03:22Z Biyolojiyabikurdi 31567 2085010 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; width:22em; text-align:left; font-size:88%; line-height:1.5em; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; padding:0.2em; margin:0 0 1em 1em;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; background:#cedff2; padding:0.4em;" | Fêrbûna kûr |- ! style="padding:0.2em 0.4em;" | Qad: | [[Jîriya çêkirî]] |- ! style="padding:0.2em 0.4em;" | Binşax: | [[Fêrbûna makîneyan]] |- ! style="padding:0.2em 0.4em;" | Rêbazên sereke: | [[Backpropagation]], [[Gradient descent]] |} [[Wêne:Deep Learning.jpg|thumb|300px|Temsîla şiklê fîlê di tebeqeyên cuda yên fêrbûna kûr de.]] '''Fêrbûna kûr''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''Deep learning'' an ''DL''), şaxekî [[fêrbûna makîneyê|fêrbûna makîneyan]] e ku li ser [[tora neuralî ya çêkirî|torên demarî yên pirtebeqe]] disekine, ji bo pêkanîna karên wekê dabeşandin, regresyon û fêrbûna temsîlî<ref name="NatureBengio">{{Jêder-kovar |paşnav1=LeCun |pêşnav1=Yann |paşnav2=Bengio |pêşnav2=Yoshua |paşnav3=Hinton |pêşnav3=Geoffrey |sal=2015 |sernav=Deep Learning |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-28_521_7553/page/436 |kovar=Nature |cild=521 |hejmar=7553 |rr=436–444 }}</ref> hatine bikaranîn. Ev qad îlhama xwe ji zanista [[Demar|demarên]] biyolojîk werdigire û li ser lihevkirina [[Demarexane|demarexaneyên]] çêkirî yên di nava tebeqeyan de û perwerdekirina wan ji bo pêvajokirina daneyan ava bûye<ref name="NatureBengio" />. Peyva "kûr" behsa bikaranîna gelek tebeqeyan (ji sêyan heta bi sedan an hezaran) di nava torê de dike<ref name="NatureBengio" />. Rêbazên ku di vê fêrbûnê de têne bikaranîn dikarin biçavdêrî, nîv-biçavdêrî an jî bêçavdêrî bin<ref name="NatureBengio" />. == Dîrok == Bingehên fêrbûna kûr di salên 1940î de bi modelên demarêxaneyên çêkirî dest pê kirine. Lê pêşketina sereke di salên 2000 û 2010î de bi pêşveçûna [[GPU]] û zêdebûna daneyan çêbûye. Di sala 2012an de [[AlexNet]] di pêşbaziya [[ImageNet]] de serkeftinek mezin bi dest xist û fêrbûna kûr li seranserê cîhanê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Krizhevsky |pêşnav1=Alex |paşnav2=Sutskever |pêşnav2=Ilya |paşnav3=Hinton |pêşnav3=Geoffrey E |sernav=ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks |kovar=Advances in Neural Information Processing Systems |tarîx=2012 |cild=25 }}</ref> Yann LeCun û hevalên wî di sala 1989an de modela LeNet ji bo naskirina kodên ZIP pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=LeCun |pêşnav1=Y. |paşnav2=Boser |pêşnav2=B. |paşnav3=Denker |pêşnav3=J. S. |sal=1989 |sernav=Backpropagation Applied to Handwritten Zip Code Recognition |kovar=Neural Computation }}</ref> Di sala 2014an de sîstema torên dijber ên hilberîner (GAN) hatine destnîşan kirin.<ref>{{cite conference |last1=Goodfellow |first1=Ian |last2=Bengio |first2=Yoshua |year=2014 |title=Generative Adversarial Networks |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems (NIPS) |pages=2672–2680}}</ref> Ji ber beşdariya wan ya girîng di pêşvebirina fêrbûna kûr de, di sala 2018an de Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton û Yann LeCun Xelata Turing wergirtine. == Prensîba kar == Fêrbûna kûr hiyerarşiyeke tebeqeyan bi kar tîne da ku daneyên têketinê hêdî hêdî veguherîne nûnertiyeke razber û hevedudanî. Bo nimûne di modelekî naskirina wêneyan de, daneya xav a têketinê wekê sînîyeke piksels tê hesibandin. Pêvajoya naskirinê bi vî rengî diherike: # Tebeqeya yekem hewl dide şêweyên bingehîn mîna xet û dorûberan nas bike. # Tebeqeya duyem rêzkirina van xetan kod dike. # Tebeqeya sêyem poz an çavan kod dike. # Tebeqeya çarem bi tevahî nas dike ku di wêneyê de rûyekî mirovî heye. === Derxistina taybetmendiyan === Beriya serdema fêrbûna kûr, teknîkên fêrbûna makîneyan neçar bûn ku endandazyariya taybetmendiyan bi destan bikin. Di fêrbûna kûr de, taybetmendî ne bi destan têne çêkirin; model bixwe bi awayekî xweser û bixweber taybetmendiyên bikêrhatî ji nava daneyan derdixe<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Bengio |pêşnav1=Y. |paşnav2=Courville |pêşnav2=A. |paşnav3=Vincent |pêşnav3=P. |sal=2013 |sernav=Representation Learning: A Review and New Perspectives |kovar=IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence }}</ref>. == Bingehên teorîk == Torên [[Demar|demarî]] yên kûr bi gelemperî di çarçoveya teorema nêzîkbûna gerdûnî de têne şirovekirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cybenko |pêşnav1=G. |sernav=Approximation by superpositions of a sigmoidal function |kovar=Mathematics of Control, Signals, and Systems |tarîx=December 1989 |cild=2 }}</ref>. George Cybenko di sala 1989an de vê îspatê ji bo fonksiyonên sîgmoîd weşandiye û Kurt Hornik di sala 1991ê de ew ji bo binyadên pirtebeqe giştî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Hornik |pêşnav1=Kurt |sal=1991 |sernav=Approximation Capabilities of Multilayer Feedforward Networks |kovar=Neural Networks }}</ref> == Fêrkirin == Torên fêrbûna kûr bi rêbaza [[backpropagation]] û [[gradient descent]] têne fêrkirin. Di vê pêvajoyê de giraniya girêdanan bi awayekî xweser û dubare têne guhertin da ku şaşî kêm bibe. === Pirsgirêkên fêrkirinê === * Zêde-fêrbûn: Ji ber asta bilind a razberiyê, model mêldar in ku hûrgiliyên pir kêmpeyda yên di daneyên perwerdeyê de ji ber bikin. Ji bo pêşîgirtina li vê, rêbaza avetan û zêdekirina daneyan têne bikaranîn<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dahl |pêşnav1=G. |sal=2013 |sernav=Improving DNNs for LVCSR using rectified linear units and dropout |kovar=ICASSP }}</ref>. * Alavên kompûterî: Perwerdekirina van toran pêdivî bi çavkaniyên mezin ên mîna yekeyên [[GPU]] an yekeyên pêvajoya tensor (TPU) heye. [[Wêne:AI-ML-DL.svg|thumb|250px|Cihê fêrbûna kûr di nava fêrbûna makîneyan û jîriya çêkirî de.]] == Avaniyên torê == Hinek ji binyadên herî gelemperî yên torên fêrbûna kûr ev in: * Torên bi temamî girêdayî * Torên demarî yên dubarebûyî * Torên demarî yên konvolusyonî * Torên dijber ên hilberîner * Torên baweriyê yên kûr * Qadên tîrêjiya demarî * Kodkerên xweser * [[Transformer]] === Transformer === [[Transformer]] binyadeke demarî ye ku di sala 2017an de ji hêla Vaswani û hevalên wî ve hate pêşkêşkirin<ref>{{cite conference |last1=Vaswani |first1=Ashish |year=2017 |title=Attention Is All You Need |book-title=Advances in Neural Information Processing Systems (NIPS) |pages=5998–6008}}</ref>. Ev binyad bingeha piraniya modelên zimanî yên mezin ên nûjen e (wekî nimûne sîstemên [[ChatGPT]], [[Gemini]] an [[Claude]]). == Sepan == * Naskirina deng: Sîstemên naskirina dengan bixweber fêrbûna kûr bi kar tînin da ku dengê mirovan fêm bikin û pêvajokirinê bikin. * Dîtina kompûterî: Di naskirina rû, tespîtkirina şêweyan û sêwirandina kamerayên hişmend de tê bikaranîn. * Pêvajoya [[zimanê xwezayî]]: Ji bo fêmkirina zimanê mirovan, robotên bersivdar û modelên zimanî yên mezin tê bikaranîn. * Wergera makîneyan: Sîstemên wergerê yên pêşketî fêrbûna kûr bi kar tînin da ku gotar û hevokan bi herikbarî wergerînin zimanên cuda. * Bioinformatî: Sîstema [[AlphaFold]] ji bo pêşbînîkirina avahiya [[Proteîn|proteînan]] û fêmkirina [[Gen|kodên genetîk]] tê bikaranîn. * Dermançêkirin: Di qada bijîşkiyê de ji bo analîzkirina [[Vîrus|vîrusan]] û dîtina pêkhateyên kîmyewî yên dermanên nû tê bikaranîn. == Rexne û kêmasî == Tevî serkeftina xwe ya mezin, fêrbûna kûr bi hinek rexne û astengiyên bingehîn re rû bi rû ye: * Pirsgirêka qutiya reş: Sîstemên fêrbûna kûr pir tevlihev in; ji ber vê yekê mirov bi hêsanî fêm nake ka algorîtmê li gorî kîjan pîvanan û çawa biryarek dawî daye. * Mezaxtina enerjiyê: Perwerdekirina modelên mezin pêdivî bi hêzeke pir mezin a elektrîkê û serverên hêzdar heye, ku ev yek lêçûnek mezin û zirarên ekolojîk tîne. * Pêdiviya daneyên mezin: Ji bo ku model rast û bêşehreza bixebitin, bi milyonan daneyên etîketkirî yên rast hewce ne. * Alîgirî û pêşdarazî: Eger daneyên ku tor pê tê perwerdekirin alîgir bin, model bixwe jî di encaman de biryarên alîgir, çewt û pêşdaraz dide. == Binêre == * [[Jîriya çêkirî]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Algorîtm]] [[Kategorî:Fêrbûna makîneyan]] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Torên neuralî]] p08lfsu8lorbkqhjnwva0gh23t4q7ke 15 322741 2085057 2069330 2026-08-10T10:59:01Z Avestaboy 34898 /* Aktrîsên fîlman an Aktrîsên sînemayê ? */ Bersiv 2085057 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Aktrîsên fîlman an Aktrîsên sînemayê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] li ser Wîkîpediyayê standartkirin pêwîst e. Çend kategoriyan bi peyva '''Aktrîsên fîlman''' e hin jî bi peyva '''Aktrîsên sînemayê''' ne wek mînak '''Aktrîsên fîlman ên hindistanî''' an jî '''Aktrîsên sînemayê yên îranî''' . Kîjan guherto û varyant ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e ? '''Akorên fîlman'''/'''Aktrîsên fîlman''' an jî '''Aktorên sînemayê'''/'''Aktrîsên sînemayê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:46, 28 hezîran 2026 (UTC) :aktor/Aktrîsên sînemayê baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:16, 28 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] heke îtiraz tune be paşê ez difikirim ku em sernavên kategoriyan wek aktor/Aktrîsên sînemayê bila bi peyva aktor/Aktrîsên sînemayê bibin guhertin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:40, 30 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] helwesta li ser vê heye ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:24, 1 tîrmeh 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], bi dîtina min, aktrîsên fîlman, aktrîsên fîlmên bêdeng, aktrîsên Hollywoodê; aktrîsên sînemayê, aktrîsên sînemaya kurdî, aktrîsên sînemaya bêdeng... hemû rast in. Lê çavkaniyên te çi dibêjin? ::::Bi soranî, Xanimekterekanî fîlm; inglîzî, Film actresses; farisî, Bazîgeran-e jin-e fîlm; azerî, Film aktrisalar; fransî, Actrices de cinéma; tirkî, Kadin sinema oyunculari... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:31, 2 tîrmeh 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernav kategoriyan wek '''Aktrîsên/ Aktorên sînemayê''' standard bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:59, 10 tebax 2026 (UTC) j2v8cxvqjvhfz01rqvk3kpqvl35dxh3 2085058 2085057 2026-08-10T11:24:41Z Wikihez 39702 /* Aktrîsên fîlman an Aktrîsên sînemayê ? */ Bersiv 2085058 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Aktrîsên fîlman an Aktrîsên sînemayê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] li ser Wîkîpediyayê standartkirin pêwîst e. Çend kategoriyan bi peyva '''Aktrîsên fîlman''' e hin jî bi peyva '''Aktrîsên sînemayê''' ne wek mînak '''Aktrîsên fîlman ên hindistanî''' an jî '''Aktrîsên sînemayê yên îranî''' . Kîjan guherto û varyant ji bo Wîkîpediyaya bi kurdî çêtir e ? '''Akorên fîlman'''/'''Aktrîsên fîlman''' an jî '''Aktorên sînemayê'''/'''Aktrîsên sînemayê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:46, 28 hezîran 2026 (UTC) :aktor/Aktrîsên sînemayê baştir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:16, 28 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] heke îtiraz tune be paşê ez difikirim ku em sernavên kategoriyan wek aktor/Aktrîsên sînemayê bila bi peyva aktor/Aktrîsên sînemayê bibin guhertin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:40, 30 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] helwesta li ser vê heye ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:24, 1 tîrmeh 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], bi dîtina min, aktrîsên fîlman, aktrîsên fîlmên bêdeng, aktrîsên Hollywoodê; aktrîsên sînemayê, aktrîsên sînemaya kurdî, aktrîsên sînemaya bêdeng... hemû rast in. Lê çavkaniyên te çi dibêjin? ::::Bi soranî, Xanimekterekanî fîlm; inglîzî, Film actresses; farisî, Bazîgeran-e jin-e fîlm; azerî, Film aktrisalar; fransî, Actrices de cinéma; tirkî, Kadin sinema oyunculari... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:31, 2 tîrmeh 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernav kategoriyan wek '''Aktrîsên/ Aktorên sînemayê''' standard bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:59, 10 tebax 2026 (UTC) ::::::Min ê bikira lê ji ber ku birêz MikaelF şibandiye ya tirkî, min got belkî te dev jê berda. Bi ya min ti eleqeya tirkî bi vê meseleyê tine ye. Fîlm kelîmeyek giştî ye di kurmancî de, em "dibêjin" rêzefîlm, belgefîlm, û hwd. loma cudakirina yên sînemayê baştir dibe. bnr. ::::::* [[:en:Category:Film actors by nationality]] ::::::* [[:en:Category:Stage actors by nationality]] ::::::* [[:en:Category:Television actors by nationality]] ::::::yên televîyonê, yên sehneyê/tiyatroyê, yên sînemayê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 10 tebax 2026 (UTC) hm6cz5nupv49g9hjxqubtl9008h44z2 0 324019 2084929 2081031 2026-08-09T17:51:43Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084929 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî |wdneyîne=dewlet }} '''''Çîroka Genji''''' (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: 源氏物語, ''Genji Monogatari'') esereke klasîk a [[Wêjeya japonî|edebiyata japonî]] ye ku tê gotin ji aliyê şaîr û xanima dergê [[Murasaki Shikibu]] hatiye nivîsandin di navbera bilindbûnê ya serdemê Heian de, di destpêka sedsala 11ê de. Ev yekem roman e ku ji aliyê jinekê ve hatiye nivîsandin ku nasnameya navmiletiyê wergirt. Di Japonyayê de, ''Çîroka Genji'' rêncêk heye ku wekî yê [[William Shakespeare|Shakespeare]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] ye. Tê texmînkirin ku eser di sala 1021ê a {{Pz}} hatiye nivîsandin. Hinek caran ew wekî romana yekem tê nasîn, lê ev jî îxtilafek li ser heye. Çîroka derbarê Mîr Genji cihekî sabît li kultura Japonê digire û wekî eserekî bi rûtbeyekî navdar tê hesibandin. == Muhtewa == Murasaki di seriya hêzê klana Fujiwara de dijî. Fujiwara no Michinaga li hember navê bû regent, û wî ji her herî giringtiya siyasî ya zamanê wî de bû. Ji ber vê yekê, bawer dikin ku Murasaki karaktera Genji beşek ji berîcerbûna xwe ya li ser Michinaga avêt.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheong |pêşnav=Soonboon |tarîx=November 2011 |sernav=パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして― |tercimeya-sernav=Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary" |url=http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 |kovar=Journal of Japanese Culture |ziman=ja |cild=51 |rr=147–164 |doi=10.21481/jbunka..51.201111.147 |issn=1226-3605 |via=Korea Open Access Journals |doi-access=free }}</ref> ''Çîroka Genji'' dibe ku beş bi beş hatiye nivîsandin, wekî ku Murasaki beşên nivîsandî ji jinên aristokrat (xulamên serewî) re radanî. Di nav de gelek hûragahên ku di romanekê nûjen de dihatin dîtin heye: karakterek navendî û hejmarek mezin ji karakterên giring û biçûk, karakterkirina baş a lîstikvanên sereke, rêzek bûyerên ku hemû çaxê heyata karaktera navendî digirin û heta paşî jî berdewam dibin. Xîrebek taybetî tuneye, lê bûyeran derdikevin pêş û karakteran kaltir dibin. Herçend ku ji kesên drama di çîroka wê bi qasî çar sed karakteran heye, hêj hevgirtina hundurî diparêze; mesele, hemû karakteran bi hev re kaltir dibin, û têkiliyên malbatî û [[Feodalîzm|feodalî]] di gî zamanê da bimrevin têk nayên. Ji nav karakteran di nivîsa eslî de da ku gelek hindik navekî vekirî nedaye. Ew bi cih an rolê xwe têne naskirin (mesele; wezîrê çepê), bi rêznav (mesele; mezinayê wî), an jî bi têkiliyê wan bi karakterên din re (mesele: xelefê dîtbûyî) ku bi pêşketina romanê tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences |paşnav=Wawrytko |pêşnav=Sandra A. |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2023 |rr=245–269 |isbn=978-3-031-28562-2 |cild=19 |cih=Cham |ziman=en |paşnavê-edîtor=Waithe |pêşnavê-edîtor=Mary Ellen |beş=Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000 |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 |paşnavê-edîtor2=Boos Dykeman |pêşnavê-edîtor2=Therese |doi=10.1007/978-3-031-28563-9_12 }}</ref> Ev kêmasîya navan ji rêbazên sarayê çaxa Heianê tê ku di wisa de kirina navê kesekî çêtîya kişandî û rastgot yanî nediyayê. Xwendevan û tercimanên nû rojane çend leqeb bikar anîne da ku di nav çend karakteran de bikaribin derbas bibin. == Rolên kaxezê == [[Wêne:Tokugawabijutsukan1.JPG|thumb|Muzeya Hunermendiyê ya Tokugawa li Nagoya, di nav de guhertoya herî kevnar a romana Genji digire]] Guhertinên herî kevnar ên rolên kaxezê ji sedsala 12an ne. Beşa herî mezin niha di Muzeya Hûnera Tokugawa ya li Nagoyayê de tê parastin, beşa biçûktir di Muzeya Hûnera Gotō ya li [[Tokyo]]yê de heye. Ji ber ku ew rolan gelek hestyar in, ew hatine kilîtkirin û ji civakê re ne vekirin. Rol hazînên miletê ya Japonyayê ne. == Binêre == * [[Wêjeya japonî|Edebiyata japonî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |sernav="How Beautiful, How Sad," in ''Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'' |paşnav=Allen |pêşnav=James Sloan |weşanger=Savannah: Frederic C. Beil |tarîx=2008 |url=https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle |gihiştina-urlyê=registration }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Murasaki shikibu, The Tale of Genji |paşnav=Bowring |pêşnav=Richard John |weşanger=Cambridge University Press |sal=1988 |cih=Cambridge; New York |url=https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr |gihiştina-urlyê=registration }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Childs |pêşnav=Margaret H |sal=1999 |sernav=The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1999-11_58_4/page/1059 |kovar=Journal of Asian Studies |cild=58 |hejmar=4 |rr=1059–80 |doi=10.2307/2658495 |jstor=2658495 |s2cid=161992068 |hdl-access=free |hdl=1808/16325 }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Murasaki Shikibu]] [[Kategorî:Romanên sedsala 11an]] [[Kategorî:Wêjeya japonî]] 0q0d81llgfn70ntzr6k8c5zkdukbmck 0 324069 2084901 2070588 2026-08-09T17:02:46Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084901 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Metabolism-en.svg|thumb|Dîtina hêsankirî ya metabolîzma şaneyî]] '''Metabolîzm''' ([[yewnaniya kevn]] μεταβολισμός ''metabolismós'' “[sîstema] guhertinê“, li vir bi maneya nêzîk: „metabolîzm“, ji μεταβολή ''metabolé'' “veguhastin, guherandin, guhertin“ û -îzm) ji tevahiya veguherînên [[kîmya]]yî yên maddeyan di laşê [[Organîzm|zindeweran]] re tê gotin, wek mesele veguherandina xwarinan bo berên navîn (metabolît) û berên dawî. Ger maddeyên biyanî yên ku ji derve têne girtin tên guherandin, jê re metabolîzma maddeyên biyanî jî tê gotin. Veguherandina maddeyên ji bo organîzmê biyanî bo maddeyên xwe yên organîzmê jê re asîmîlasyon tê gotin. Dijberê wê dîssîmîlasyon e (parçebûna maddeyên xwe yên organîzmê).