Quran

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Quran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2642</id>
    <revision>
      <id>2085491</id>
      <parentid>2084129</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T10:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93306" sha1="65ad9h21daqelq2nxqmorcl67vxedt7" xml:space="preserve">{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Quran&lt;br /&gt;{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}}
| wêne               = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| binwêne            = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e.
| ziman              = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]]
| dîroka_weşanê      = 610 - 632 {{Pz}}
}}
{{Quran}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}&lt;/ref&gt; Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna naverokê ==

=== Sûre û ayet ===
{{Îslam}}
[[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]]
==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}&lt;/ref&gt;

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt; Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
[[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]]
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}&lt;/ref&gt; Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
[[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]]
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}&lt;/ref&gt;

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}&lt;/ref&gt;

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}
Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,&lt;ref name=&quot;Nöldeke1909&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}&lt;/ref&gt; Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.&lt;ref name=&quot;Nöldeke1909&quot; /&gt;

=== Berhevkirina Quranê ===
[[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]]

Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]]

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;saeed&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}&lt;/ref&gt; Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Crone-2008&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}&lt;/ref&gt; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.&lt;ref name=&quot;vogel&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&amp;q=vogel+islamic+law }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.&lt;ref&gt;{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}&lt;/ref&gt; Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]]

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,&lt;ref name=&quot;Bietenholz&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&amp;pg=PA123 }}&lt;/ref&gt; di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt; Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}&lt;/ref&gt;

=== Afirandin û Xweda ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.&lt;ref name=&quot;watt&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh &quot;xwedayê&quot; ku tê wateya &quot;Xwedê&quot; hatiye hesibandin.]]

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.&lt;ref name=&quot;Peters1&quot;&gt;F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003&lt;/ref&gt; Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''&lt;ref name=&quot;Yuskaev2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, &quot;Lord&quot; is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}&lt;/ref&gt; û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;.

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.&lt;ref name=&quot;EoQ&quot;&gt;Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.&lt;/ref&gt; Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{harvnb|Nasr|2007}}&lt;/ref&gt; Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot; /&gt;

=== Çîrokên pêxemberî ===
Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: &quot;Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye.&quot;

Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.&lt;ref name=&quot;Glasse&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar&lt;ref name=&quot;Ox1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online |roja-gihiştinê=2026-05-12 |roja-arşîvê=2022-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220424145528/http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;q=michael+d+coogan&amp;pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}&lt;/ref&gt; Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]]
Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keeler&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&amp;T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&amp;pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&amp;q=Moses&amp;pg=PA55 }}&lt;/ref&gt; Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],&lt;ref name=&quot;Watt2024&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}&lt;/ref&gt; an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.&lt;ref name=&quot;Watt2024&quot; /&gt;

Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin.

=== Konseptên ento-dînî ===
Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,&lt;ref name=&quot;toshihiko&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}&lt;/ref&gt; di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku &quot;dewlemendiya xwe&quot; li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)&lt;ref&gt;Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}&lt;/ref&gt; nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}&lt;/ref&gt; an [[Aysopos]] re wekhev dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt;{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê &quot;Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê&quot; be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike &quot;husn&quot; û &quot;qubh&quot; bikar tîne. Peyva &quot;me'ruf&quot; bi rastî tê wateya &quot;zanîn&quot; an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê &quot;minkar&quot; tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.&lt;ref&gt;T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213&lt;/ref&gt;

Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.&lt;ref name=&quot;jecampo&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/570 570]–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcmartin&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}&lt;/ref&gt; Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.&lt;ref name=&quot;tsonn&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}&lt;/ref&gt; Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,&lt;ref&gt;Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}&lt;/ref&gt; ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;&lt;ref name=&quot;bucar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&amp;pg=PA118 }}&lt;/ref&gt; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,&lt;ref name=&quot;Hameed&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}&lt;/ref&gt; hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.&lt;ref name=&quot;Asra-2015&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]]

Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &amp;#124; SADIK KIRAZLI &amp;#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}}

=== Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê ===
{{Gotara bingehîn|Şerîet}}

Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &amp;#124; SADIK KIRAZLI &amp;#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tahir2009&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;davidpowers&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}&lt;/ref&gt;

Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000pete/page/53 53]–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}&lt;/ref&gt; Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.&lt;ref name=&quot;tahir2009&quot; /&gt; Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya &quot;ewên ku di destê we yê rastê de ne&quot;. Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake.