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cirino |pêşnav1=Giuseppe |paşnav2=Szabo |pêşnav2=Csaba |paşnav3=Papapetropoulos |pêşnav3=Andreas |tarîx=January 2023 |sernav=Physiological roles of hydrogen sulfide in mammalian cells, tissues, and organs |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00028.2021 |kovar=Physiological Reviews |cild=103 |hejmar=1 |rr=31–276 |doi=10.1152/physrev.00028.2021 |issn=0031-9333 |pmid=35435014 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Di nav metabolîzmê de veguherandina maddeyên zirardar bo maddeyên ku dikarin werin derxistin jî heye (biyotransformasyon). Pêvajoyên metabolîzmê bi taybetî di biyokimyayê de têne lêkolîn kirin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Pace NR |tarîx=January 2001 |sernav=The universal nature of biochemistry |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=98 |hejmar=3 |rr=805–8 |bibcode=2001PNAS...98..805P |doi=10.1073/pnas.98.3.805 |pmc=33372 |pmid=11158550 |doi-access=free }}</ref> Di [[bijîşkî]] û [[Fizyolojî|fizyolojiyê]] de ew pir giring in. Lê ew dikarin ji aliyê fizîkî ve jî werin şîrove kirin, wekî guheztina enerjiya azad li hember “rêkûpêkî”: Zindewer di nav xwe de “rêkûpêkî” zêde dikin û di vê pêvajoyê de enerjî dixurînin. Di organîzmê de [[entropî]] (“bêrêkûpêkî”) kêm dibe, di derûdora wî de zêde dibe.<ref name="Ebenhöh-2001">{{Jêder-kovar |vauthors=Ebenhöh O, Heinrich R |tarîx=January 2001 |sernav=Evolutionary optimization of metabolic pathways. Theoretical reconstruction of the stoichiometry of ATP and NADH producing systems |url=https://archive.org/details/bulletin-of-mathematical-biology_2001-01_63_1/page/21 |kovar=Bulletin of Mathematical Biology |cild=63 |hejmar=1 |rr=21–55 |doi=10.1006/bulm.2000.0197 |pmid=11146883 |s2cid=44260374 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizyolojî]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] 9a4ql875n0babatsfbyqb5qc8k1dgws 0 328966 2084903 2083325 2026-08-09T17:09:44Z InternetArchiveBot 45060 Add 8 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084903 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''''Mollusca''''' yan '''molusk''' an jî '''heywanên nerm''', cinsê [[heywan]]ên bêstûnek yên protostomîk in ku endamên wê wekî moluskan tên zanin. 86.600 cureyên moluskên naskirî hene<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.molluscabase.org/about.php |sernav=MolluscaBase |malper=www.molluscabase.org |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> ku wê diyar dike ku ew piştî [[girêçikpê]] de duyê-herî mezin a cinsên heywanan pêk dike. Hejmara cureyên din ên fosîlan di navbera 60.000 û 100.000 de tê hesabkirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fossil Invertebrates |url=https://archive.org/details/isbn_9780674019720 |nivîskar1=Taylor, P.D. |weşanger=Harvard University Press |sal=2005 |isbn=978-0-674-01972-0 |nivîskar2=Lewis, D.N. |oclc=912402392 }}</ref> û tê texmînkirin ku rêjeya cureyên heyî yên ku hîn nehatine şirove kirin pir bilind e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fedosov |pêşnav1=Alexander E. |paşnav2=Puillandre |pêşnav2=Nicolas |tarîx=2012 |sernav=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development |kovar=Systematics and Biodiversity |cild=10 |hejmar=4 |rr=447–477 |doi=10.1080/14772000.2012.753137 |doi-access= }}</ref> Gelek taksonên din hîn jî baş nehatine lêkolîn. Moluskan bi taybetî di [[derya]]yê dijîn, lê bi hin formên din li ser ax û di nav avê şîrîn de jî têne dîtin. Beşa taybet ya [[Zoolojî|zoolojiyê]] ku bi taybetî bi heywanên nerm tê meşgul dibe, [[malakolojî]] ([[yewnaniya kevn]]: μαλακός ''malakós'' "nerm") an jî ''malakozolojî'' tê gotin. == Etîmolojî == Kelîmeyên ''mollusca'' û ''moluska'' herdu ji [[Zimanê fransî|fransî]] ''mollusque'' hatine wergirtin ku ji [[Zimanê latînî|latîniya]] berî çaxa klasîkî ''mollusca'' tê, ji ''mollis'', "nerm" ku ji hêla J. Jonston (Historiæ Naturalis, 1650) ve cara ewil hat bikaranîn bo şîrovekirina komek ku li ser cephalopodan dihewîne. == Anatomî == Laşê heywanên nerm di destpêkê de neqetandî ye, bi awayekî qat du-alî (bilateral) simetrî tê avakirin û di çar herêman de parve dibin:<ref name="Healy2001MolluscaInvertebrateZoology">{{Jêder-kitêb |sernav=Invertebrate Zoology |url=https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3 |nivîskar=Healy, J.M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2001 |rr=[https://archive.org/details/invertebratezool0000unse_g7e3/page/120 120]–171 |isbn=978-0-19-551368-4 |çap=2 |edîtor=Anderson, D.T. |beş=The Mollusca }}</ref> * Serê li pêşiya bedena ku bi zimanê hişkî (radula) ve hatî çêkirin û ji bedena pêşîn veqetandî ye ku zêdetir an kêm dîtinê hatiye vegotin, * Pê li aliyê “serê zêdekê” (ventral) de yê ku bi hevşê xwênî yê şikêtî ye, * Kûra viseral ku li aliyê “serê paşê” (dorsal) de ye, ku bi awayekî zêdetir an kêm wekî çente ya îngeveyan veqetandî ye, û * Palte (pallium) ku viseralmaseyê li dorsalê dipoşîne an jî dor xwe de dike. Ser û pê ku bi hev re yekîneke fonksîyonî pêk tînin ku ji bo hereket, xwarina şîvê û – ku bi vê re zî li pey hev ve girêdayî ye – xebatê şûndahiya agahîyê berpirsyar in, jî wekî yek yekîneke serpê (Cephalopodium) têkiliyek dikin. Kiras û xulgeha hundirê, wekî yekîneke fonksîyonî ku bi taybetî fonksîyonên bingehîn ên heyatê digirin û ji ber vê yekê jî wekî ''Visceropallium'' têkiliyek dikin. Pê hatayê di gelek komên neseretan de wekî organek rênînê an grêdin û xistibûnê tê pêşxistin ku di nav wan de fonksiyona rênînê-xistibûnê wekî ya orjînal tê hesibandin. Qalqa zêrekê mantilê, ya xelef rêyê mantilê, li gelek cureyan ji bo parastina baştirî torê ehingeyê ji kalsiyumkarbonatê hêla derdikevê xelqek derve-skîletê. Ev derve-skîlet bi şêwazên cuda tê dîtin: Ew dikare ji episodereyekê, yanî ji qelefek xîtînî (kutîkula) ku di nav wê de gelek diranek tenik, xurtên kalkan (spikulayên) yek bi yek têne zêdekirin, bibe, zerewoyek wekî panzerê rûerdê biafirîne an jî bibe qefasek dirêj an spiralî girêdayî ku heywan dikare tevahî xwe tê de vegerîne.<ref name="GiribetOkusuEtAlMolluscsWithSeriallyRepeatedStructures">{{Jêder-kovar |paşnav1=Giribet |pêşnav1=G. |paşnav2=Okusu |pêşnav2=A. |paşnav3=Lindgren |pêşnav3=A.R. |paşnav4=Huff |pêşnav4=S.W. |paşnav5=Schrödl |pêşnav5=M. |paşnav6=Nishiguchi |pêşnav6=M.K. |tarîx=May 2006 |sernav=Evidence for a clade composed of molluscs with serially repeated structures: monoplacophorans are related to chitons |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=103 |hejmar=20 |rr=7723–8 |bibcode=2006PNAS..103.7723G |doi=10.1073/pnas.0602578103 |pmc=1472512 |pmid=16675549 |doi-access=free }}</ref> Skîletên derveyî yên dirêj an wek avahî yên çeperî di nav moluskan de pir belav ne û tên navîn wek qalik. Qirikalk di naviyê wek taybetmendiyek orjînal („prîmîtîv“) tên hesibandin û tenê li moluskayên porî (Aplacophora) û milçikên qalikî (Polyplacophora) têne dîtin ku di van dawiyê de jî avahiyên dirêj pêk têne anîn. Epîtelayê serê-qiçê pir caran milik (cîlî) û xwedî hind diravên pirane ye ku hinek sekretên cûrbecûr derdidin.<ref name="Handbook">{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of the Marine Fauna of North-West Europe |paşnav1=Hayward |pêşnav1=Peter J. |tarîx=2017 |rr=455–602 |isbn=978-0-19-954944-3 |beş=Molluscs |paşnav2=Ryland |pêşnav2=John S. |doi=10.1093/acprof:oso/9780199549443.003.0010 }}</ref> Palte (bi sereya dawî ya laşê de dest pê dike) têkçûninek zêde an kêm hejmarê pêk tîne ku navê wê Qolê Palte ye. Di nav wê de organên ku wekî ktenidî (organên “timar”) têne binav kirin, diaxivin. Ew bi hev re, bi gelek mirikên biçûk ên li epîtela palte de cihgirtî, avahêk avê çêdikin ku dihêlin ku guherandina herdem a avê di navbera qolê palte û derva wê de were kirin, ji ber ku stêra û kanalên kîjan di qolê palte de qediya xwe dikin. Epîtela palte ya qolê palte jî ji bo birîna oksîjen û dayna karbondîoksîtê xizmet dike. Li hêzaran moluskan (ji bilî xelûkanê erdî û kahnfîser) ktenidî jî fonksiyona xunavkan pêk tînin.<ref name="Handbook" /> [[Wêne:Lepidochitona-like excretory system - Baeumler et al 2012 FIZ9-23 fig1.jpg|thumb|Nîşana skemayî ya sîstema derxistinê ya mîşkê xizêkê bi nefrîdîyek ku bi awayekî gelekî tevlihev avakiriye]] Sîstema exkresyonê ya moluskan tê hesibandin wek yekane. Ultrafiltrasyona hêlka sereke ji hemolîmfê ku cureyek xwînê hêsan e, di derbaranê qilfekê dilê (atrîum, aurîkul) de, di nav perîkardê (jêlûbê dilê) de ku quloemê ku [[Dilemasûlke|dilê]] digire ye, tê kirin. Herêmên epîtelya perîkardiyal ên li ser atrîumên li ser xûre dane û bi podosîtan ve hatiye veşartin, ji sedemên tarîxî re jî “grênên perîkardiyal” têne gotin.<ref name="Handbook" /> Ew filtrasyon bi “pesta xwînê” ku ji hêla [[Dilemasûlke|masûlke dil]] ve tê afirandin, pêk tê. Hêlka sereke (avê perîkardiyal) piştî vê bi perîkardîoduktan (herwesa nefrîdiyan, metanefrîdiyan an jî kanalên nefrîdiyal, yek ji bo her nisfa laşê) derbas dibe; evin kanalên bi qelekan ve hatiye veşartin ku di yek qedexê de bi perîkardê re û di qedexa din de bi qelûfkê mantoyê re têne girêdan. Li "moluskayên bilindtir" perîkardiyoduktên bi beşan wekî giran têne avakirin ku van beşan paşê "guhar" tên gotin. Di perîkardiyoduktan de vegerxistinê ava û hêmanên giring ên di sêwiyên sereke de heye têne kirin. Ev wisa sêwiyên duyê têne çêkirin.<ref name="Handbook" /> Sîstema derxistina moluskayan bi avakirinê xwe de berbi derbasbûna zû yî sîstema çaqçikan dişo. Grûdên perîkardîal û perîkard wekî analogê yên glomerulî û kapsûlên Bowman yên [[tenolkeyê gurçikê]] û perîkardiyodukt wekî analogê yên kanalên gurçikê têne xebitandin.<ref name="Handbook" /> Dema hin komên ji “moluskayên bilind” (Eumoluska, Testaria) şêwazekî bedeng û ne‑guhereyayî ya avahiyê nîşan didin ku bi plana bingehîn a tê xuyakir di heman çaxê de têkildar e bi fêşa xezîn, radula, skeleteke hertîya derveyî bi tenê fonksiyona parastinê, bilateralsimetriya tijî û anûsê ku li dawiya laşê paşîn ye, lêbelê ev wekî nimûne bi lêkera zêdekirina qelek‑plakîyê qalikî, li komên din de ev plana avahiyê hîn zêde guherandî ye. Mesele li serînên kopî (Cephalopoda) ezmûnên bingehîn ên devê laşê bi 90° ve hatine zivirandin, mane, aliyê dorsala dawî ya kevn avêtina dawiya laşê çêdike û qutîya dawî ya kevn bi anûs û devxaneya paltelê li nêzî çavê, li aliyê ventral de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Kruckenhauser |pêşnav1=Luise |paşnav2=Haring |pêşnav2=Elisabeth |paşnav3=Tautscher |pêşnav3=Barbara |paşnav4=Cadahía |pêşnav4=Luis |paşnav5=Zopp |pêşnav5=Laura |paşnav6=Duda |pêşnav6=Michael |paşnav7=Harl |pêşnav7=Josef |paşnav8=Sattmann |pêşnav8=Helmut |tarîx=2017-06-13 |sernav=Indication for selfing in geographically separated populations and evidence for Pleistocene survival within the Alps: the case of Cylindrus obtusus (Pulmonata: Helicidae) |kovar=BMC Evolutionary Biology |ziman=en |cild=17 |hejmar=1 |rûpel=138 |bibcode=2017BMCEE..17..138K |doi=10.1186/s12862-017-0977-0 |issn=1471-2148 |pmc=5470289 |pmid=28610555 |doi-access=free }}</ref> Ligorî vê, serpêçê xweşiyan e ku dawiyê pêşî pêk tînin ku di çaxa ku li ser devê daxwazê tentakel an dîzê kesîlan hate ve birîn, hema wê qop nayê tenê parastin, lê herwiha wekî beşek ji cîhaza hidrostatîk ji bo rêxistinê hilweşandina statîk xwedî kar dike.<ref name="Marin2004">{{Jêder-kovar |paşnav1=Marin |pêşnav1=F. |paşnav2=Luquet |pêşnav2=G. |tarîx=October 2004 |sernav=Molluscan shell proteins |kovar=Comptes Rendus Palevol |cild=3 |hejmar=6–7 |rr=469 |bibcode=2004CRPal...3..469M |doi=10.1016/j.crpv.2004.07.009 }}</ref> Di sernigerên nûjen (Coleoidea) de, laşê hilweşandî hatiye guhertin navenda laşê an jî zêde zêde hatiye kêmkirin. Herwiha gelek zêde hatine guherandin mişkan (Bivalvia), ku li wan ser û radula hatine kêmkirin û pê hatine guhertin bibe organek kûkerandin û qop bi du qopa xwe hatiye çêkirin. Di kesîlan de, qisimîk kêmkirina sîmetriya bilaterale derket, bi hemberî guherandina çemê têrê xwîn û hêzên navxweyî bi 180°. Ji ber vê yekê, di kesîlan de holê mantoya û poş tê nîşandan li aliyê serê.<ref name="Ducker-2020">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> == Ekolojî == Zêdeyê moskulan herbîvor in, li ser algeyên xwarinê an wek parzûnînerên filtirê dixwin. Ji bo yên li ser xwarinê dixin, du stratejiya xwarinê yên sereke hene. Hin li ser algeyên mikroskopî, herîşên fîlamentu xwarinê dixwin, bi radula xwe wek “simek” bikar tînin ku fîlamentan ji stêrka behrê berhev bikin. Yên din li ser “bitikan”ên makroskopî wek kelp dixwin, satheya bitikê bi radula xwe didixwin. Ji bo ku vê stratejiyê bi kar bîne, bitik divê hêjî ewqas mezin be ku moskul li ser wê “rabe”, ji ber vê yekê bitikên makroskopî yên biçûk wek hevkarên mezin zêde nayên xwarin. Parzûnînerên filtirê moskul in ku bi parzûnînê tiştên lêrawestî û parçeyên xwarinê ji avê dixwin, bi gelemperî bi derbas kirina avê li ser xelkên wan. Zêdeyê duqalokên cot filterê dixwin ku dikare bi rêjeyên paqijkirinê were pîvandin. Lêkolîn nîşan da ku stresa jîndarî dikare xwarina duqalokan biguherîne bi guherandina bîlançoya enerjiyê ya organîzmên.<ref name="Ducker-20202">{{Jêder-kovar |paşnav1=Ducker |pêşnav1=James |paşnav2=Falkenberg |pêşnav2=Laura J. |tarîx=2020 |sernav=How the Pacific Oyster Responds to Ocean Acidification: Development and Application of a Meta-Analysis Based Adverse Outcome Pathway |kovar=Frontiers in Marine Science |ziman=en |cild=7 |bibcode=2020FrMaS...797441D |doi=10.3389/fmars.2020.597441 |issn=2296-7745 |doi-access=free |hejmara-gotarê=597441 }}</ref> Sefelopodan bi piranî xwarinçê ne û radula li ber şikan û tentaclên wan di stendina xwarinê de rolek duyemîn digire. Monoplakoforan ''neopîlîna'' radulayê bi şêweyek asayî bikar tîne, lê di xwarina wê de [[protîst]]an wekî ksenofîofore ''stanofîlûm'' jî heye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Tendal O.S. |sal=1985 |sernav=Xenophyophores (Protozoa, Sarcodina) in the diet of ''Neopilina galatheae'' (Mollusca, Monoplacophora) |url=http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |rewşa-urlyê=mirî |kovar=Galathea Report |cild=16 |rr=95–98 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121130190856/http://www.zmuc.dk/InverWeb/Galathea/Pdf_filer/Volume_16/galathea-vol.16-pp_095-098.pdf |roja-arşîvê=2012-11-30 |roja-gihiştinê=2013-09-14 }}</ref> Kevokên deryayî yên [[Sacogloss|''sacoglossan'']] sapê ji algayê dixin, radulayê xeta-yek a xwe bikar tînin ku dîwarên xeliyan bikolan, heke ku ''dorid nudibranchia'' û hin ''vetigastropoda'' li ser singeran xwarin dikin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Wägele |pêşnav1=H. |tarîx=March 1989 |sernav=Diet of some Antarctic nudibranchs (Gastropoda, Opisthobranchia, Nudibranchia) |url=https://archive.org/details/sim_marine-biology_1989-03_100_4/page/439 |kovar=Marine Biology |cild=100 |hejmar=4 |rr=439–441 |bibcode=1989MarBi.100..439W |doi=10.1007/BF00394819 |s2cid=83444088 }}</ref> û yên din li ser [[polîp]]an xwarin dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Walter J. |tarîx=1991 |sernav=Coexistence of Hydroid Eating Nudibranchs: Do Feeding Biology and Habitat Use Matter? |url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/30482 |kovar=Biological Bulletin |cild=181 |hejmar=2 |rr=248–260 |doi=10.2307/1542096 |jstor=1542096 |pmid=29304644 }}</ref> == Tarîxa evolûsiyonê == [[Wêne:Kimberella_quadrata_4.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimberella_quadrata_4.jpg|çep|thumb|[[Kimberella|''Kimberella quadrata'']] ya sarrê ninermayî (fosîl di fotorafê de hatiye nîşandan) ji ediyakaranê hatiye şîrove kirin wekî "wekî moluska" ji ber taybetiyên wê ku bi moluskayên roja îro hevpar in.]] Delîlên baş hene bo xuyabûna [[zikpê]], sefalopodan û duqolaqên avê di navbera serê nîvê çaxê [[kambriyen]]ê de, takrîben 500 milyon sal berê, lê dibe ku her yek ji van tenê beşek xêza bingehî ya polên xwe bin.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Budd GE, Jensen S |tarîx=May 2000 |sernav=A critical reappraisal of the fossil record of the bilaterian phyla |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2000-05_75_2/page/253 |kovar=Biol Rev Camb Philos Soc |cild=75 |hejmar=2 |rr=253–95 |doi=10.1111/j.1469-185X.1999.tb00046.x |pmid=10881389 |hejmara-gotarê=S000632310000548X }}</ref> Lê belê, tarîxa pêşketina herdu çêbûna molûskan ji koma kokê ''lophotrochozoa'' û herwiha cuda bûn û firehbûnê wan bo formên zindî û fosîlên naskirî, hêj bi hêz têş de tê nîqaş kirin. Ne emîn e ku hin fosîlên ji çaxên [[ediyakaran]] û kambriyenê a dawî bi rastî jî molsuk in an na.<ref name="Cabej">{{Jêder-kitêb |sernav=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |paşnav=Cabej |pêşnav=Nelson R. |weşanger=Elsevier Science |tarîx=2019 |rûpel=152 |isbn=978-0-12-814312-4 |url=https://books.google.com/books?id=QdO1DwAAQBAJ&dq=Myoscolex&pg=PA152 }}</ref> ''[[Kimberella]]'', ji nêzîkî 555 milyon sal berê ve, ji hêla hin paleontologan ve wekî "wekî molusk" tê şîrove kirin,<ref name="Fedonkin1997">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fedonkin, M.A. |nivîskar2=Waggoner, B.M. |tarîx=28 tebax 1997 |sernav=The Late Precambrian fossil Kimberella is a mollusc-like bilaterian organism |kovar=Nature |cild=388 |hejmar=6645 |rûpel=868 |bibcode=1997Natur.388..868F |doi=10.1038/42242 |s2cid=4395089 |doi-access=free }}</ref> lê yên din naxwazin bêtir ji "belkî [[Bilateria|''bilateria'']]" ve derbas bîn,<ref name="Butterfield2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Butterfield, N.J. |sal=2006 |sernav=Hooking some stem-group "worms": fossil lophotrochozoans in the Burgess Shale |kovar=BioEssays |cild=28 |hejmar=12 |rr=1161–6 |bibcode=2006BiEss..28.1161B |doi=10.1002/bies.20507 |pmid=17120226 |s2cid=29130876 }}</ref> heke ev jî be.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Budd |pêşnav1=Graham E. |paşnav2=Jensen |pêşnav2=Sören |tarîx=February 2017 |sernav=The origin of the animals and a 'Savannah' hypothesis for early bilaterian evolution: Early evolution of the animals |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-270199 |kovar=Biological Reviews |cild=92 |hejmar=1 |rr=446–473 |doi=10.1111/brv.12239 |pmid=26588818 |hdl-access=free |hdl=10662/8091 }}</ref> Di derbarê [[Wiwaxia|''wiwaxia'']] ya ku ji 505 milyon salan berî vê ve pirsa nû bi kêmasî peyda bûye ku ma ev mîrîsk ji molsuk bû an na, û pirsa serê wê li ser ku amûra xwarinê wê ma ji curek radulayî bû an jî zêde li hev digihîşt amûra hin mûşkên ''[[polychaete]]'' bûye.<ref name="Butterfield2006" /> Nicholas Butterfield ku li hembera îdiyaya ku ''wiwaxia'' moskulake bû digire, nivîsî ku mikrofosîlan berê ji navbera 515 û 510 milyon salan berî vê ve parçekên radulayek rastî moskul‑wek in.<ref name="Butterfield2006" /> Ev xuyakirinê têkiliya maneya ku radulayê moskulayên pêşeyî mineralbûyî bûye diguhezîne.<ref name="Cruz1998">{{Jêder-kovar |paşnav1=Cruz |pêşnav1=Renato |paşnav2=Lins |pêşnav2=Ulysses |paşnav3=Farina |pêşnav3=Marcos |tarîx=1998 |sernav=Minerals of the Radular Apparatus of ''Falcidens'' sp. (Caudofoveata) and the Evolutionary Implications for the Phylum Mollusca |url=https://archive.org/details/sim_biological-bulletin_1998-04_194_2/page/224 |kovar=Biological Bulletin |cild=194 |hejmar=2 |rr=224–230 |doi=10.2307/1543051 |jstor=1543051 |id={{BHL page|5407000}} {{Gale|A20779444}} }}</ref> {| style="float:right;" |- valign="top" |[[Wêne:Yochelcionella_cyrano_svg_hariadhi.svg|thumb |rast| upright=0.55 | Fosîla biçûka helsyionelîdê ''yochelcionella'' tê wisa hesab kirin ku moluskayeke dawî ye.]] |[[Wêne:Neptunea despecta.jpg|thumb |rast| upright=0.55 | Qolikên girêdarekî spiralî di gelek [[zikpê]]yan de xuya dikin.]] |} Lêbelê, helsiyonelîdên ku ji 540 milyonan salan berê ve di çaxa kambriyenê a destpêkê de di zinarên [[Sîbîrya]] û [[Çîn]]ê de xuya dibin,<ref name="Parkhaev 2007">{{Jêder-kovar |paşnav1=Parkhaev |pêşnav1=P. Y. |tarîx=2007 |sernav=The Cambrian 'basement' of gastropod evolution |kovar=Geological Society, London, Special Publications |cild=286 |rr=415–421 |bibcode=2007GSLSP.286..415P |doi=10.1144/SP286.31 }}</ref> tê wisa ku ew moluskayên destpêkê in ku qelûpên wan pir wekî qefîşkên mekeş in. Ji ber vê yekê, moluskayên qelûpdar [[trîlobît]]ên herî kevn çêkirin. Herçiqas gelek fosîlên helsiyonelîd tenê çend milîmetran dirêj in, lê saxtekên çend sentîmetreyan dirêj jî hatine dîti ku piraniya wan şêwazeke ji dilopên mekeş re heye.<ref name="Butterfield2006" /> Ji bo saxtekên pir biçûk hatiye pêşniyar kirin ku ew zarok in û yên mezin jî berbext ne.<ref name="Mus2008">{{Jêder-kovar |nivîskar=Mus, M.M. |nivîskar2=Palacios, T. |nivîskar3=Jensen, S. |sal=2008 |sernav=Size of the earliest mollusks: Did small helcionellids grow to become large adults? |url=https://archive.org/details/sim_geology_2008-02_36_2/page/175 |kovar=Geology |cild=36 |hejmar=2 |rûpel=175 |bibcode=2008Geo....36..175M |doi=10.1130/G24218A.1 }}</ref> Hin analîza helsiyonelîdan encam da ku ev derbasînên herî dawî yên [[zikpê]]yan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Landing |pêşnav1=E. |paşnav2=Geyer |pêşnav2=G. |paşnav3=Bartowski |pêşnav3=K.E. |sal=2002 |sernav=Latest Early Cambrian Small Shelly Fossils, Trilobites, and Hatch Hill Dysaerobic Interval on the Quebec Continental Slope |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_2002-03_76_2/page/287 |kovar=Journal of Paleontology |cild=76 |hejmar=2 |rr=287–305 |bibcode=2002JPal...76..287L |doi=10.1666/0022-3360(2002)076<0287:LECSSF>2.0.CO;2 |jstor=1307143 |s2cid=130381069 }}</ref> Lêbelê, zanistvanên din îna nakin ku ev fosîlên ji çaxa kambriyena dawîn nişanên zelal ên torsiyonê nîşan didin ku zikpêyên nûjen nas dike – torsiyonê ku organên hundirîn wisa digire ku anûs li ser serê de dijî.<ref name="FrýdaNützelWagner2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Phylogeny and evolution of the Mollusca |paşnav=Frýda |pêşnav=J. |weşanger=California Press |sal=2008 |rr=239–264 |isbn=978-0-520-25092-5 |edîtor=Ponder, W.F. |beş=Paleozoic Gastropoda |nivîskar2=Nützel, A. |nivîskar3=Wagner, P.J. |edîtor2=Lindberg, D.R. |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=nm0IZAQQ6S0C&pg=RA1-PA239 }}</ref> ''Volborthella'', hin fêsîlên wê yên ku berî 530 milyon salan hatine çêbûn, çaxek dirêj wisa tê hesibandin ku ''cephalopod'' bû, lê dîtinên fêsîla bi hûrgulî zêde nîşan da ku qalikê wê ne ji hêla xwe re hatî vegerandin, lê di rastî de ji tûrên perçêkê mînerala dîoksîda sîlîkonê (sîlîka) hatî avakirin, û wekî qalikên cephalopodên qalikdar ên fêsîl bûyî û ''notilusê'' zindî beş beş bi septayên jorî nehatibû parçe kirin. Sinifkirina ''Volborthella'' nayê zanîn bi qasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Proterozoic-Cambrian of the Great Basin and Beyond, Pacific Section SEPM Book 93 |nivîskar1=Hagadorn, J.W. |weşanger=SEPM (Society for Sedimentary Geology) |sal=2002 |rr=135–150 |edîtor=Corsetti, F.A. |contribution=The Early Cambrian problematic fossil Volborthella: New insights from the Basin and Range |url=http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060911152548/http://www.amherst.edu/~jwhagadorn/publications/volb.pdf |roja-arşîvê=2006-09-11 |rewşa-urlyê=mirî |nivîskar2=Waggoner, B.M. |name-list-style=amp }}</ref> Fêsîla kambriyena navîn ''nectocaris'' ji hêla hin lêkolîneran ve wekî cephalopodek bi 2 dev û bê qalîk hate têgihiştin, lê paşê ji nû ve wisa hate şîrove kirin ku ew têkildarê chaetognathên nûjen (tîr kurman) e. Fêsîla kambriyena dawîn ''plectronoceras'' niha wisa tê hesibandin ku ew fêsîla herî kevn a cephalopod ya bê-şik e, ji ber ku qalikê wê septayên jorî û sifunkilek heye, yê ku nautilus ji bo derxistina avê ji beşên ku dema mezinbûnê vejî daye bikar tîne, û ev dikare di qalikan fêsîl bûyî yên amonîtan de jî were dîtin. Lê belê, ''plectronoceras'' û dinî cefalopodanên dawî ser hêşîya deryayê dişivînin li jêr, ne ku avjenî bikin, ji ber ku qalikên wan di hundirê xwe de "balast" ji depozîtên xemgîn hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku jêr be, û strîp û xelat hene li ser beşa ku tê wisa bawer kirin ku serî be. Hemû cefalopodanên ku qalikên derveyî hene, ji bilî nautiloidan, di dawiya serdemê Krêtasê de, 65 milyon sal berî îro, çûne qedandin. Lêbelê, [[coleoidea]] bê-qalik (kalmar, [[heştpê]], kalmarê çentikdar) îro pir hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thecephalopodpage.org/evolution.php |sernav=A Broad Brush History of the Cephalopoda |roja-gihiştinê=2009-03-21 |paşnav=Monks |pêşnav=N. }}</ref> Fosîlên kambriyena dawîn ''Fordilla'' û ''Pojetaia'' wek dûdil têne xistin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Gubanov, A.P. |nivîskar2=Peel, J.S. |sal=2003 |sernav=The early Cambrian helcionelloid mollusc ''Anabarella'' Vostokova |kovar=Palaeontology |cild=46 |hejmar=5 |rr=1073–87 |bibcode=2003Palgy..46.1073G |doi=10.1111/1475-4983.00334 |s2cid=84893338 |doi-access=free }}</ref> Dûdilên ku “modern” dibînin di serdema ordovîsyonê de xuya bûn, di navbera 488 û 443 milyon sal berê.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zong-Jie, F. |sal=2006 |sernav=An introduction to Ordovician bivalves of southern China, with a discussion of the early evolution of the Bivalvia |url=https://archive.org/details/sim_geological-journal_2006-09_41_3-4/page/303 |kovar=Geological Journal |cild=41 |hejmar=3–4 |rr=303–328 |bibcode=2006GeolJ..41..303Z |doi=10.1002/gj.1048 |s2cid=129430674 }}</ref> Yek komê dûdilan, rudistan, di serdema krêtasayê de bûne avahê zêwiyên mezin, lê di bûyerê tunebûnê ya krêtas–palojen de çûne nehatin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Raup, D.M. |nivîskar2=Jablonski, D. |sal=1993 |sernav=Geography of end-Cretaceous marine bivalve extinctions |url=https://archive.org/details/sim_science_1993-05-14_260_5110/page/971 |kovar=Science |cild=260 |hejmar=5110 |rr=971–3 |bibcode=1993Sci...260..971R |doi=10.1126/science.11537491 |pmid=11537491 }}</ref> Her çawa be, dûdil hîn jî zêde û cure ne. ''Hyolitha'' sinfa heywanên neyar in ku qefik û [[Operculum|''operculum'']] heye ku dibe wan jî moluska dibin. Nivîskarên ku îşaret dikin ku ew xwedî filûmeka xwe ne, li ser cîhê vê filûmê di dara jiyanê de şîrove nakin.<ref name="Sumrall2009">{{Jêder-kovar |paşnav1=Malinky |pêşnav1=J.M. |sal=2009 |sernav=Permian Hyolithida from Australia: The Last of the Hyoliths? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_2009-01_83_1/page/147 |kovar=Journal of Paleontology |cild=83 |hejmar=1 |rr=147–152 |bibcode=2009JPal...83..147M |doi=10.1666/08-094R.1 |s2cid=85924056 }}</ref> == Binêre == * [[Girêçikpê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Heywan]] 6mw9zuqpva7rw5l0p23oq0lqo2aktks 0 328999 2084919 2080967 2026-08-09T17:38:31Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084919 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''menstrual siklus''), derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{Jêder-kovar |paşnav1=Thiyagarajan |pêşnav1=Dhanalakshmi K. |paşnav2=Basit |pêşnav2=Hajira |paşnav3=Jeanmonod |pêşnav3=Rebecca |tarîx=27 îlon 2024 |sernav=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |kovar=StatPearls |weşanger=StatPearls Publishing |pmid=29763196 }}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Women's Gynecologic Health |weşanger=Jones & Bartlett Publishers |tarîx=2011 |rûpel=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |roja-arşîvê=26 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{Jêder-malper |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |sernav=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |malper=Office of Women's Health |tarîx=23 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=25 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |roja-arşîvê=26 hezîran 2015 }}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{Jêder-kovar |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |tarîx=November 2006 |sernav=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |kovar=Pediatrics |cild=118 |hejmar=5 |rr=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access= }}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name="Bull JR2019">{{Jêder-kovar |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |tarîx=2019-08-27 |sernav=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |kovar=npj Digital Medicine |cild=2 |hejmar=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |hejmara-gotarê=83 }}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |sernav=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |malper=Cleveland Clinic |roja-gihiştinê=16 tebax 2024 }}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{Jêder-malper |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |sernav=Menopause: Overview |malper=National Institutes of Health |tarîx=28 hezîran 2013 |roja-gihiştinê=8 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |roja-arşîvê=2 nîsan 2015 }}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{Jêder-kovar |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |tarîx=2019 |sernav=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |kovar=Am J Obstet Gynecol |cild=220 |hejmar=6 |rr=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free }}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{Jêder-kovar |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |tarîx=October 2011 |sernav=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-10-15_84_8/page/918 |kovar=American Family Physician |cild=84 |hejmar=8 |rr=918–924 |pmid=22010771 }}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{Jêder-malper |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |sernav=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |malper=Office on Women's Health |tarîx=23 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=23 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |roja-arşîvê=28 hezîran 2015 }}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014Men" /> Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe.<ref name="Women2014Men" /> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] sfjbb6gtxs0mkxgmhgedulcne1ztx68 2 329032 2084792 2084791 2026-08-09T12:05:38Z Sakura emad 44816 fixed 2084792 wikitext text/x-wiki true b7o6pblbd63a6t14ndtc0bkou7rp6mz 0 329053 2084902 2081980 2026-08-09T17:03:33Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084902 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |sernav=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |malper=WHO |tarîx=January 2015 |roja-gihiştinê=2 sibat 2016 }}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{Jêder-kovar |vauthors=Haslam DW, James WP |tarîx=October 2005 |sernav=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |kovar=Lancet |cure=Review |cild=366 |hejmar=9492 |rr=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Nexweşî]] 0t6hrrmrfkuurinl1m9gqduo1yanlbf 0 329070 2084920 2083254 2026-08-09T17:40:03Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084920 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Symptoms-headache.jpg|thumb|Wêneyê kesekî ku serê wî diêşe]] '''Serêş''' behsa hestên êşê yên li devera serî dike. Ew cure êş ji ber acizbûna pêkhateyên hestiyar ên li hember êşê yên di nava serî de (wekî [[serkilox]], [[perdeyên mejiyê]], [[Lûleya xwînê|damarên xwînê]] yên [[Demaxê mirov|mêjî]], demarên serî an jî beşên jorîn ên demarên stûna piştê) çêdibe. Tevna rastîn a mêjî (ku beşek ji [[Demarekoendama navendî|sîstema demarên navendî]] ye) li hember êşê ne hestiyar e. Li gorî dabeşkirina ICD-10 (kodên R50–R69), serêş wekî sîmptomeke giştî tê polenkirin. == Sebeb == Zêdetirî 200 cureyên serêşê hene. Hin ji wan bêzerar in û hinên din jî metirsiyê li ser heyatê çêdikin. Terîfkirina serêşê û encamên muayeneya newrologî diyar dikin ka pêdivî bi testên zêdetir heye an na û ka kîjan rêbaza dermankirinê pirtir çêtir e.<ref name="SIGN">{{Jêder-kitêb |sernav=Diagnosis and management of headache in adults |nivîskar=Scottish Intercollegiate Network |weşanger=NHS Quality Improvement Scotland |tarîx=November 2008 |isbn=978-1-905813-39-1 |cih=Edinburgh |url=http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110419031343/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/ |roja-arşîvê=19 nîsan 2011 |roja-gihiştinê=14 tîrmeh 2010 }}</ref> Serêş bi berfirehî wekî "seretayî" an "duyemî" têne dabeş kirin. Serêşên seretayî serêşên sivik û dubare ne ku ji ber nexweşiya bingehîn an pirsgirêkên avahîsaziyê çênabin. Bo mesele, [[mîgren]] cureyek serêşa seretayî ye. Her çend serêşên seretayî dikarin bibin sedema êş û seqetiya rojane ya giring, lê ji hêla [[fizyolojî]]kî ve ne xeternak in. Serêşên duyemî ji ber nexweşiyek bingehîn çêdibin, wek enfeksiyonek, birîndarbûna serî, nexweşiyên damarî, xwînrijandina mêjiyê, acizbûna mîdeyê, an tumora mêjî. Serêşên duyemî dikarin xeternak bin. Hin "alayên sor" an sîmptomên hişyariyê nîşan didin ku serêşek duyemî dikare xeternak be.<ref name="Goadsby">{{Jêder-kitêb |sernav=Harrison's Principles of Internal Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2 |weşanger=McGraw-Hill |tarîx=2012 |isbn=978-0-07-174890-2 |çap=18 |cih=New York, NY |beş=Chapter 14. Headache |vauthors=Goadsby PJ, Raskin NH |veditors=Longo DL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Jameson J, Loscalzo J }}</ref> == Epîdemolojî == Lêkolînên li ser mijarê nîşan didin ku nêzîkî %64–77ê mezinan di qonaxeke heyata xwe de tûşî êşa serî bûne. Her sal, bi navînî, %52-65ê însanan rastî serêşî tên. Lêbelê, belavbûna êşa serî li gorî awayê pêkanîna lêkolînê gelek diguhere; lêkolînan rêjeya belavbûna wê di tevahiya heyatê de di navbera %8 (kêmtirîn) û %96 (zêdetirîn) de destnîşan kirine.<ref name="Stovner LJ2007">{{Jêder-kovar |vauthors=Stovner LJ, Hagen K, Jensen R, Katsarava Z, Lipton R, Scher A, Steiner T, Zwart JA |tarîx=March 2007 |sernav=The global burden of headache: a documentation of headache prevalence and disability worldwide |kovar=Cephalalgia |cild=27 |hejmar=3 |rr=193–210 |doi=10.1111/j.1468-2982.2007.01288.x |pmid=17381554 |s2cid=23927368 }}</ref> Piraniya van serêşan ne xeternak in. Tenê nêzîkî %1–5ê wan kesên ku ji ber serêşî li beşa lezgîn a nexweşxaneyê didin, xwediyê sebebeke bingehîn a cidî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emergency medicine: Avoiding the pitfalls and improving the outcomes |url=https://archive.org/details/emergencymedicin0000unse_x7s7 |weşanger=[[Wiley-Blackwell|Blackwell / BMJ Books]] |sal=2007 |rûpel=[https://archive.org/details/emergencymedicin0000unse_x7s7/page/39 39] |isbn=978-1-4051-4166-6 |cih=Malden, MA |vauthors=Mattu M, Goyal D, Barrett JW, Broder J, DeAngelis M, Deblieux P, Garmel GM, Harrigan R, Karras D, L'Italien A, Manthey D }}</ref> Zêdetirî %90ê serêşî ji cureyê seretayî ne. Piraniya van şerêş yên seretayî, êşên ji cureyê tansiyonê ne.<ref name="Stovner LJ2007" /> Piraniya kesên ku bi serêş ya cureyê tansiyonê dikişînin, xwediyê êşeke "demkî" (epîsodîk) ne ku tê û diçe.<ref name="Stovner LJ2007" /> Tenê nêzîkî %1ê mezinan xwediyê serêşê yên tansiyonê a "kronîk" ne ku tê de êşa serî di mehê de zêdetirî 15 rojan berdewam dike.<ref name="Stovner LJ2007" /> Nêzîkî %14-15ê însanên li cîhanê tûşî [[mîgren]]ê dibin û ew yek wê dike duyê cureyê herî belav ê serêşê.<ref name="Stovner LJ2007" /> Mîgren di nav jinan de ji mêran pirtir tê dîtin û herî zêde di serdema destpêk û nîvê temenê mezinbûnê de rû dide.<ref name="Stovner LJ2007" /> Bo mesele, li [[Ewropa]] û [[Amerîkaya Bakur]], %5-9ê mêran û %12-25ê jinan tûşî mîgrenê dibin.<ref name="Stovner LJ2007" /> Serêşên komî (''cluster headaches'') kêm tên dîtin. Ew li seranserê cîhanê tesîrê li yek kes ji her hezar kesan dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Fischera |pêşnav1=M. |paşnav2=Marziniak |pêşnav2=M. |paşnav3=Gralow |pêşnav3=I. |paşnav4=Evers |pêşnav4=S. |tarîx=June 2008 |sernav=The incidence and prevalence of cluster headache: a meta-analysis of population-based studies |kovar=Cephalalgia: An International Journal of Headache |cild=28 |hejmar=6 |rr=614–618 |doi=10.1111/j.1468-2982.2008.01592.x |issn=1468-2982 |pmid=18422717 }}</ref> Serêşên komî nêzîkî sê caran zêdetir tesîrê li mêran dikin li hemberê jinan.