[[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,&lt;ref name=&quot;AutoN0-18&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin.

=== Eskatolojî ===
Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.&lt;ref name=&quot;watt2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/31 31]–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}&lt;/ref&gt; Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}&lt;/ref&gt; Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne.

[[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]]

Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: &quot;Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin&quot;&lt;ref name=&quot;haleem&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}&lt;/ref&gt; û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja &quot;nêzîk&quot; a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;watt2&quot; /&gt;

Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî &quot;nîşanên appkalîptîk&quot; têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306&lt;/ref&gt; ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Farhang Dajjal 2017&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}&lt;/ref&gt; Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.&lt;ref&gt;Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cook 2021&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9)

== Giringiya di îslamê de ==
[[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]]
Quran dibêje, &quot;Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê&quot;&lt;ref&gt;Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}}

* {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}&lt;/ref&gt; û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;jenssen2001&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}&lt;/ref&gt; Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, &quot;tableta parastî&quot; ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.&lt;ref name=&quot;tsonn2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |url=https://archive.org/details/islambriefhistor0000sonn |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî &quot;pîroziya pîrozan&quot;&lt;ref name=&quot;AGI1954:74&quot;&gt;[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74&lt;/ref&gt; tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi &quot;hêsir û kêfxweşiyê&quot;&lt;ref name=&quot;meanings-iii&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}&lt;/ref&gt; ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê,

{{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;&lt;ref name=&quot;WMP1897:54&quot;&gt;[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ruthven-192&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&amp;q=uncreated+quran&amp;pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin.

Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin (&quot;Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin&quot;).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}&lt;/ref&gt; Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, &quot;bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin&quot;&lt;ref name=&quot;Guessoum-2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.&lt;ref name=&quot;SARDAR-2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;

Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,&lt;ref name=&quot;Carroll-Q-H&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran &amp; Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}&lt;/ref&gt; wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.&lt;ref name=&quot;LivRlgP338&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder &amp; Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&amp;pg=PA287 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])&lt;ref&gt;{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}&lt;/ref&gt; dikarin wekî &quot;warisên pêxemberan&quot; bigihîjin wan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,&lt;ref name=&quot;files.eric.ed.gov&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}&lt;/ref&gt; û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== Di îbadetê ===
{{Gotara bingehîn|Nimêj}}
Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}}
|Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan.
[Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.&lt;ref&gt;Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.&lt;/ref&gt;

{{Quote|{{Script|Arab|
قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ 
}}|Bêje, ˹Ey Pêxember, &quot;Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî;
Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin.&quot;}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 (&quot;kes nikare dest bide ji bilî yên paqij&quot;), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye.

Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}&lt;/ref&gt; Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}&lt;/ref&gt;

Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}&lt;/ref&gt;

=== Di hunera îslamî de ===
Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin.

&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn
File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]].
File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî &quot;Ayeteke Ronahîyê&quot; (24:35).
File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî.
File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]].
File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû.
File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî
File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î
&lt;/gallery&gt;

== Xwendin ==
[[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]]
=== Qanûnên xwendinê ===
{{Gotara bingehîn|Tecwîd}}

Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.&lt;ref name=&quot;Routledge-2006&quot;&gt;{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|&quot;Art and the Qur'an&quot; ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|&quot;Reading,&quot; ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}&lt;/ref&gt;

Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]&lt;ref name=&quot;ilm-gate-jazari&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}&lt;/ref&gt; û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne.

Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.&lt;ref name=&quot;big44&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}&lt;/ref&gt;{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.&lt;ref name=&quot;Routledge-2006&quot; /&gt; Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.&lt;ref name=&quot;big43&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê):

* ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn.
* ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |url=https://archive.org/details/artofrecitingqur0000nels |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}&lt;/ref&gt;

=== Xwendinên guherbar ===
[[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]]

Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;Melchert&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}&lt;/ref&gt; Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.&lt;ref name=&quot;nasser&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}&lt;/ref&gt;

Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.&lt;ref name=&quot;melchert2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}&lt;/ref&gt; Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;dutton&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.&lt;ref name=&quot;rabb&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin.

== Wergerên Qur'anê ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.&lt;ref name=&quot;slate&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}&lt;/ref&gt; Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot;&gt;{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}&lt;/ref&gt; Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}&lt;/ref&gt; ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}&lt;/ref&gt; perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne.

Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot; /&gt; Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;leaman&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].&lt;ref&gt;An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.&lt;/ref&gt; Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;

Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.&lt;ref&gt;C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. &quot;Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid&quot;, çap. 10, r. 14.&lt;/ref&gt; Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot; /&gt; Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}&lt;/ref&gt;

Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna &quot;you&quot; ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar &quot;ye&quot; û &quot;thou&quot; bikar tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;

Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}&lt;/ref&gt;
Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan
Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647
Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê
Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]
* [[Çar pirtûk di îslamê de]]
* [[Ehlê Pirtûkê]]
* [[Qurantî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}}
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]
[[Kategorî:Wêje li ser wêjeyê]]</text>
      <sha1>65ad9h21daqelq2nxqmorcl67vxedt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4082</id>
    <revision>
      <id>2085389</id>
      <parentid>2085320</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T14:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fîzîk */</comment>
      <origin>2085389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27285" sha1="gv23a0yr96q4mwvak8cgfmmxt3yd877" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Charlemagne]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Josef Stalin]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Peterê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galen]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Têsla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homer]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Euro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]

=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]

=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]
== Xwarin û çandinî ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]
== Teknolojî ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya destkarî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamekirinê]]
=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]
=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]]
# [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]
=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]
=== Rekreasyon ===
# [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]
== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]
=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayîr]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bangladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japonya]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Tayland]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holanda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kinshasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Jakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Mekke]]
# [[Mumbai]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Moskow]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Saint Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sydney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Qenala Panamayê]]
# [[Kanala Suezê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>gv23a0yr96q4mwvak8cgfmmxt3yd877</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4788</id>
    <revision>
      <id>2085369</id>
      <parentid>2085357</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Aborî */</comment>
      <origin>2085369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75817" sha1="1nj70i90g4gfk9u53unr0zl1aeggf6s" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Asya''' parzemîneke ku hem ji aliyê qada bejahiyê ve û hem jî ji aliyê nifusê ve parzemîna herî mezin a Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Asyayê xwedî rûberek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigirtiye nav xwe. Asya bi qasê ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê Cîhanê rûber werdigirtiye. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye, bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Ev parzemîna ku demek dirêj e ji bo piraniya nifûsa mirovan malovaniyê kiriye, cihê gelek şaristaniyên pêşîn bû. Di serdema hemdem de bi 4,7 milyar nifûsa  parzemînê bi qasê ji %60ê nifûsa Cîhanê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê jî hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye.

Ji ber ku têgeha Asyayê ji terma herêma rojhilat ji perspektîveke ewropî hatiye, ji xeynî Ewropayê, Asya qada fireh a mayî ya Ewrasyayê ye. Ji ber vê yekê Asya herêmek e ku çandên cihêreng ên serbixwe lê bi hev re dijîn ne ku çandeke yekane parve dikin û sinorê parzemînê bi Ewropayê re hinekî guherbar e û ji dema ku di kevnariya klasîk de hatiye çêkirin ve guheriye. Dabeşkirina Ewrasyayê ku di navbera du parzemînan hatiye dabeşkirin cûdahiyên çandî yên rojhilat û rojava nîşan dide.

Çîn û Hindistan ji sala 1em heta sala 1800 {{pz}} wekê mezintirîn aboriyên Cîhanê cihên xwe guhertine. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de hêzek aborî ya mezin bû ku heta sala 1500an xwedî rêjeya herî bilind ê GDP ya serê nifûsê bû. Rêya Hevrîşimê bûye rêya sereke ya bazirganiyê ya rojhilat û rojava yê li hundirê Asyayê. Di heman demê de Tengava Malakkayê wekê rêyeke sereke ya deryayî bû. Parzemîna Asyayê di sedsala 20an de dînamîzma aborî û her wiha mezinbûna nifûsê ya zêde nîşan daye lê ji wê demê ve mezinbûna giştî ya nifûsê kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |sernav=Millennium issue: POPULATION: Like herrings in a barrel {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Her wiha di warê baweriyê de parzemîna Asyayê herêmeke giring e ku cihê jidayikbûna piraniya dînên sereke yên Cîhanê bû ku di nav de îslam, cihûtî, xiristiyanî, hinduîzm, budîzm û gelek din ên din hene.