<ref name="Stovner LJ2007" /> == Tarîx == [[Wêne:Cruikshank - The Head Ache.png|thumb|Karîkatureke George Cruikshank a sala 1819an ku serêşî nîşan dide]] Yekê sîstema dabeşkirinê ya qeydkirî ji aliyê [[Aretaeus|Aretaeusê Kapadokyayî]] ve ku zanyarekî bijîşkiyê yê serdema kevn a yewnan-romayî bû, hate weşandin. Wî di navbera sê cureyên cuda yên serêşî de cudahî danî: i) ''cephalalgia'' ku behsa serêşî ya ji nişka ve dest pê dike û demkî ye dike; ii) ''cephalea'' ku behsa cureyeke kronîk a serêşê dike; û iii) ''heterocrania'' ku êşeke serî ya bi qeyran (paroksîzmal) e û tenê li aliyekî serî rû dide. Sîstemeke din a dabeşkirinê ku dişibe yên nûjen, di sala 1672an de ji aliyê [[Thomas Willis]] ve di esera wî ya bi navê ''De Cephalalgia'' de hate weşandin. Di sala 1787an de, Christian Baur bi giştî serêşan li ser du beşan dabeş kir: îdîopatîk (serêşên seretayî) û semptomatîk (serêşên duyemî), û 84 kategorî diyar kir.{{sfn|Levin et al.|2008|page=60}} == Zarokan == Bi giştî, [[zarok]] jî heman cureyên serêşê yên mezinan dijîn, lê dibe ku sîmptomên wan hinekî cuda bin. Rêbaza teşhîskirina serêşê li cem zarokan dişibe ya mezinan. Lêbelê, dibe ku zarokên biçûk nikaribin êşa xwe bi awayekî zelal bi gotinan bînin ziman.<ref>{{Jêder-kovar |vauthors=Rothner AD |tarîx=June 1995 |sernav=The evaluation of headaches in children and adolescents |kovar=Seminars in Pediatric Neurology |cild=2 |hejmar=2 |rr=109–118 |doi=10.1016/s1071-9091(05)80021-x |pmid=9422238 }}</ref> Eger zarokekî biçûk bêhnteng an bêaram be, dibe ku serê wî diêşe.<ref name="Schultz">{{Jêder-kitêb |sernav=Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |weşanger=McGraw-Hill |sal=2011 |çap=7 |cih=New York, NY |beş=130: Headaches in Children |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161223063154/http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |vauthors=Schultz BE, Macias CG |veditors=Tintinalli JE, Stapczynski J, Ma O, Cline DM, Cydulka RK, Meckler GD |urlya-beşê=http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 }}</ref> Çaxa zarok ji serêşê gilî dikin, gelek dêûbav ji ber metirsiya tûmora mêjiyê nîgeran dibin.<ref name="Schultz2">{{Jêder-kitêb |sernav=Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |weşanger=McGraw-Hill |sal=2011 |çap=7 |cih=New York, NY |beş=130: Headaches in Children |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161223063154/http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 |roja-arşîvê=23 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |vauthors=Schultz BE, Macias CG |veditors=Tintinalli JE, Stapczynski J, Ma O, Cline DM, Cydulka RK, Meckler GD |urlya-beşê=http://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=348&Sectionid=40381603 }}</ref> Bi gelemperî, serêşî yên ku ji ber girêyên mêjî çêdibin, însan bêhêz dikin û bi vereşînê re têne dîtin. Lêkolînekê destnîşan kir ku taybetmendiyên têkildarî tûmora mêjiyê li cem zarokan ew in: serêşî ya ku zêdetirî 6 mehan dikişîne, serêşî ya têkildarî xewê, vereşîn, tevliheviya hiş, nebûna sîmptomên dîtinê, nebûna tarîxa malbatî ya mîgrenê û encamên neasayî yên muayeneya newrologî.<ref name="pmid11483785">{{Jêder-kovar |vauthors=Medina LS, Kuntz KM, Pomeroy S |tarîx=August 2001 |sernav=Children with headache suspected of having a brain tumor: a cost-effectiveness analysis of diagnostic strategies |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2001-08_108_2/page/255 |kovar=Pediatrics |cild=108 |hejmar=2 |rr=255–263 |doi=10.1542/peds.108.2.255 |pmid=11483785 }}</ref> Hin tedbîr dikarin alîkariya pêşîlêgirtina serêşiya zarokan bikin. Vexwarina gelek [[av]]ê di nava rojê de, dûrketina ji kafeînê, xeweke têr û birêkûpêk, xwarina xwarinên hevseng di çaxên guncaw de, û kêmkirina stres û çalakiyên zêde dikarin pêşî li serêşê bigirin. Rêbazên dermankirinê yên ji bo zarokan dişibin yên mezinan, lêbelê divê hin dermanên taybetî, wekî narkotîkan, nedin zarokan.<ref name="Schultz2" /> Zarokên ku bi serêşî ne, ne lazim e ku di temenê mezinbûnê de jî serêşiya wan hebe. Di lêkolînekê de li ser 100 zarokên ku serêşiya wan hebû, piştî heşt salan %44ê wan ên bi serêşê ya ji ber tansiyonê (''tension headache'') û %28ê wan ên bi mîgrenê, êdî serêşa wan nemabû. Di lêkolîneke din de li ser kesên ku bi serêşê ya kronîk a rojane dikişandin, piştî du salan %75ê wan êdî bi vê êşê re rûbirû nemabûn, û piştî heşt salan jî ew rêje gihîştibû %88ê.<ref name="pmid19605771">{{Jêder-kovar |vauthors=Wang SJ, Fuh JL, Lu SR |tarîx=August 2009 |sernav=Chronic daily headache in adolescents: an 8-year follow-up study |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2009-08-11_73_6/page/416 |kovar=Neurology |cild=73 |hejmar=6 |rr=416–422 |doi=10.1212/WNL.0b013e3181ae2377 |pmid=19605771 |s2cid=32419124 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mêjî]] [[Kategorî:Nexweşî]] 3bb94xknjhi0c1raxfneyypqubp6jf3 0 329078 2084918 2082348 2026-08-09T17:37:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2084918 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Xurika Reş''' an jî '''variyola''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''variolae'') [[Nexweşî|nexweşiyeke vegirtî]] ya xeternak û kujer e ku di mirovan de ji hêla vîrusa xurikê (''Orthopox variolae'') ve tê peydakirin. Ji ber rêjeya wê ya bilind a vegirtinê û mirinê, ew wekî yek ji nexweşiyên herî xeternak ên ku tesîrê li însanan dikin, tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/smallpox/symptoms-causes/syc-20353027 |sernav=Smallpox – Symptoms and causes |malper=Mayo Clinic |roja-gihiştinê=2022-04-27 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220420010332/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/smallpox/symptoms-causes/syc-20353027 |roja-arşîvê=20 nîsan 2022 }}</ref> Ew bilqên taybet ên li ser çerm ku navê xwe didin nexweşiyê, wekî "xurik" an jî "bilq" tên binavkirin. Piştî bûyerên dawî yên li [[Somalya]]yê di sala 1977an de û bûyera [[Janet Parker]] (mirina dawîn a ji wê nexweşiyê) a sala 1978an, ti bûyerên nû yên nexweşiya xurika reşê (''smallpox'') çênebûne; bûyera dawî li [[Almanya]]yê di sala 1972an de qewimîbû. Bi saya programeyeke tund a derzîkirin û kontrolê ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (RTC) û rêxistinên din ên tenduristiyê ve dihat birêvebirin, RTC karîbû di 26ê cotmeha 1979an de ragihîne ku vîrusa xurikê hatiye jinavbirin.<ref name="Bar1997">{{Jêder-kovar |vauthors=Barquet N, Domingo P |tarîx=October 1997 |sernav=Smallpox: the triumph over the most terrible of the ministers of death |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1997-10-15_127_8/page/635 |kovar=Annals of Internal Medicine |cild=127 |hejmar=8 Pt 1 |rr=635–42 |citeseerx=10.1.1.695.883 |doi=10.7326/0003-4819-127-8_Part_1-199710150-00010 |pmid=9341063 |s2cid=20357515 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nexweşî]] 6jys0yo4v3he4u7397rwduudzyfwk7n 0 329088 2084823 2084634 2026-08-09T13:01:24Z Yonetmenbeyy 172681 2084823 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = Tirkiye | pîşe = [[Derhêner]] û [[sînemager]] | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhêner û sînemagerekî tirk e. Ew di warê kurtefîlm û klîbên muzîkê de dixebite.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Kariyer == Gümüştekin di sala 2025an de derhêneriya kurtefîlma ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' kir. Fîlm bêdiyalog e û li ser tenêtiyê û rewşa derûnî ya karaktera sereke disekine.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di heman salê de wî derhêneriya kurtefîlma ''The Last Meeting'' jî kir. Fîlm li ser civîna dawî ya du kesên ku têkiliya wan ber bi dawiyê ve diçe ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin herwiha derhêneriya ''Evimi Özledim'' kir. Di fîlmê de çîroka zilamekî bêmal tê vegotin.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di warê klîbên muzîkê de, Gümüştekin derhêneriya klîba ''Güneş Doğar'' a MEG kir.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de ew di hin klîbên muzîkê de wek derhêner an sînemager xebitî. == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | Derhêner û sînemager | <ref name="YalnizlikNews" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sînemager]] ifc5znfz5v98qr6ltezwwb3huwurxx3 2084995 2084823 2026-08-10T03:10:36Z Ghybu 9854 Guhartoya [[Special:Diff/2084823|2084823]] yê [[Special:Contributions/Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[User talk:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) şûnde kir 2084995 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Fırat Gümüştekin | wêne = Fırat Gümüştekin on a film set.jpg | alt_wêne = Fırat Gümüştekin li ser seta fîlmekî | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = Tirkiye | pîşe = [[Derhêner]] û [[sînemager]] | salên_çalak = 2025–niha | xebatên_navdar = ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | malper = [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] }} '''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhêner û sînemagerekî tirk e. Ew di warê kurtefîlm û klîbên muzîkê de dixebite.<ref name="Beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/ |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi |malper=Beyazperde |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> == Kariyer == Gümüştekin di sala 2025an de derhêneriya kurtefîlma ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' kir. Fîlm bêdiyalog e û li ser tenêtiyê û rewşa derûnî ya karaktera sereke disekine.<ref name="YalnizlikNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=14 hezîran 2025 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Di heman salê de wî derhêneriya kurtefîlma ''The Last Meeting'' jî kir. Fîlm li ser civîna dawî ya du kesên ku têkiliya wan ber bi dawiyê ve diçe ava bûye.<ref name="LastMeetingNews">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp |sernav=Duygusal yolculuk |malper=Yeni Alanya |tarîx=2026 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin herwiha derhêneriya ''Evimi Özledim'' kir. Di fîlmê de çîroka zilamekî bêmal tê vegotin.<ref name="IMDbEvimi">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/ |sernav=Evimi Özledim |malper=IMDb |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di warê klîbên muzîkê de, Gümüştekin derhêneriya klîba ''Güneş Doğar'' a MEG kir.<ref name="GunesDogar">{{Jêder-malper |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar |sernav=Güneş Doğar by Meg |malper=Popnable |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026 |ziman=en }}</ref> Di sala 2026an de ew di hin klîbên muzîkê de wek derhêner an sînemager xebitî. == Fîlmografî == === Kurtefîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Nav ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | ''[[Yalnızlık (fîlm 2025)|Yalnızlık]]'' | Derhêner û sînemager | <ref name="YalnizlikNews" /> |- | 2025 | ''The Last Meeting'' | Derhêner | <ref name="LastMeetingNews" /> |- | 2025 | ''Evimi Özledim'' | Derhêner û sînemager | <ref name="IMDbEvimi" /> |} === Klîbên muzîkê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Hunermend ! Stran ! Kar ! Çavkanî |- | 2025 | MEG | ''Güneş Doğar'' | Derhêner | <ref name="GunesDogar" /> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî] * [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]] * [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Sînemager]] 9efkmodzaucbszmq4wo1jcu2b1t87ie 0 329106 2084824 2084445 2026-08-09T13:02:21Z Yonetmenbeyy 172681 2084824 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank fîlm | nav = Yalnızlık ("Tenêtî") | navê fîlmê = Yalnızlık | wêne = Yalnızlık-Film-Afişi.jpg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = [[Fırat Gümüştekin]] | çêker = [[Fırat Gümüştekin]] | nivîskar = [[Fırat Gümüştekin]] | senaryo = | lîstikvan = Banu Karagöz | muzîk = | derhênêrê dîmenê = [[Fırat Gümüştekin]] | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = {{Dema fîlmê|2025|6|10}} | dom/mawe = 2 [[xulek]] | welat = [[Tirkiye]] | ziman = [[Zimanê tirkî|Tirkî]] (bêdiyalog) | terazûn = | derameta nesafî = | malper = | imdb_id = 37252792 }} '''''Yalnızlık''''' ("Tenêtî") kurtefîlmeke dramî û psîkolojîk a tirkî ya sala 2025an e. Fîlm ji aliyê [[Fırat Gümüştekin]] ve hatiye nivîsandin û derhênan kirin. Banu Karagöz di rola sereke de dilîze.<ref name="yenialanya">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/filmler/film-1000033604/ |sernav=Yalnızlık |malper=Beyazperde |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di fîlmê de herwiha wek hilberîner û sînemager kar kiriye. Fîlm bêdiyalog e, dirêjahiya wê du xulek e û di 10ê hezîrana 2025an de bi awayê dîjîtal hatiye weşandin.<ref name="imdb">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt37252792/ |sernav=Yalnizlik |malper=IMDb |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref><ref name="letterboxd">{{Jêder-malper |url=https://letterboxd.com/film/loneliness-2025-1/ |sernav=Loneliness |malper=Letterboxd |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> == Mijar == Fîlm rojeke ji jiyana jinekê ku li malê tenê ye dişopîne. Karên wê yên rojane, her ku dem derbas dibe, vediguherin nîşanên tengasiya hundirîn, bîranîn û poşmaniyê. Karakter di nav sukûtê de bi tenêtiya xwe û dûrbûna xwe ji jiyana derve re rû bi rû dimîne.<ref name="filmhafizasi">{{Jêder-malper |url=https://filmhafizasi.com/yalnizlik-2025/ |sernav=Yalnızlık (2025) |nivîskar=Pelin Çılgın |malper=Fil'm Hafızası |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="mubi">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Çîrok bêyî diyalogê, bi wêne, sukût û hûrguliyên jiyana rojane tê vegotin. Fîlm sedemên tenêtiya karakterê rasterast rave nake û şîrovekirina rewşa wê dihêle temaşevanan.<ref name="yenialanya" /><ref name="filmhafizasi" /> == Hilberîn û weşan == Fırat Gümüştekin derhêner, nivîskar, hilberîner û sînemagerê fîlmê ye. Banu Karagöz tenê lîstikvana ku di fîlmê de tê nîşandan e.<ref name="imdb" /><ref name="beyazperde" /> Fîlm li [[Alanya]]ya parêzgeha [[Antalya]]yê hatiye kişandin. Gümüştekin Film wek şîrketa hilberîna fîlmê hatiye tomarkirin.<ref name="imdb" /> ''Yalnızlık'' di 10ê hezîrana 2025an de li Tirkiyeyê bi awayê dîjîtal li ser YouTubeyê hate weşandin. Fîlm kurtefîlmeke rengîn a du xulekan e.<ref name="letterboxd" /><ref name="imdb" /> == Pêşwazî == Pelin Çılgın di nivîsa xwe ya li ser ''Fil'm Hafızası'' de bal kişand ser vegotina bêdiyalog, bikaranîna wêne û sukûtê û tenêtiya karakterê. Di nivîsê de fîlm wek portreyeke mînîmal a îzolasyona mirovê nûjen hate nirxandin.<ref name="filmhafizasi" /> ''Yeni Alanya'' jî di nûçeya xwe de atmosfera ku bi sukûtê hatiye çêkirin, vegotina bi wêne û rewşa hundirîn a karakterê destnîşan kir.<ref name="yenialanya" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb fîlm|37252792|Yalnızlık}} * [https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 ''Yalnızlık'' li MUBI] * [https://www.youtube.com/watch?v=3P_L8K35Xrs ''Yalnızlık'' li YouTubeyê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Drama-fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên dramayê]] [[Kategorî:Fîlmên tirkî]] 0ctytp21o7prox9v9i1va2m9zhbxqe9 2084998 2084824 2026-08-10T03:14:43Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[User talk:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] 2084445 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} {{Navdarî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank fîlm | nav = Yalnızlık ("Tenêtî") | navê fîlmê = Yalnızlık | wêne = Yalnızlık-Film-Afişi.jpg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = [[Fırat Gümüştekin]] | çêker = [[Fırat Gümüştekin]] | nivîskar = [[Fırat Gümüştekin]] | senaryo = | lîstikvan = Banu Karagöz | muzîk = | derhênêrê dîmenê = [[Fırat Gümüştekin]] | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = {{Dema fîlmê|2025|6|10}} | dom/mawe = 2 [[xulek]] | welat = [[Tirkiye]] | ziman = [[Zimanê tirkî|Tirkî]] (bêdiyalog) | terazûn = | derameta nesafî = | malper = | imdb_id = 37252792 }} '''''Yalnızlık''''' ("Tenêtî") kurtefîlmeke dramî û psîkolojîk a tirkî ya sala 2025an e. Fîlm ji aliyê [[Fırat Gümüştekin]] ve hatiye nivîsandin û derhênan kirin. Banu Karagöz di rola sereke de dilîze.<ref name="yenialanya">{{Jêder-malper |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film |malper=Yeni Alanya |tarîx=2025-06-13 |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="beyazperde">{{Jêder-malper |url=https://www.beyazperde.com/filmler/film-1000033604/ |sernav=Yalnızlık |malper=Beyazperde |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref> Gümüştekin di fîlmê de herwiha wek hilberîner û sînemager kar kiriye. Fîlm bêdiyalog e, dirêjahiya wê du xulek e û di 10ê hezîrana 2025an de bi awayê dîjîtal hatiye weşandin.<ref name="imdb">{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/title/tt37252792/ |sernav=Yalnizlik |malper=IMDb |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref><ref name="letterboxd">{{Jêder-malper |url=https://letterboxd.com/film/loneliness-2025-1/ |sernav=Loneliness |malper=Letterboxd |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> == Mijar == Fîlm rojeke ji jiyana jinekê ku li malê tenê ye dişopîne. Karên wê yên rojane, her ku dem derbas dibe, vediguherin nîşanên tengasiya hundirîn, bîranîn û poşmaniyê. Karakter di nav sukûtê de bi tenêtiya xwe û dûrbûna xwe ji jiyana derve re rû bi rû dimîne.<ref name="filmhafizasi">{{Jêder-malper |url=https://filmhafizasi.com/yalnizlik-2025/ |sernav=Yalnızlık (2025) |nivîskar=Pelin Çılgın |malper=Fil'm Hafızası |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=tr }}</ref><ref name="mubi">{{Jêder-malper |url=https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 |sernav=Loneliness |malper=MUBI |roja-gihiştinê=2026-08-01 |ziman=en }}</ref> Çîrok bêyî diyalogê, bi wêne, sukût û hûrguliyên jiyana rojane tê vegotin. Fîlm sedemên tenêtiya karakterê rasterast rave nake û şîrovekirina rewşa wê dihêle temaşevanan.<ref name="yenialanya" /><ref name="filmhafizasi" /> == Hilberîn û weşan == Fırat Gümüştekin derhêner, nivîskar, hilberîner û sînemagerê fîlmê ye. Banu Karagöz tenê lîstikvana ku di fîlmê de tê nîşandan e.<ref name="imdb" /><ref name="beyazperde" /> Fîlm li [[Alanya]]ya parêzgeha [[Antalya]]yê hatiye kişandin. Gümüştekin Film wek şîrketa hilberîna fîlmê hatiye tomarkirin.<ref name="imdb" /> ''Yalnızlık'' di 10ê hezîrana 2025an de li Tirkiyeyê bi awayê dîjîtal li ser YouTubeyê hate weşandin. Fîlm kurtefîlmeke rengîn a du xulekan e.<ref name="letterboxd" /><ref name="imdb" /> == Pêşwazî == Pelin Çılgın di nivîsa xwe ya li ser ''Fil'm Hafızası'' de bal kişand ser vegotina bêdiyalog, bikaranîna wêne û sukûtê û tenêtiya karakterê. Di nivîsê de fîlm wek portreyeke mînîmal a îzolasyona mirovê nûjen hate nirxandin.<ref name="filmhafizasi" /> ''Yeni Alanya'' jî di nûçeya xwe de atmosfera ku bi sukûtê hatiye çêkirin, vegotina bi wêne û rewşa hundirîn a karakterê destnîşan kir.<ref name="yenialanya" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb fîlm|37252792|Yalnızlık}} * [https://mubi.com/en/tr/films/loneliness-short-film-2025 ''Yalnızlık'' li MUBI] * [https://www.youtube.com/watch?v=3P_L8K35Xrs ''Yalnızlık'' li YouTubeyê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Drama-fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên dramayê]] [[Kategorî:Fîlmên tirkî]] c7q5z0t28fepgyue9smc4530nn9ugrg 0 329126 2084978 2084446 2026-08-09T21:42:57Z Yonetmenbeyy 172681 2084978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = 250px | navê_din = Ebrar Demirbilek | navê_jidayikbûnê = Ebrar Alya Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[Lîstikvan]]|Lîstikvana zarokan}} | salên_çalak = 2013–niha | sedema_navdarbûnê = Rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma ''Hercai'' de | xebatên_navdar = * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' * ''Hercai'' * ''Kahraman Babam'' * ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' * ''Eşref Rüya'' * ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' * ''ŞamPİYONlar'' * ''Efes'in Sırrı'' | xelat = 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) | ajans = [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Unique Management] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an li [[Stenbol]]ê), lîstikvaneke tirk e. Di hin çavkanî û krediyên berheman de navê wê wekî '''Ebrar Demirbilek''' jî tê nivîsandin.<ref name="showtvbio">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? – Şirin Çekilmez |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="prime">{{Jêder-malper |url=https://www.primevideo.com/person/Ebrar-Alya-Demirbilek/amzn1.dv.gti.1c8df489-06de-428e-99bd-a8fc10405383/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek: Movies, TV, and Bio |malper=Prime Video |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Demirbilek dema ku zarok bû dest bi lîstikvaniyê kiriye û bi rolên wekê Şirin Çekilmez di ''Meleklerin Aşkı'', Gül Şadoğlu di ''Hercai'', Ömrüm di ''Kahraman Babam'' û Leyla di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de hatiye naskirin.<ref name="showtvbio"/><ref name="hercai">{{Jêder-malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-demirbilek-cuantos-anos-tenia-cuando-grabo-hercai-gul-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek, cuántos años tenía cuando grabó “Hercai” |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2022-05-04 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2020an de wê di 46em merasîma Pantene Altın Kelebekê de xelata "lîstikvana zarok a herî baş" wergirtiye.<ref name="altinkelebek">{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Jiyan û kariyera wê == Ebrar Alya Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stenbolê ji dayik bû. Li gorî Show TVyê, ew dema ku şeş mehî bû di 13 beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û fîlma sînemayê ya ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' de cih girt.<ref name="showtvbio"/> Di salên destpêka kariyera xwe de ew di rêzefîlmên ''Hayat Dediğin'' û ''Klavye Delikanlıları'' de jî xuya bû. Di navbera salên 2017 û 2018an de ew beşdarî bernameya televîzyonê ya ''Çocuktan Al Haberi'' bû. Di vê bernameyê de ew bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin.<ref name="cocuktan">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2017-07-16 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/programlar/sahne/cocuktan-al-haberi-kutu-bebek-ebrardan-anne-karnim-acikti-performansi/60598 |sernav=Kutu Bebek Ebrar'dan “Anne karnım acıktı” performansı |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2018-06-30 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2018an de wê di rêzefîlma ''Meleklerin Aşkı'' de karaktera Şirin Çekilmez lîst. Di navbera salên 2019 û 2021ê de wê di rêzefîlma ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu, xwişka biçûk a Reyyan Şadoğlu, lîst. Rola wê ya di ''Hercai'' de li derveyî Tirkiyeyê jî di medyayê de hat nîqaşkirin.<ref name="hercai"/><ref name="pagina7">{{Jêder-malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de Demirbilek di rêzefîlma ''Kahraman Babam'', ku di destpêkê de bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn, de karaktera Ömrüm lîst.<ref name="kahraman">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek – Ömrüm |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2022an de ew di rêzefîlma ''Aziz'' û di rêzefîlma dîjîtal a ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de xuya bû. Di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de wê karaktera Leyla lîst.<ref name="unique">{{Jêder-malper |url=https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Unique Management |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="pera">{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/tv-dizisi/td00003360/oyunculari/ |sernav=Pera Palas'ta Gece Yarısı – Oyuncuları |malper=iSFDm |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2023an de ew di koma lîstikvanan a muzîkala ''1923'' de cih girt. Muzîkal ji bo sedemîniya 100emîn a damezrandina Komara Tirkiyeyê hatibû amadekirin.<ref name="muzikal">{{Jêder-malper |url=https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/1923-muzikali-youtube-promiyer-gosterimi |sernav=1923 Müzikali – YouTube Prömiyer Gösterimi |malper=Zorlu Performans Sanatları Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di salên 2024 û 2025an de ew di fîlmên ''Afacanlar Kampta'', ''Yaşam Koçu'' û ''ŞamPİYONlar'' de xuya bû. Di sala 2025an de ew di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de jî cih girt.<ref name="unique"/><ref name="boxoffice">{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2026an de wê di fîlma macera û malbatî ya ''Efes'in Sırrı'' de karaktera Buket lîst. Fîlm di 16ê kanûna paşîn a 2026an de li Tirkiyeyê derket sînemayan.<ref name="efes">{{Jêder-malper |url=https://www.justwatch.com/tr/film/efesin-sirri |sernav=Efes'in Sırrı |malper=JustWatch |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/film/efes-in-sirri--2018122 |sernav=Efes'in Sırrı |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Filmografî == Filmografî li gorî profîla ajansa wê, Show TV, Box Office Türkiye û çavkaniyên sînemayê hatiye amadekirin.<ref name="unique"/><ref name="showtvbio"/><ref name="boxoffice"/> === Rêzefîlmên televîzyonê û înternetê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Berhem ! Rol ! Têbinî |- | 2013 | ''Hayat Dediğin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2013–2014 | ''Yalan Dünya'' | — | Di 13 beşan de xuya bû |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | Rola alîkar |- | 2019–2021 | ''Hercai'' | Gül Şadoğlu | Rola alîkar |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm | Berê bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn |- | 2022 | ''Aziz'' | — | Rola mêvan |- | 2022 | ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' | Leyla | Rêzefîlma înternetê |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | — | Rola mêvan |} === Fîlmên sînemayê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Fîlm ! Rol ! Têbinî |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | — | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2022 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2023 | ''Zevcat'' | Ece | Fîlma dram û thrillerê |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | — | Fîlma malbatî |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | — | Fîlma komediyê |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | — | Fîlma malbatî |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | Fîlma macera, malbatî û fantastîk |} === Bernameyên televîzyonê === {| class="wikitable" ! Sal ! Bername ! Beşdarî ! Têbinî |- | 2017–2018 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Wekî xwe | Bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û namzedî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! Çavkanî |- | 2020 | 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek «En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek»], ''Kanal D'', 6ê tîrmeha 2020an. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2020 | Xelatên Turkish Drama Channels | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi «Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı»], ''atv'', 4ê rêbendana 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | Xelatên Premios Nova Más | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru «İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 1ê sibata 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | 2. Xelatên Mersin Altın Çilekê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/10/16/atvye-odul-yagmuru «atv'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 16ê cotmeha 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.imdb.com/name/nm9641105/ Ebrar Alya Demirbilek] li IMDb * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * [https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 Ebrar Alya Demirbilek] li Box Office Türkiye {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] sukofi9fe171v4ng88ygs5it03akuhi 2085008 2084978 2026-08-10T06:17:23Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2084978|2084978]] yê [[Special:Contributions/Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[User talk:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) şûnde kir 2085008 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}}{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = 250px | navê_din = Ebrar Demirbilek | navê_jidayikbûnê = Ebrar Alya Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]], [[Tirkiye]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = {{hlist|[[Lîstikvan]]|Lîstikvana zarokan}} | salên_çalak = 2013–niha | sedema_navdarbûnê = Rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma ''Hercai'' de | xebatên_navdar = * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' * ''Hercai'' * ''Kahraman Babam'' * ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' * ''Eşref Rüya'' * ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' * ''ŞamPİYONlar'' * ''Efes'in Sırrı'' | xelat = 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) | ajans = [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Unique Management] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an li [[Stenbol]]ê), lîstikvaneke tirk e. Di hin çavkanî û krediyên berheman de navê wê wekî '''Ebrar Demirbilek''' jî tê nivîsandin.<ref name="showtvbio">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? – Şirin Çekilmez |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="prime">{{Jêder-malper |url=https://www.primevideo.com/person/Ebrar-Alya-Demirbilek/amzn1.dv.gti.1c8df489-06de-428e-99bd-a8fc10405383/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek: Movies, TV, and Bio |malper=Prime Video |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Demirbilek dema ku zarok bû dest bi lîstikvaniyê kiriye û bi rolên wekê Şirin Çekilmez di ''Meleklerin Aşkı'', Gül Şadoğlu di ''Hercai'', Ömrüm di ''Kahraman Babam'' û Leyla di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de hatiye naskirin.<ref name="showtvbio"/><ref name="hercai">{{Jêder-malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-demirbilek-cuantos-anos-tenia-cuando-grabo-hercai-gul-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Ebrar Alya Demirbilek, cuántos años tenía cuando grabó “Hercai” |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2022-05-04 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2020an de wê di 46em merasîma Pantene Altın Kelebekê de xelata "lîstikvana zarok a herî baş" wergirtiye.<ref name="altinkelebek">{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Jiyan û kariyera wê == Ebrar Alya Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stenbolê ji dayik bû. Li gorî Show TVyê, ew dema ku şeş mehî bû di 13 beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û fîlma sînemayê ya ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' de cih girt.<ref name="showtvbio"/> Di salên destpêka kariyera xwe de ew di rêzefîlmên ''Hayat Dediğin'' û ''Klavye Delikanlıları'' de jî xuya bû. Di navbera salên 2017 û 2018an de ew beşdarî bernameya televîzyonê ya ''Çocuktan Al Haberi'' bû. Di vê bernameyê de ew bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin.<ref name="cocuktan">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2017-07-16 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/programlar/sahne/cocuktan-al-haberi-kutu-bebek-ebrardan-anne-karnim-acikti-performansi/60598 |sernav=Kutu Bebek Ebrar'dan “Anne karnım acıktı” performansı |malper=Show TV |ziman=tr |tarîx=2018-06-30 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2018an de wê di rêzefîlma ''Meleklerin Aşkı'' de karaktera Şirin Çekilmez lîst. Di navbera salên 2019 û 2021ê de wê di rêzefîlma ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu, xwişka biçûk a Reyyan Şadoğlu, lîst. Rola wê ya di ''Hercai'' de li derveyî Tirkiyeyê jî di medyayê de hat nîqaşkirin.<ref name="hercai"/><ref name="pagina7">{{Jêder-malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2021ê de Demirbilek di rêzefîlma ''Kahraman Babam'', ku di destpêkê de bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn, de karaktera Ömrüm lîst.<ref name="kahraman">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek – Ömrüm |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2022an de ew di rêzefîlma ''Aziz'' û di rêzefîlma dîjîtal a ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de xuya bû. Di ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' de wê karaktera Leyla lîst.<ref name="unique">{{Jêder-malper |url=https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Unique Management |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref name="pera">{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/tv-dizisi/td00003360/oyunculari/ |sernav=Pera Palas'ta Gece Yarısı – Oyuncuları |malper=iSFDm |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2023an de ew di koma lîstikvanan a muzîkala ''1923'' de cih girt. Muzîkal ji bo sedemîniya 100emîn a damezrandina Komara Tirkiyeyê hatibû amadekirin.<ref name="muzikal">{{Jêder-malper |url=https://www.zorlupsm.com/etkinlikler/1923-muzikali-youtube-promiyer-gosterimi |sernav=1923 Müzikali – YouTube Prömiyer Gösterimi |malper=Zorlu Performans Sanatları Merkezi |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di salên 2024 û 2025an de ew di fîlmên ''Afacanlar Kampta'', ''Yaşam Koçu'' û ''ŞamPİYONlar'' de xuya bû. Di sala 2025an de ew di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de jî cih girt.<ref name="unique"/><ref name="boxoffice">{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> Di sala 2026an de wê di fîlma macera û malbatî ya ''Efes'in Sırrı'' de karaktera Buket lîst. Fîlm di 16ê kanûna paşîn a 2026an de li Tirkiyeyê derket sînemayan.<ref name="efes">{{Jêder-malper |url=https://www.justwatch.com/tr/film/efesin-sirri |sernav=Efes'in Sırrı |malper=JustWatch |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/film/efes-in-sirri--2018122 |sernav=Efes'in Sırrı |malper=Box Office Türkiye |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-02 }}</ref> == Filmografî == Filmografî li gorî profîla ajansa wê, Show TV, Box Office Türkiye û çavkaniyên sînemayê hatiye amadekirin.<ref name="unique"/><ref name="showtvbio"/><ref name="boxoffice"/> === Rêzefîlmên televîzyonê û înternetê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Berhem ! Rol ! Têbinî |- | 2013 | ''Hayat Dediğin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2013–2014 | ''Yalan Dünya'' | — | Di 13 beşan de xuya bû |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | — | Rêzefîlma televîzyonê |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | Rola alîkar |- | 2019–2021 | ''Hercai'' | Gül Şadoğlu | Rola alîkar |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm | Berê bi navê ''Kırmızı Kamyon'' hatibû danasîn |- | 2022 | ''Aziz'' | — | Rola mêvan |- | 2022 | ''Pera Palas'ta Gece Yarısı'' | Leyla | Rêzefîlma înternetê |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | — | Rola mêvan |} === Fîlmên sînemayê === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Fîlm ! Rol ! Têbinî |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | — | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2022 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | — | Fîlma sînemayê |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | — | Fîlma fantastîk û malbatî |- | 2023 | ''Zevcat'' | Ece | Fîlma dram û thrillerê |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | — | Fîlma malbatî |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | — | Fîlma komediyê |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | — | Fîlma malbatî |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | Fîlma macera, malbatî û fantastîk |} === Bernameyên televîzyonê === {| class="wikitable" ! Sal ! Bername ! Beşdarî ! Têbinî |- | 2017–2018 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Wekî xwe | Bi bernavê «Kutu Bebek Ebrar» dihat naskirin |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û namzedî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! Çavkanî |- | 2020 | 46. Xelatên Pantene Altın Kelebekê | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek «En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek»], ''Kanal D'', 6ê tîrmeha 2020an. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2020 | Xelatên Turkish Drama Channels | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi «Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı»], ''atv'', 4ê rêbendana 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | Xelatên Premios Nova Más | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru «İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 1ê sibata 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |- | 2021 | 2. Xelatên Mersin Altın Çilekê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | '''Serketî''' | <ref>[https://www.atv.com.tr/haberler/2021/10/16/atvye-odul-yagmuru «atv'ye ödül yağmuru»], ''atv'', 16ê cotmeha 2021ê. Roja gihiştinê: 2ê tebaxa 2026an.</ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.imdb.com/name/nm9641105/ Ebrar Alya Demirbilek] li IMDb * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * [https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 Ebrar Alya Demirbilek] li Box Office Türkiye {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] cyr99lhnecmhvtdwkwsw374doqeria8 2085014 2085008 2026-08-10T08:21:44Z Yonetmenbeyy 172681 Gotar bi çavkaniyên serbixwe û pêbawer, xelat û agahiyên ansîklopedîk hatiye pêşxistin. Naveroka reklamî û agahiyên bêçavkanî hatin rakirin. Ji kerema xwe berî jêbirinê guhertoya nû binirxînin. 2085014 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ebrar Alya Demirbilek | navê_din = Ebrar Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2013|9|30}} | hevwelatî = [[Tirkiye]] | pîşe = [[Lîstikvan]] | xebatên_navdar = ''Hercai'', ''Meleklerin Aşkı'' | xelat = Pantene Altın Kelebek — Lîstikvana Zarok a Herî Baş (2020) }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30ê îlona 2013an) lîstikvaneke tirk e. Ew di rêzefîlmên ''Meleklerin Aşkı'' û ''Hercai'' de lîstiye. Di ''Hercai'' de rola Gül Şadoğlu lîst.<ref name="elcomercio">{{Jêder-malper |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/ebrar-alya-quien-es-perfil-carrera-fotos-de-instagram-y-todo-sobre-la-actriz-detras-de-gul-en-hercai-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |sernav=Hercai: quién es Ebrar Alya, la actriz que da vida a Gül |malper=El Comercio |ziman=es |tarîx=2021-10-25 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-10 }}</ref><ref name="pagina7">{{Jêder-malper |url=https://www.pagina7.cl/entretencion/la-breve-pero-exitosa-carrera-de-la-pequena-actriz-de-hercai-ebrai-alya-demirbilek/ |sernav=La breve pero exitosa carrera de la pequeña actriz de “Hercai” Ebrar Alya Demirbilek |malper=Página 7 |ziman=es |tarîx=2020-05-01 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-10 }}</ref> == Jiyan û kariyer == Demirbilek di temenê biçûk de dest bi lîstikvaniyê kir. Li gorî Show TVyê, dema ku şeş mehî bû di 13 beşên ''Yalan Dünya'' de xuya bû. Piştre di ''Meleklerin Aşkı'' de rola Şirin Çekilmez lîst.<ref name="showtv">{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? |malper=Show TV |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2026-08-10 }}</ref> Di navbera 2019 û 2021ê de ew di rêzefîlma ''Hercai'' de bi rola Gül Şadoğlu xuya bû. Kariyera wê û rola wê di vê rêzefîlmê de ji aliyê medya derveyî Tirkiyeyê ve jî hatiye nîqaşkirin.<ref name="elcomercio"/><ref name="pagina7"/> Di sala 2020an de wê di Pantene Altın Kelebek de xelata Lîstikvana Zarok a Herî Baş wergirt.<ref name="altinkelebek">{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |malper=Kanal D |ziman=tr |tarîx=2020-07-06 |tarîxa-gihiştinê=2026-08-10 }}</ref> == Filmografîya hilbijartî == * ''Yalan Dünya'' * ''Meleklerin Aşkı'' — Şirin Çekilmez * ''Hercai'' — Gül Şadoğlu * ''Kahraman Babam'' — Ömrüm == Xelat == * 2020 — Pantene Altın Kelebek, Lîstikvana Zarok a Herî Baş<ref name="altinkelebek"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Aktrîsên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] stnfb1561xghjykk1veoxab1o0winj0 2085016 2085014 2026-08-10T08:54:21Z Kurê Acemî 105128 '{{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}}' ket şûna rûpelê. 2085016 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} 4uy0snv7kri8gbkxyybjh8xn7ejbhul 0 329201 2085020 2084089 2026-08-10T09:34:37Z ~2026-43817-93 174804 /* Kelly Gang */ 2085020 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Bushranger Dan Kelly.jpg }} '''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)<ref>{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> dakujek û derqanûnîyekî [[Awistralya]]yî bû. Ew biçûktirîn birayê dakujê navdar [[Ned Kelly]] bû. Dan bi birayê xwe re sê polîs kuştin. Wan bi du hevalên xwe re Koma Kelly ava kir. Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan]] de mir. Di dîroka Awistraliyayê de, li ser Kelly Gangê ji her mijareke din bêtir pirtûk hatine nivîsandin. Kelly Gang di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906'an de hate kişandin. Wan bank talan dikirin, bajarên mezin di destê xwe de digirtin û xelkê The Story of the Kelly Gang [[Victoria (eyalet)|Victoria]] û [[New South Wales]] di tirs û xemê de dihêştin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikarîn wan bibînin an jî bigirin. == Jiyana pêşîn == Bavê Dan Kelly, John "Red" Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de şandibûn [[Van Diemen's Land]]ê. Tê gotin ku ew demekê li zindana girtîyan a [[Port Arthur]]ê maye. Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge]] wek cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyek sade ya darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta îro jî li cihê xwe rawestiyaye. Di destpêkê de tenê sê odeyên wê hebûn, lê di nav salan de beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 odeyan heye. Red Kelly di sala 1850'an de li Melbourne bi keçika Îrlandî Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward "Ned" (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863). '''Greta''' Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li bajarokê [[Avenel]]ê li ser zeviyek cotkariyê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş meh hat zindan kirin. Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi asayîşan re ket tengasiyê, ji ber ku wan bawer dikir ku wî hespek dizîye. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Sala piştî wê, di 1867an de, diya wî Ellen Kelly jî mir. Dûra malbat ber bi zeviyek biçûk a nêzî [[Greta, Victoria|Greta]] ya li bakurrojhilatê Victoria bicih bû. Du xwişkên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her weha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864'an de hatibûn wê herêmê. Malbata Quinnan di nav asayîşan de baş dihat nasîn. Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bi asayîşan re ket pirsgirêkan. Ew û birayê wî Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê asayîş Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespek siwar bûn ku yê wan nebû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û ew hesp tenê ji bo vegera malê bi kar anîbû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran mecbûr man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin. Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî yên Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û li devera Monaro karên demsalî yên cotkariyê bibînin. Koma hevalên Dan bi navê "Greta mob" dihat nasîn. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn. Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan. Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi asayîşan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê razî nebû derî veke, Dan Kelly derî şikand û bi zor ket hundir. Li dijî wan tawanên lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin. Dema doz hat dadgehê, asayîşan piraniya van tawanan îspat nekirin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin. Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin. Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê "[[bûyera Fitzpatrick]]" tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje. Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê sal zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan bi navê William Williamson jî şeş sal zindan li wan hatin birîn. == Kelly Gang == Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû. Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn. Asayîşan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}</ref> Asayîşan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne. Di cotmeha 1878an de, asayîşan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kirin û ber bi bakur ve çûn. '''Stringybark Creek''' Grûpa Mansfieldê di bin serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy de bû, bi sê polîsan re: Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}</ref> Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man. Kellyyan li xaniyekî nêzîk li Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin. McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt. Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt. Kennedy, dema ku gulebaran dikir, ji darekê bo dareke din direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt. Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê rojnameyan ragihandin ku Kennedy ji aliyê Dan ve hatibû gulebarankirin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû. '''Derqanûnî''' Hikumeta Victoria di 30ê cotmeha 1878an de fermanek derbas kir û Koma Kelly wekî [[qanûn-derketî]] (outlaw) ilan kir; ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Kesek dikaribû wan her dem û bêyî hişyarî bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pundan xelat wê wergirta, an jî 2.000 poundan ji bo her çar endamên komê. Koma Kelly di gelek deverên bakurrojhilatê Victoria de hat dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin New South Wales, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Victoria|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, New South Wales|Jerilderie]] li New South Wales. Wan polîsên bajêr di hindirê qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li Royal Mail Hotel dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêrî li mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound. Di 18 mehên piştî wê de, gelek polîs hatin şandin bakurrojhilatê Victoria'yê ji bo lêgerîna Koma Kelly.. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan bi jiyana çolê pir serdest bûn û gelê herêmî jî piştgirîya wan dikir. '''Kuştin''' Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne şevê dereng çûn mala Sherritt û li derî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi gule kuşt. Polîs di bin nivînê de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, ku Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê li otêla Glenrowan Inn kom kiribûn. Her weha wan karûbarên rêhesinê xirab kiribûn ku rayên trênê ji cihê xwe derkevin. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku ray hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe. Dûv re, çetevanên ku zirxên destçêkirî li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs ji holê hatin rakirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê were berdan. Lê plan serkeftî nebû, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştinê ne bi lezê ku Koma Kelly hêvî dikir gihîşt Melbourne. Kesên ku di otêlê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan xweş bike mûzîk saz kir û Dan jî beşdarî dansê bû, da ku kesên di otêlê de kêfxweş bimînin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku wan fam kir ku plan dê pêk neyê, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here. Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re got ku ji Curnow bawer neke û wî li otêlê bihêle. Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê karî trênê rawestîne, berî ku bigihîje cihê rayên şikestî. Polîs zû ji trênê derketin û li dora otêlê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê otêlê de hate dorpêçkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1861]] [[Kategorî:Mirin 1880]] 623tkpw6nf9ugmc4p1ooon84pugkuvc 1 329293 2084994 2084741 2026-08-10T03:10:16Z Ghybu 9854 /* Jêbirin? */ Bersiv 2084994 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Jêbirin? == Bi min bi vî awayî û bi van çavkaniyan ve ne ensîkopedîk e (pirr zû ye). Sê fîlm çêkiriye her sê jî di sala 2025an (li ser Youtubê). Di nav medyanên mezin de jî qala wî ne hatiye kirin û çavkaniyên ku hatine dayîn jî çavkaniyên van sala ne (2025/2026). Herwiha di dalpera ''Popnable'' de bot rûpelan çêdikin; malpera ''Beyazperde'' [[:tr:Vikipedi:Silinmeye aday sayfalar/Beyazperde (web sitesi)]], ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:52, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav, spas ji bo nirxandinê. Ez dibînim ku pirsgirêka sereke navdarî û qalîteya çavkaniyan e. Ez razî me ku çavkaniyên ne-serbixwe an lawaz ji gotarê werin rakirin û gotar tenê li ser çavkaniyên serbixwe û pêbawer were avakirin. Heke hin çavkanî ji bo navdariyê têr nabe, dikarin werin guhertin an rakirin. Lê ez pêşniyar dikim ku berî jêbirinê derfet were dayîn ku gotar li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê were sererastkirin. Ji kerema xwe bi taybetî nîşan bidin ka kîjan çavkanî an beş kêm in, da ku ew werin sererastkirin. Spas. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 16:36, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav. Mi li jor nivîsandiye: Tenê yek çavkanî heye (''Yeni Alanya''), û ew ji tîrmeha vê salê ye (2026). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:10, 10 tebax 2026 (UTC) hxikepu55xjbipgfywz0e6e8j861nvh 2084996 2084994 2026-08-10T03:12:55Z Ghybu 9854 /* Jêbirin? */ 2084996 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Jêbirin? == Bi min bi vî awayî û bi van çavkaniyan ve ne ensîkopedîk e (pirr zû ye). Sê fîlm çêkiriye her sê jî di sala 2025an (li ser Youtubê). Di nav medyanên mezin de jî qala wî ne hatiye kirin û çavkaniyên ku hatine dayîn jî çavkaniyên van sala ne (2025/2026). Herwiha di dalpera ''Popnable'' de bot rûpelan çêdikin; malpera ''Beyazperde'' [[:tr:Vikipedi:Silinmeye aday sayfalar/Beyazperde (web sitesi)]], ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:52, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav, spas ji bo nirxandinê. Ez dibînim ku pirsgirêka sereke navdarî û qalîteya çavkaniyan e. Ez razî me ku çavkaniyên ne-serbixwe an lawaz ji gotarê werin rakirin û gotar tenê li ser çavkaniyên serbixwe û pêbawer were avakirin. Heke hin çavkanî ji bo navdariyê têr nabe, dikarin werin guhertin an rakirin. Lê ez pêşniyar dikim ku berî jêbirinê derfet were dayîn ku gotar li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê were sererastkirin. Ji kerema xwe bi taybetî nîşan bidin ka kîjan çavkanî an beş kêm in, da ku ew werin sererastkirin. Spas. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 16:36, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav. Mi li jor nivîsandiye: Tenê yek çavkanî heye (''Yeni Alanya''), û ew ji hezîran û tîrmeha vê salê ye (2026). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:10, 10 tebax 2026 (UTC) q1hki95og5hjc5els5qct1e7irx7rk3 2084997 2084996 2026-08-10T03:14:08Z Ghybu 9854 /* Jêbirin? */ 2084997 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Jêbirin? == Bi min bi vî awayî û bi van çavkaniyan ve ne ensîkopedîk e (pirr zû ye). Sê fîlm çêkiriye her sê jî di sala 2025an (li ser Youtubê). Di nav medyanên mezin de jî qala wî ne hatiye kirin û çavkaniyên ku hatine dayîn jî çavkaniyên van sala ne (2025/2026). Herwiha di dalpera ''Popnable'' de bot rûpelan çêdikin; malpera ''Beyazperde'' [[:tr:Vikipedi:Silinmeye aday sayfalar/Beyazperde (web sitesi)]], ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:52, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav, spas ji bo nirxandinê. Ez dibînim ku pirsgirêka sereke navdarî û qalîteya çavkaniyan e. Ez razî me ku çavkaniyên ne-serbixwe an lawaz ji gotarê werin rakirin û gotar tenê li ser çavkaniyên serbixwe û pêbawer were avakirin. Heke hin çavkanî ji bo navdariyê têr nabe, dikarin werin guhertin an rakirin. Lê ez pêşniyar dikim ku berî jêbirinê derfet were dayîn ku gotar li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê were sererastkirin. Ji kerema xwe bi taybetî nîşan bidin ka kîjan çavkanî an beş kêm in, da ku ew werin sererastkirin. Spas. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 16:36, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav. Mi li jor nivîsandiye: Tenê yek çavkanî heye (''Yeni Alanya''), û ew jî ji hezîran û tîrmeha vê salê ye (2026). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:10, 10 tebax 2026 (UTC) 8h1zflhw4whkmrdsaoaso4okm4u0ru5 2084999 2084997 2026-08-10T03:33:12Z Ghybu 9854 /* Jêbirin? */ 2084999 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Jêbirin? == Bi min bi vî awayî û bi van çavkaniyan ve ne ensîkopedîk e (pirr zû ye). Sê fîlm çêkiriye her sê jî di sala 2025an (li ser Youtubê). Di nav medyanên mezin de jî qala wî ne hatiye kirin û çavkaniyên ku hatine dayîn jî çavkaniyên van sala ne (2025/2026). Herwiha di dalpera ''Popnable'' de bot rûpelan çêdikin; malpera ''Beyazperde'' [[:tr:Vikipedi:Silinmeye aday sayfalar/Beyazperde (web sitesi)]], ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:52, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav, spas ji bo nirxandinê. Ez dibînim ku pirsgirêka sereke navdarî û qalîteya çavkaniyan e. Ez razî me ku çavkaniyên ne-serbixwe an lawaz ji gotarê werin rakirin û gotar tenê li ser çavkaniyên serbixwe û pêbawer were avakirin. Heke hin çavkanî ji bo navdariyê têr nabe, dikarin werin guhertin an rakirin. Lê ez pêşniyar dikim ku berî jêbirinê derfet were dayîn ku gotar li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê were sererastkirin. Ji kerema xwe bi taybetî nîşan bidin ka kîjan çavkanî an beş kêm in, da ku ew werin sererastkirin. Spas. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 16:36, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav. Min li jor nivîsandiye: Tenê yek çavkanî heye (''Yeni Alanya''), û ew jî ji hezîran û tîrmeha vê salê ye (2026). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:10, 10 tebax 2026 (UTC) t17fsqa45w2vglah4uw8gwyb8aha74m 2085013 2084999 2026-08-10T08:12:08Z Yonetmenbeyy 172681 /* Jêbirin? */ Bersiv 2085013 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Jêbirin? == Bi min bi vî awayî û bi van çavkaniyan ve ne ensîkopedîk e (pirr zû ye). Sê fîlm çêkiriye her sê jî di sala 2025an (li ser Youtubê). Di nav medyanên mezin de jî qala wî ne hatiye kirin û çavkaniyên ku hatine dayîn jî çavkaniyên van sala ne (2025/2026). Herwiha di dalpera ''Popnable'' de bot rûpelan çêdikin; malpera ''Beyazperde'' [[:tr:Vikipedi:Silinmeye aday sayfalar/Beyazperde (web sitesi)]], ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:52, 8 tebax 2026 (UTC) :Silav, spas ji bo nirxandinê. Ez dibînim ku pirsgirêka sereke navdarî û qalîteya çavkaniyan e. Ez razî me ku çavkaniyên ne-serbixwe an lawaz ji gotarê werin rakirin û gotar tenê li ser çavkaniyên serbixwe û pêbawer were avakirin. Heke hin çavkanî ji bo navdariyê têr nabe, dikarin werin guhertin an rakirin. Lê ez pêşniyar dikim ku berî jêbirinê derfet were dayîn ku gotar li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê were sererastkirin. Ji kerema xwe bi taybetî nîşan bidin ka kîjan çavkanî an beş kêm in, da ku ew werin sererastkirin. Spas. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 16:36, 8 tebax 2026 (UTC) ::Silav. Min li jor nivîsandiye: Tenê yek çavkanî heye (''Yeni Alanya''), û ew jî ji hezîran û tîrmeha vê salê ye (2026). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:10, 10 tebax 2026 (UTC) :::Silav, spas ji bo şîroveya we. Lê ez difikirim ku tenê nûbûna çavkaniyan an jî nûbûna kariyera kesekî bi serê xwe ne sedemeke têrker e ji bo jêbirina gotarê. Divê çavkanî li gorî serbixwebûn, pêbawerî û girîngiya naveroka wan bên nirxandin. Heke di gotarê de agahiyên ku bi çavkaniyên serbixwe û pêbawer nayên piştgirîkirin hene, ew dikarin bên rakirin an sererastkirin. Her wiha gotar dikare bi çavkaniyên nû ve were pêşxistin. Ji ber vê yekê, ez pêşniyar dikim ku li şûna jêbirina bilez, dem bê dayîn ji bo başkirina gotarê û zêdekirina çavkaniyên serbixwe. Her wiha, tenê ku çavkanî di 2025 an 2026 de hatine weşandin, bi xwe re nayê wê wateyê ku ew çavkanî ne derbasdar in. Girîng ew e ku çavkanî serbixwe, pêbawer û bi mijarê re têkildar bin. Spas. [[Bikarhêner:Yonetmenbeyy|Yonetmenbeyy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yonetmenbeyy|gotûbêj]]) 08:12, 10 tebax 2026 (UTC) n5bi116huqrq2w0doggh75cwk1kjoi4 0 329299 2084804 2026-08-09T12:33:45Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2084804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2084805 2084804 2026-08-09T12:34:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084805 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kareseta xwezayî rw0gb9276yxz5x224tiuv2s4q1e4jp0 2084806 2084805 2026-08-09T12:34:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî qrtpoqefu916qwre6c09y8dsl3w37jg 2084807 2084806 2026-08-09T12:45:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. bxulftxs3438s0regqou1bvt6kvixy9 2084808 2084807 2026-08-09T12:46:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. pixdfxuqwx6im060c7veio6m26vaulo 2084809 2084808 2026-08-09T12:50:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. bhx718srdkrl8msnbhleny73ltsjvxv 2084810 2084809 2026-08-09T12:51:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084810 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. === . === ppa7z3laxx4q7k0ze1cx0mkv5cftn8j 2084811 2084810 2026-08-09T12:53:46Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2084811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. === . === Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. j1yntkkc76viflk2xi1aho8jw1528av 2084812 2084811 2026-08-09T12:53:57Z Kurê Acemî 105128 2084812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. nwhuliuvlpjsn8lphpol0fgvffk9emv 2084813 2084812 2026-08-09T12:54:17Z Kurê Acemî 105128 2084813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. === . === nx4705dan9bsd2x54dg9v80044791md 2084815 2084813 2026-08-09T12:57:35Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2084815 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. === . === Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. oxyws4hsy19qyeyn4ekxshos9z4c2ri 2084816 2084815 2026-08-09T12:57:51Z Kurê Acemî 105128 2084816 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. tqpt7m01jhhb9tidqoec5aeb4hfi91t 2084817 2084816 2026-08-09T12:58:06Z Kurê Acemî 105128 2084817 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == k30tiul6zq6xk4w0ltv6r7kinvvbzx9 2084818 2084817 2026-08-09T12:58:22Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2084818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} mi9v9lreqmx1n8no738q217ahenwzup 2084819 2084818 2026-08-09T12:59:38Z Kurê Acemî 105128 2084819 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb]] Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} nx71bl89fzkkql7g3hiy7xu64x2tuvv 2084820 2084819 2026-08-09T13:00:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084820 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|300px]] Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ahwpyxoepe476y6157mzxgbzu9tol4a 2084821 2084820 2026-08-09T13:01:03Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084821 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|300px|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: bahozên tropîkal, hişkesalî, erdhej, lehiyên avê, herifîna axê û volkan.]] Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} arto7cn8rzx776f0p0xj0z4nsaevf9v 2084822 2084821 2026-08-09T13:01:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084822 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: bahozên tropîkal, hişkesalî, erdhej, lehiyên avê, herifîna axê û volkan.]] Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 25ogn0i6b971dv46q2ru2ikhl417qjd 2084825 2084822 2026-08-09T13:04:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084825 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] Karesata xwezayî ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} n6a7enq3fzki8d6w6y48sxyliomy4zj 2084826 2084825 2026-08-09T13:05:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084826 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] '''Karesata xwezayî''' ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ieeeb7avd9b9iuulzu178cufvsp0om7 2084827 2084826 2026-08-09T13:05:28Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] 2084827 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] '''Karesata xwezayî''' ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an metirsiyeke xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] rkqhsu3loxauqpv5cvitfcn9578zplp 2084828 2084827 2026-08-09T13:06:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084828 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] '''Karesata xwezayî''' ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an tehtîdiya xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan. Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] onngh8hkyb3hdf61rl4z3jxkl6kpqvf 2084829 2084828 2026-08-09T13:07:17Z Kurê Acemî 105128 2084829 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] '''Karesata xwezayî''' ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an tehtîdiya xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural/ |sernav=Why natural disasters aren't all that natural |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin. Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike. Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn. Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir û rêveberiya çavkaniyan de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin. Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] fxqt69yqd97rfyb5egbahfrze0wftt6 2084830 2084829 2026-08-09T13:12:11Z Kurê Acemî 105128 2084830 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] '''Karesata xwezayî''' ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an tehtîdiya xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural/ |sernav=Why natural disasters aren't all that natural |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cannon |pêşnav=Terry |tarîx=1994-01-01 |sernav=Vulnerability Analysis and The Explanation Of 'Natural' Disasters |url=https://www.researchgate.net/publication/248360551_Vulnerability_Analysis_and_The_Explanation_Of_'Natural'_Disasters |kovar=Disasters, Development and Environment}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.preventionweb.net/news/why-natural-disasters-arent-all-natural |sernav=Why "natural" disasters aren't all that natural {{!}} PreventionWeb |malper=www.preventionweb.net |tarîx=2017-09-14 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike.<ref name=":0" /> Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.preventionweb.net/news/why-natural-disasters-arent-all-natural |sernav=Why "natural" disasters aren't all that natural {{!}} PreventionWeb |malper=www.preventionweb.net |tarîx=2017-09-14 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.anthropocenemagazine.org/2020/09/humans-cause-most-wildfires-that-threaten-homes-in-the-united-states/ |sernav=Humans cause almost all wildfires that threaten homes in US |tarîx=2020-09-15 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=DeWeerdt |pêşnav=Sarah}}</ref> û rêveberiya çavkaniyan<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smil |pêşnav=V. |tarîx=1999-12-18 |sernav=China's great famine: 40 years later |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1127087/ |kovar=BMJ |cild=319 |hejmar=7225 |rr=1619–1621 |doi=10.1136/bmj.319.7225.1619 |issn=0959-8138 |pmc=1127087 |pmid=10600969}}</ref> de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural Disasters and Less Developed Countries |paşnav=Zorn |pêşnav=Matija |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2018 |rr=59–78 |isbn=978-3-319-59001-1 |cild=3 |cih=Cham |paşnavê-edîtor=Pelc |pêşnavê-edîtor=Stanko |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-59002-8_4 |paşnavê-edîtor2=Koderman |pêşnavê-edîtor2=Miha |doi=10.1007/978-3-319-59002-8_4}}</ref> Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Principles of emergency planing and management |paşnav=Alexander |pêşnav=David |weşanger=Terra |tarîx=2002 |isbn=978-1-903544-10-5 |cih=London}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] drxy7xjcd3okphdqsdccfq2yjdbeea9 2084831 2084830 2026-08-09T13:12:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084831 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Global Multihazard Proportional Economic Loss Risk Deciles (5457317101).jpg|thumb|Metirsiya ziyanên aborî ji bo şeş karesatên xwezayî: [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[herifîna axê]] û [[volkan]].]] '''Karesata xwezayî''' ew tesîra pir zirar-gihîner e ku ji ber diyarde an tehtîdiya xwezayî li ser [[civak]] an [[Civat|civateke]] çêdibe. Hin meseleyên tehtîdiyên xwezayî ew in: [[berfende]], [[hişkesalî]], [[erdhej]], [[Lehî|lehiyên avê]], [[pêlên germê]], [[herifîna axê]] (tevî herifîna binê avê), [[Bagera bihêz a tropîkal|bahozên tropîkal]], [[Volkanîzm|çalakiyên volkanîk]] û [[şewatên daristanan]]. Tehtîdiyên din ên xwezayî jî wan in: [[bahozên berfê]], [[bahozên qumê]], [[bahozên agirê]], [[zîpik]], bahozên buzê, çalên binerdî, [[bahozên birûskê]], [[bablîsok]] û [[tsunamî]]. Karesateke xwezayî dikare bibe sebeba [[Mirin|windakirina can]] an ziyanên madî. Bi gelemperî, ew dibe sebeba ziyanên aborî. Giraniya ziyanê bi wê yekê ve girêdayî ye ku însan çiqasî ji bo karesatan hazir ne û avahî, rê û [[Avahî|avahiyên]] din çiqasî xurt in. Pisporan nîqaş kirine ku têgeha "karesata xwezayî" ne guncaw e û divê dev jê were berdan.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/why-natural-disasters-arent-all-that-natural/ |sernav=Why natural disasters aren't all that natural |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Li şûna wê, dikare kelîmeya hêsantir a [[Karesat|''karesat'']] were bikaranîn. Di eynî çaxê de, dê cureyê xetereyê jî were diyarkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cannon |pêşnav=Terry |tarîx=1994-01-01 |sernav=Vulnerability Analysis and The Explanation Of 'Natural' Disasters |url=https://www.researchgate.net/publication/248360551_Vulnerability_Analysis_and_The_Explanation_Of_'Natural'_Disasters |kovar=Disasters, Development and Environment}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.preventionweb.net/news/why-natural-disasters-arent-all-natural |sernav=Why "natural" disasters aren't all that natural {{!}} PreventionWeb |malper=www.preventionweb.net |tarîx=2017-09-14 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Karesat çaxa ku tehtîdiyeke xwezayî an ji hêla însanan ve hatî afirandin tesîrê li civakeke bêparastin (an jî xizan û di bin tehtîdiyê de) dike, pêk tê. Ew encama têkelbûna xetereyê û rûbirûbûna civakeke bêparastin bi wê xetereyê re ye. Îro zehmet e ku meriv di navbera karesatên "xwezayî" û "ji aliyê însanan ve çêkirî" de ferqî çêbike.<ref name=":0" /> Kelîmeya "karesata xwezayî" di sala 1976an de hatibû pirsîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.preventionweb.net/news/why-natural-disasters-arent-all-natural |sernav=Why "natural" disasters aren't all that natural {{!}} PreventionWeb |malper=www.preventionweb.net |tarîx=2017-09-14 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en}}</ref> Hilbijartinên însanan di mîmarî, riska agir<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.anthropocenemagazine.org/2020/09/humans-cause-most-wildfires-that-threaten-homes-in-the-united-states/ |sernav=Humans cause almost all wildfires that threaten homes in US |tarîx=2020-09-15 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=DeWeerdt |pêşnav=Sarah}}</ref> û rêveberiya çavkaniyan<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smil |pêşnav=V. |tarîx=1999-12-18 |sernav=China's great famine: 40 years later |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1127087/ |kovar=BMJ |cild=319 |hejmar=7225 |rr=1619–1621 |doi=10.1136/bmj.319.7225.1619 |issn=0959-8138 |pmc=1127087 |pmid=10600969}}</ref> de dikarin bibin sebeba karesatên xwezayî an jî xirabtir bikin. [[Guherîna avhewayê]] tesîrê li ser wê yekê jî dike ku çiqas caran karesatên ji ber xetereyên hewayê yên dijwar çêdibin. Ew "xetereyên avhewayê" lehî, pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên tropîkal û yên wekî wan in. Hin tişt dikarin tesîra karesatên xwezayî girantir bikin. Meseleyên wê yekê ew in: pîvanên kêm-kalîte yên avahîsaziyê, [[Exklusiyon|marjînalîzekirina]] însanan û hilbijartinên nebaş di warê plansaziya bikaranîna axê de. Di pir welatên pêşveçûnî de xwediyê sîstemên guncaw ên kêmkirina riska karesatan nînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Natural Disasters and Less Developed Countries |paşnav=Zorn |pêşnav=Matija |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2018 |rr=59–78 |isbn=978-3-319-59001-1 |cild=3 |cih=Cham |paşnavê-edîtor=Pelc |pêşnavê-edîtor=Stanko |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-59002-8_4 |paşnavê-edîtor2=Koderman |pêşnavê-edîtor2=Miha |doi=10.1007/978-3-319-59002-8_4}}</ref> Ew yek wan li hember karesatên xwezayî, li gorî welatên xwedî dahata bilind, di rewşeke lawaztir de dihêle. Bûyereke neyînî tenê çaxa ku li herêmeke bi nifûseke lawaz (an jî di bin riskê de) pêk tê, dibe karesat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Principles of emergency planing and management |paşnav=Alexander |pêşnav=David |weşanger=Terra |tarîx=2002 |isbn=978-1-903544-10-5 |cih=London}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Binebeşên erdnasiyê]] 2h6gb50qofn9g2ld7ism8vqs9fe4rsw 14 329300 2084834 2026-08-09T13:46:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084834 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084835 2084834 2026-08-09T13:47:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2084835 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] l9b0kha1elps00osn2t7czj5v6usryr 2084836 2084835 2026-08-09T13:50:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2084836 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî yên sedsala 21ê]] 6139mjkzxu92d1a6rx9htd2t5mf0za9 2084837 2084836 2026-08-09T13:51:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2084837 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî yên sedsala 21ê|Serokwezîr]] l03pa1f6a6ow58mz96o4yhun9y2t9wy 14 329301 2084838 2026-08-09T13:52:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084838 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084839 2084838 2026-08-09T13:54:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2084839 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2084840 2084839 2026-08-09T13:56:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2084840 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî li gorî sedsalan]] plkn6ewwehwn0wlpqge5xhcq75nh0bl 14 329302 2084842 2026-08-09T13:59:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084842 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084844 2084842 2026-08-09T14:01:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2084844 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2084845 2084844 2026-08-09T14:02:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2084845 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî|*]] pyjurefwd0sacocqxn368z24f0mad9h 0 329303 2084848 2026-08-09T14:10:12Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2084848 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2084849 2084848 2026-08-09T14:10:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084849 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Parastina Wize bz54u8qq4l2t2pxonu297nt6b4e5rni 2084850 2084849 2026-08-09T14:11:19Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Parastina Wize]] weke [[Parastina enerjiyê]] guhart 2084849 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Parastina Wize bz54u8qq4l2t2pxonu297nt6b4e5rni 2084852 2084850 2026-08-09T14:13:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084852 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanîn) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. 2o72i83xkoku3rd7brler2tqa7sssfv 2084853 2084852 2026-08-09T14:15:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084853 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanîn) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. jembsis2tav3zpg6dqillm1p71ux82i 2084854 2084853 2026-08-09T14:15:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084854 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanîn) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == kjk5kkeya1vvsyn98erge7t6od5jkvg 2084855 2084854 2026-08-09T14:15:44Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2084855 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanîn) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == == Çavkanî == 6j1l2znk0d6lkxo9rkmoys2tvqbvngq 2084859 2084855 2026-08-09T14:16:35Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]] 2084859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanîn) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] t2wyrcjd61ns4c0wa95zo9e8dyixi69 2084861 2084859 2026-08-09T14:17:12Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2084861 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanîn) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 5df4ag6a6paiqqbf7ld9ns72jrdg9pj 2084862 2084861 2026-08-09T14:18:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084862 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 0r24seeetuh2zopr0l6mj00swo4b5je 2084863 2084862 2026-08-09T14:21:15Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2084863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere, esera [[enerjiya kînetîk]] û [[enerjiya potansiyel]] neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] arx9tykxtutkdehcromw1jh8d9j040l 2084866 2084863 2026-08-09T14:24:25Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 3zapp2sdhecl64orauwj3bx774l1c92 2084867 2084866 2026-08-09T14:28:01Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 7st6f969nx6az9tjs185xuavo0yoiix 2084868 2084867 2026-08-09T14:29:08Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084868 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba parastina enerjiyê (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] ch92kxv8vbvhf9qblz5sn7ph3ca4083 2084869 2084868 2026-08-09T14:29:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084869 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî yasaya parastina enerjiyê jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] h2a6jxa6d5dg8rh55h2zv7qdevau304 2084870 2084869 2026-08-09T14:29:51Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084870 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] p0z32qo8skhivu8xua8yi8lfijsbbxg 2084871 2084870 2026-08-09T14:30:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2084871 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] kz03wf9au2m7xth9lhh7q77drtuq072 2084873 2084871 2026-08-09T14:34:07Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] orvlwgbp6woi8rohsig4bzlu7g0pvc9 2084879 2084873 2026-08-09T14:48:23Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084879 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <big>''E = T + V''</big>, esera [[enerjiya kînetîk]] <big>''T''</big> û [[enerjiya potansiyel]] <big>''V''</big> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 0nywi049poeyywa0r7xgj48sj6m9l51 2084880 2084879 2026-08-09T14:49:35Z Kurê Acemî 105128 /* Warên bikaranînê */ 2084880 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de, bi rêyeke xwestî <big>'''x'''''(t)''</big> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 749hh2ve9l577rvtyn1wncx3wi3w0y9 2084881 2084880 2026-08-09T14:51:00Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084881 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî ya bi girseya di potansiyelekê de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 32ta28j71ywj4prsov6zufq8g3hhbt8 2084882 2084881 2026-08-09T14:51:38Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084882 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] msx30okg6andx59ipbdu9wxmtod42jw 2084884 2084882 2026-08-09T14:54:38Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084884 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê rastê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] 3cdkdqjvnr00ak2dimq9p0igchy4qtb 2084886 2084884 2026-08-09T14:57:23Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084886 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê rastê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] jd8dnwlqd446wvdzu880fgdj0kak8r8 2084887 2084886 2026-08-09T14:57:57Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2084887 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] mk88121h42mzdlsbnrj3yv7rqakklg7 2085012 2084887 2026-08-10T08:08:27Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Wize]] 2085012 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Wize]] p7igcj58h0dae1x6e13utjkglkm5sdv 2085042 2085012 2026-08-10T10:39:43Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2085042 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math>Eger term ji nû ve tên rêzkirin, meriv encameke ferq bi dest dixe: <math>T_1 + V_1 = T_2 + V_2</math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Wize]] cu48ghg0ql0i12frxo6n4hrnl6u5mys 2085047 2085042 2026-08-10T10:42:38Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2085047 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math>Eger term ji nû ve tên rêzkirin, meriv encameke ferq bi dest dixe: <math>T_1 + V_1 = T_2 + V_2</math> Piştî cihguherîna girseya xalî, esera enerjiya kînetîk û potansiyel neguherî dimîne. Ew yasaya parastina enerjiyê ye ji bo girseyên xalî. == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Wize]] 3lgaww1i4gy6117itp81ppy9gwywik5 2085050 2085047 2026-08-10T10:45:00Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2085050 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math>Eger term ji nû ve tên rêzkirin, meriv encameke ferq bi dest dixe: <math>T_1 + V_1 = T_2 + V_2</math> Piştî cihguherîna girseya xalî, esera enerjiya kînetîk û potansiyel neguherî dimîne. Ew yasaya parastina enerjiyê ye ji bo girseyên xalî. Eger meriv bikaribe hêza kêşînê (fîrksiyon) li ber çavan negire, mesele di rewşa [[Pendûl|pendûleke]] de, wê çaxê bi derbasbûna wextê re, esera enerjiya potansiyel û ya kînetîk naguhere. Çaxa ku pendûl ji cihê xwe tê guhertin, ew di navbera du xalên zivirînê de diheje û di wê xala ku enerjiya potansiyel herî kêm e de, digihîje leza xwe ya herî bilind. Li xalên zivirînê, enerjiya kînetîk sifir e û enerjiya potansiyel di asta xwe ya herî bilind de ye. Helwesta pendûlê çi dibe bila be, esera enerjiya kînetîk û potansiyel wekî wê nirxê dimîne ku bi guhertina destpêkê ya cihê wê ve hatiye diyarkirin. == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Wize]] 0vjtuud8bitu8r2r87erjaqye9dl4c7 2085054 2085050 2026-08-10T10:47:55Z Kurê Acemî 105128 /* Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de */ 2085054 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) vê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin. Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin. == Tarîx == == Warên bikaranînê == === Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de === Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere <math>E = T + V,</math> esera [[enerjiya kînetîk]] <math>T</math> û [[enerjiya potansiyel]] <math>V,</math> neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî "potansiyel" tê binavkirin). <math>\mathbf{F} = -\nabla V </math>. Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de <math>t</math>, bi rêyeke xwestî <math>\mathbf x(t)</math> ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e. Ji bo girseyeke xalî <math>m</math> ya bi girseya di potansiyelekê <math>V</math> de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin: <math>m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V</math> Encama hilberîna skalar a bi lez <math>\dot{\mathbf{x}}(t)</math> re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e: <math>m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}} = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2 |\dot{\mathbf{x}}|^2\right) =\dot T </math> Li vir <math>\dot T</math> guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide: <math>\begin{align} \mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t) &= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\ &= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\ &= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V \end{align} </math> Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî <math>V_1</math> li xala destpêkê û <math>V_2</math> li xala dawiyê, diyar bin: <math>\begin{align} \int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t &= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\ =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t &= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1 \\ \rightarrow\quad T_2 - T_1 &= -V_2 + V_1 \end{align}</math>Eger term ji nû ve tên rêzkirin, meriv encameke ferq bi dest dixe: <math>T_1 + V_1 = T_2 + V_2</math> Piştî cihguherîna girseya xalî, esera enerjiya kînetîk û potansiyel neguherî dimîne. Ew yasaya parastina enerjiyê ye ji bo girseyên xalî. Eger meriv bikaribe hêza kêşînê (fîrksiyon) li ber çavan negire, mesele di rewşa [[Pendûl|pendûleke]] de, wê çaxê bi derbasbûna wextê re, esera enerjiya potansiyel û ya kînetîk naguhere. Çaxa ku pendûl ji cihê xwe tê guhertin, ew di navbera du xalên zivirînê de diheje û di wê xala ku enerjiya potansiyel herî kêm e de, digihîje leza xwe ya herî bilind. Li xalên zivirînê, enerjiya kînetîk sifir e û enerjiya potansiyel di asta xwe ya herî bilind de ye. Helwesta pendûlê çi dibe bila be, esera enerjiya kînetîk û potansiyel wekî wê nirxê dimîne ku bi guhertina destpêkê ya cihê wê ve hatiye diyarkirin. Hêzeke ku li ser termekî rastîn (fizîkî) tesîrê dike, ne tenê dibe sebeba lezbûna merkeza girseya wî, lê herwiha dibe sebeba guherîna şêweyê (deformasyonê) bi astên ferqî. Di warê hîperelastîsîteyê de, potansiyelek heye, ango enerjiya deformasyonê <math>W</math> ku guherîna wê ya li gorî çaxê, hêza deformasyonê <math>L</math> e: <math>L :=\dot{W}</math> == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Wize]] d8pi9rvhzj50ptrbfvh7prndocjgav7 0 329304 2084851 2026-08-09T14:11:19Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Parastina Wize]] weke [[Parastina enerjiyê]] guhart 2084851 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Parastina enerjiyê]] 36kaqltar4ye69ry103nk338k9fgcb0 14 329305 2084864 2026-08-09T14:21:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084864 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084865 2084864 2026-08-09T14:22:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2084865 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 14 329306 2084892 2026-08-09T15:45:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084892 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084893 2084892 2026-08-09T15:52:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2084893 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endamên parlamenê yên jin ên Keyaniya Yekbûyî]] e1l6i999g79y05a48wbeyupr7n8esra 2084894 2084893 2026-08-09T15:53:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2084894 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endamên parlamenê yên jin ên Keyaniya Yekbûyî| Înglistan]] pfkh34p78ih13tw1mbzmqgwnifq7w8f 14 329307 2084895 2026-08-09T15:53:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084895 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084896 2084895 2026-08-09T15:56:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2084896 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endamên Parlamena Keyaniya Yekbûyî]] j87eipfy3v1d83o97b0nqgbvmuhajpl 2084897 2084896 2026-08-09T15:57:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2084897 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endamên Parlamena Keyaniya Yekbûyî|+Jin]] 3tdcip8f233nna0tyl5vs7oy72y21lo 14 329308 2084899 2026-08-09T16:01:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084899 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084942 2084899 2026-08-09T18:33:02Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2084942 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} pwfk0w6l8l2pnhj525cycstqyvgggro 14 329309 2084963 2026-08-09T20:05:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2084963 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2084965 2084963 2026-08-09T20:07:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2084965 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Joseph Smith]] oecb9yud7lsxf2cn0uuxmlqy8c8assx 2084966 2084965 2026-08-09T20:08:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2084966 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên amerîkî|Smith,Joseph]][[Kategorî:Joseph Smith]] fhrk2lowmcaaevxid83y3yz3qf0zorh 0 329310 2084983 2026-08-09T22:52:31Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Maden (navçe)]] weke [[Madîn]] guhart: Rastkirina nav 2084983 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Madîn]] 1mqxfqh94pkrlpqm8zixabhzgyff1x1 1 329311 2084985 2026-08-09T22:52:31Z LoqaT 142398 LoqaTî/ê navê [[Gotûbêj:Maden (navçe)]] weke [[Gotûbêj:Madîn]] guhart: Rastkirina nav 2084985 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Madîn]] f8rtvz2sj8n5n2uvondmeeysezwwdcp 14 329312 2085019 2026-08-10T09:24:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085019 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085021 2085019 2026-08-10T10:03:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2085021 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Tirkiye]] 2xzzs7u4le3hyaiy4xk92mdn4j34hk3 2085022 2085021 2026-08-10T10:06:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2085022 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:​Festîvalên wêjeyî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Pêşangeha pirtûkan li gorî welatan|Tirkiye]] 4l2mctwycqt5d5u2r4l521b50qqw6d4 14 329313 2085023 2026-08-10T10:07:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085023 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085024 2085023 2026-08-10T10:11:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2085024 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] 4taux64hr669lytn4e4onbah37k0hn2 2085033 2085024 2026-08-10T10:23:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2085033 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] o7ty2di0nu0ugq5nfp5lwr7fjkf9yst 2085034 2085033 2026-08-10T10:24:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2085034 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] e7kjknajrze5qd8jeoz0ute8dnn3nwp 2085035 2085034 2026-08-10T10:27:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2085035 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Asyayê li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li Ewropayê li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Festîvalên wêjeyî li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] i9myfnh4i46nm4pr2dckt7tpbazfykf 14 329314 2085025 2026-08-10T10:11:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085025 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085026 2085025 2026-08-10T10:12:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2085026 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2085027 2085026 2026-08-10T10:13:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2085027 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê]] 8srhm0flkliwdopai4ilw9n1hqqzt98 2085028 2085027 2026-08-10T10:14:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2085028 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê|Wêje]] d7cxs4qbt4mu22c52gylwo4tnnm0ukh 2085029 2085028 2026-08-10T10:16:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2085029 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya tirkî}} [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê|Wêje]] mm4k60orxygkrwdzny8jpsnjzhqn7yc 2085030 2085029 2026-08-10T10:17:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2085030 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya tirkî}} [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|tirkî]] 8mlbst6rdio1gzmn0hito4p1dde078h 2085031 2085030 2026-08-10T10:19:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2085031 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya tirkî}} [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|tirkî]] ozzdou055nx2762g4bqlspwii533whc 2085032 2085031 2026-08-10T10:20:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2085032 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Wêjeya tirkî}} [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî li gorî welatan|tirkî]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan|tirkî]] mfm1qj5g4c6c72tjl0j0tygxfa3s9co 14 329315 2085041 2026-08-10T10:38:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085041 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085043 2085041 2026-08-10T10:39:55Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Pêşangehên bazarganiyê li gorî welatan]] weke [[Kategorî:Pêşangehên bazirganiyê li gorî welatan]] guhart 2085041 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085048 2085043 2026-08-10T10:43:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2085048 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085049 2085048 2026-08-10T10:44:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2085049 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bazirganî li gorî welatan]] i66twtk7bal0j9606dhewczkjvi2go7 2085051 2085049 2026-08-10T10:45:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2085051 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bazirganî li gorî welatan| pêşangeh]] 7wp67q3lcit5hzeelq24mhujurzf7ct 14 329317 2085052 2026-08-10T10:46:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2085052 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2085053 2085052 2026-08-10T10:46:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2085053 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2085055 2085053 2026-08-10T10:48:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2085055 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bazirganî]] 59fkjgjr56aep48mo5tk0sw82exm610 2085056 2085055 2026-08-10T10:48:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2085056 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bazirganî| welat]] rvbq9mngdlfxjv720p9hbojy21uzikq