Asya ji aliyê komên etnîkî, çandî, jîngeh, aborî, girêdanên dîrokî û pergalên hikûmetê ve li seranserê herêmên xwe û di nav wan de pir cûda dibe. Di heman demê de tevlîheviyeke gelek avhewayên cuda heye ku ji başûrê ekvatorê bigire heya çolên germ ên li hinek beşên Rojavayê Asyayê, Asyaya Navendî, Asyaya Başûr û Asyaya Rojhilat û daristanên tropîkal ên li başûrê rojhilatê Asyayê, deverên nerm ên li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên berfireh ên subarktîk û polarî yên li Asyaya Bakur avhewaya parzemînê diguhere.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]]
Hatiye bawerkirin ku peyva &quot;Asya&quot; ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}&lt;/ref&gt; Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris &amp; Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&amp;pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}&lt;/ref&gt;

Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}&lt;/ref&gt; Li gorî mîtolojiya yewnanî, &quot;Asya&quot; (Ἀσία an Ἀσίη) navê &quot;xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph &amp; Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}&lt;/ref&gt; Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}&lt;/ref&gt;

Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott,  A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}&lt;/ref&gt; Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&amp;allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Pênase û sinor ==
=== Sinorê Asya û Ewropayê ===
[[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]]
Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}&lt;/ref&gt; Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}&lt;/ref&gt;

Di serdema Helenîstîk de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' &quot;Geography&quot; |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&amp;pg=PA57 }}&lt;/ref&gt; ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}&lt;/ref&gt; Strabo&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&amp;pg=PA738 }}&lt;/ref&gt; û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}&lt;/ref&gt; Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû.

Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis &amp; Wigen 1997, pp. 27–28. }}&lt;/ref&gt; Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sînorê Asya û Afrîkayê ===
Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp;amp; Africa: An                     Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}&lt;/ref&gt; Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye.
=== Sinorê Asya û Okyanûsyayê ===
[[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]]
Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). &quot;Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions&quot;. Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}&lt;/ref&gt; Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}&lt;/ref&gt; Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne.

Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku &quot;Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis &amp; Wigen 1997, pp. 170–173. }}&lt;/ref&gt;

=== Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur ===
[[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]]
[[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin.

Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&amp;dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&amp;pg=PA185 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&amp;dq=%22oceania+is+the+word+often%22&amp;pg=PA2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&amp;dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&amp;pg=PA6 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&amp;q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&amp;dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&amp;pg=PR5 }}&lt;/ref&gt;

Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in.
=== Pênaseya berdewam ===
[[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]]
Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Lewis &amp; Wigen 1997, pp. 7–9.}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&amp;referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&amp;referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê &quot;perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]]
[[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]]
Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt; Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}&lt;/ref&gt;

Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnare ===
[[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]]
Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine.

Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}&lt;/ref&gt; Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. 

Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne.

=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]]
Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}&lt;/ref&gt; Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne.

Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. &quot;An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China&quot;, in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]]
Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). &quot;Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview&quot;. Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye.

[[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}&lt;/ref&gt; û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&amp;pg=PA1941-IA82}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]]
Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en |archive-date=2023-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}&lt;/ref&gt;

Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
[[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]]
Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}&lt;/ref&gt; Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi &quot;aboriyên piling&quot; ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}&lt;/ref&gt; Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}&lt;/ref&gt; bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]]
Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin.

[[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Dîmenên ji deverên Asyayê&quot;&gt;
File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê
File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê
File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala
File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan
File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê
File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia
File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê
File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê
File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan
File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê
&lt;/gallery&gt;
=== Herêmên serekeyên Asyayê ===
Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. Di heman demê de hinek deverên Asyayê wekê [[Rojhilata Dûr]], [[Rojhilata Nêzîk]] û [[Asyaya Pasîfîk]] hatine binavkirin.

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]]
Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]]
Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}&lt;/ref&gt; Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê &quot;bircên ava asyayî&quot; têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya &quot;bajarê sînger&quot; ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Polîtîka ==
[[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.
{{div col|colwidth=6em|content=
{{Legend|#0c3091|0.90–1.00}}
{{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}}
{{legend|#6bd2df|0.70–0.79}}
{{legend|#c3eded|0.60–0.69}}
{{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}}
{{legend|#fad45d|0.40–0.49}}
{{legend|#da820f|0.30–0.39}}
{{legend|#a8261f|0.20–0.29}}
{{legend|#66000f|0.10–0.19}}
{{legend|#240011|0.00–0.09}}
{{legend|#c0c0c0|No data}}
}}|upright=1.4]]
Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene.

Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin.

Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye.

Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}&lt;/ref&gt;

== Welatên Asyayê ==
=== Asyaya Bakur ===
{{div col|colwidth=20em}}
{{Ala|Rûsya}}
{{div col end}}
=== Asyaya Rojhilat ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Çîn}}
* {{Ala|Taywan}}
* {{Ala|Japon}}
* {{Ala|Korêya Bakur}}
* {{Ala|Korêya Başûr}}
{{div col end}}
=== Asyaya Başûr ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Bengladeş}}
* {{Ala|Bûtan}}
* {{Ala|Hindistan}}
* {{Ala|Maldîv}}
* {{Ala|Nepal}}
* {{Ala|Pakistan}}
* {{Ala|Srî Lanka}}
{{div col end}}
=== Başûrê Rojhilata Asyayê ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Brûney}}
* {{Ala|Îndonezya}}
* {{Ala|Kamboca}}
* {{Ala|Laos}}
* {{Ala|Malezya}}
* {{Ala|Myanmar}}
* {{Ala|Filîpîn}}
* {{Ala|Singapûr}}
* {{Ala|Taylenda }}
* {{Ala|Tîmora Rojhilat}}
* {{Ala|Viyetnam}}
{{div col end}}
=== Asyaya Rojava ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Kurdistan}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Behreyn}}
* {{Ala|Gurcistan}}
* {{Ala|Iraq}}
* {{Ala|Îran}}
* {{Ala|Îsraêl}}
* {{Ala|Yemen}}
* {{Ala|Urdun}}
* {{Ala|Qeter}}
* {{Ala|Kuweyt}}
* {{Ala|Libnan}}
* {{Ala|Oman}}
* {{Ala|Filistîn}}
* {{Ala|Erebistana Siyûdî}}
* {{Ala|Sûrî}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Misir}}
{{div col end}}

== Aborî ==
{{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}}
[[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]]
[[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]]
Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Largest_Economies_in_Asia |url=https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&amp;table=fb126&amp;places=2&amp;unit=*&amp;order=desc&amp;dependency=independent&amp;number=5&amp;cntdn=n&amp;r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&amp;c=asia&amp;measures=Country--GDP&amp;units=*--$*&amp;decimals=*--* |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Aneki.com |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |sernav=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations {{!}} CFO innovation ASIA |malper=www.cfoinnovation.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2007-09-20 |isbn=978-0-19-164758-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&amp;q=angus+maddison}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |paşnav=Angus |pêşnav=Maddison |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2003-09-25 |isbn=978-92-64-10414-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&amp;pg=PA261}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Economics and world history : myths and paradoxes |paşnav=Bairoch |pêşnav=Paul |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-03463-8 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |tarîx=2006-09-17 |sernav=The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-world-economy_9789264022621-en.html |kovar=Development Centre Studies |ziman=en |doi=10.1787/9789264022621-en}}&lt;/ref&gt; Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's &quot;Peaceful Rise&quot; Prof. M. D. Nalapat |malper=www.bharat-rakshak.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |sernav=Aborî Asyayê |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû.

Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê &quot;çar pilingên asyayî&quot; têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.emergingdragon.com/ |sernav=Make Money from Asia |malper=www.emergingdragon.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fairless |pêşnav=Tom |tarîx=2024-03-03 |sernav=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=The Economist |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;

Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sme.com.ph/sme-news/news.php?newsid=2324 |sernav=sme.com.ph {{!}} sme news |malper=www.sme.com.ph |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/india-growing-as-offshore-outsourcing-hub-even-for-non-it-roles-randstad-india-310773-2021-10-28 |sernav=India growing as offshore outsourcing hub even for non IT roles: Randstad India - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi [[Barselona|Barselonayê]] û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |sernav=Intra-Asia Trade Lane News |malper=www.joc.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Harry G. Broadman. &quot;Afrika's Silk Road&quot; (2007), pp. 59.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de li Asyayê 3,3 milyon milyoner hebûn (kesên ku serweta wan ji 1 milyon dolarî zêdetir e bêyî xanî û milkên wan), ev hejmar hinekî li jêr 3,4 milyonên Amerîkaya Bakur e. Her wiha di sala 2011an de, Asya di hejmara milyoneran de jî ji Ewropayê pêşdetir de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |sernav=Asia's millionaire population overtakes Europe |malper=The Globe and Mail |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-ca}}&lt;/ref&gt; Citigroupê di rapora Wealth a sala 2012an de diyar kiriye ku dewlemendiya giştî ya mirovên li Asyayê  ku zêdetirî 100 milyon dolar ên hebûn, ji bo cara yekem ji dewlemendiya hevpîşeyên xwe yên li Bakurê Amerîkayê derbas bûye ku ji ber &quot;navenda giraniya aborî&quot; ya cîhanê ber bi rojhilat ve çûye. Di dawiya sala 2011an de li Asyayê, bi piranî li başûrê rojhilatê Asyayê (Çîn û Japon) 18.000 kes hebûn ku bi kêmî ve bi qasê 100 milyon dolar ên amerîkî milkên wan ê berdest hebû ku rêje li gorî Amerîkaya Bakur ku 17.000 kes bû li gorî û Ewropaya Rojava ku 14.000 kes bû, zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Bloomberg |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
Li gorî analîza daneyên tenduristî, perwerde û dahatên raporê, Asyaya Rojhilat di nav hemî herêmên cîhanê de pêşketina herî bihêz a endeksa pêşveçûna mirovan bi dest xistiye ku di 40 salên borî de gihîştina navînî ya endeksê hema hema du qat zêde kiriye.

Çîn ku ji sala 1970an vir ve di warê başbûna endeksê de duyem welatê herî serketî yê cîhanê ye, tekane welat e ku di navnîşa (lîste) &quot;10 tevgerên herî baş&quot; de ye. Dahata serê kesî ya Çînê di çar dehsalên dawî de bi awayekî bi awayekî zêde 21 qat zêde bûye û bi sedan milyon kes jî ji xizaniyê derxistiye. Lê ji aliyê din ve Çîn di nav welatên ku herî zêde beşdarî dibistanê dibin û temenê jiyanê jî baştir dikin de nîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |sernav=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years&quot; (PDF). UNDP. Archived (PDF) from the original on 21 November 2010. Retrieved 22 December 2010.}}&lt;/ref&gt;

Nepal welatekî Başûrê Asyayê ye ku ji sala 1970an vir ve, bi piranî ji ber destketiyên tenduristî û perwerdeyê, wekê yek ji welatên ku herî zû diguherin de derdikeve pêş. Temenê jiyana wê ya niha, 25 sal ji salên 1970an dirêjtir e. Li gorî 40 sal berê tenê yek ji pênc zarokan, niha li Nepalê ji her pênc zarokên di temenê dibistanê de ji çaran zêdetir zarok diçin dibistana seretayî.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di heman demê de Hong Kong di nav welatên ku li gorî endeksê hatine rêzkirin de di rêza herî bilind de bû (di cîhanê de di rêza 7an de ye ku di kategoriya &quot;pêşketina mirovî ya pir bilind&quot; de ye). Piştre Sîngapûr (di rêza 9an de), Japon (di rêza 19an de) û Koreya Başûr (di rêza 22an de) cih girtine. Di nav 169 welatên ku hatine nirxandin de, Efxanistan (155) di rêza herî nizm de bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Bajarên mezin ên Asyayê&quot;&gt;
Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Tokyo, Japon
Jianwai SOHO and CCTV Headquarters 2015.jpg|Pekîn, Çîn
ওরলির গগনরৈখিক দৃশ্য.jpg|Mûmbaî, Hindistan
Jakarta Skyline Part 2.jpg|Cakarta, Endonezya
&lt;/gallery&gt;
=== Ziman ===
Asya malavanê çend malbatên zimanan û gelek zimanên îzolekirî ye. Li piraniya welatên asyayî ji gelek ziman hene ku zimanê wan ê xwemalî ye. Wek mînak, li gorî Ethnologue, li Endonezyayê zêdetirî 700 ziman, li Hindistanê zêdetirî 400 ziman û li Fîlîpînan zêdetirî 100 ziman têne axaftin. Li Çînê gelek ziman û zarava li parêzgehên cuda hene.

Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku li Asyaya Rojava, li seranserê Kurdistanê tê axavtin.
=== Dîn ===
Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê ye ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din hene. Çîroka tofana mezin, (tofana Nûh) wekê ku di Încîla îbranî (Tanakh) de di vegotina Nûh de ji cihûyan re hatiye pêşkêş kirin ku paşê ji zimanê îbranî ji bo zimanê yewnanî hatiye wergerandin û di Peymana Kevin a xiristiyaniyê de cih girtiye. Di heman demê de heman çirok di Quranê de jî re hatiye vegotin. Her wiha heman çirok di mîtolojiya Mezopotamyayê de, di Enûma Eliš û di Destana Gilgamêş de hatiye dîtin. Mîtolojiya hindû bi heman awayî behsa avatareke Vîşnû dike ku di awayê masiyek de ye û Manu ji lehiyeke tirsang hişyar kiriye. Mîtolojiya kevnar a çînî jî behsa lehiyeke mezin a ku nifşan digire nav xwe dike ku ji bo kontrolkirina wê hewldanên hevbeş ên împarator û xwedayan hewce kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Asya}}

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asya| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1nj70i90g4gfk9u53unr0zl1aeggf6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085427</id>
      <parentid>2085369</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T00:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76128" sha1="etdy17xxt2eysgs443jd8qeks0sm4m0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Asya''' parzemîneke ku hem ji aliyê qada bejahiyê ve û hem jî ji aliyê nifusê ve parzemîna herî mezin a Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Asyayê xwedî rûberek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigirtiye nav xwe. Asya bi qasê ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê Cîhanê rûber werdigirtiye. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye, bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Ev parzemîna ku demek dirêj e ji bo piraniya nifûsa mirovan malovaniyê kiriye, cihê gelek şaristaniyên pêşîn bû. Di serdema hemdem de bi 4,7 milyar nifûsa  parzemînê bi qasê ji %60ê nifûsa Cîhanê pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê jî hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye.

Ji ber ku têgeha Asyayê ji terma herêma rojhilat ji perspektîveke ewropî hatiye, ji xeynî Ewropayê, Asya qada fireh a mayî ya Ewrasyayê ye. Ji ber vê yekê Asya herêmek e ku çandên cihêreng ên serbixwe lê bi hev re dijîn ne ku çandeke yekane parve dikin û sinorê parzemînê bi Ewropayê re hinekî guherbar e û ji dema ku di kevnariya klasîk de hatiye çêkirin ve guheriye. Dabeşkirina Ewrasyayê ku di navbera du parzemînan hatiye dabeşkirin cûdahiyên çandî yên rojhilat û rojava nîşan dide.

Çîn û Hindistan ji sala 1em heta sala 1800 {{pz}} wekê mezintirîn aboriyên Cîhanê cihên xwe guhertine. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de hêzek aborî ya mezin bû ku heta sala 1500an xwedî rêjeya herî bilind ê GDP ya serê nifûsê bû. Rêya Hevrîşimê bûye rêya sereke ya bazirganiyê ya rojhilat û rojava yê li hundirê Asyayê. Di heman demê de Tengava Malakkayê wekê rêyeke sereke ya deryayî bû. Parzemîna Asyayê di sedsala 20an de dînamîzma aborî û her wiha mezinbûna nifûsê ya zêde nîşan daye lê ji wê demê ve mezinbûna giştî ya nifûsê kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |sernav=Millennium issue: POPULATION: Like herrings in a barrel {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Her wiha di warê baweriyê de parzemîna Asyayê herêmeke giring e ku cihê jidayikbûna piraniya dînên sereke yên Cîhanê bû ku di nav de îslam, cihûtî, xiristiyanî, hinduîzm, budîzm û gelek din ên din hene.

Asya ji aliyê komên etnîkî, çandî, jîngeh, aborî, girêdanên dîrokî û pergalên hikûmetê ve li seranserê herêmên xwe û di nav wan de pir cûda dibe. Di heman demê de tevlîheviyeke gelek avhewayên cuda heye ku ji başûrê ekvatorê bigire heya çolên germ ên li hinek beşên Rojavayê Asyayê, Asyaya Navendî, Asyaya Başûr û Asyaya Rojhilat û daristanên tropîkal ên li başûrê rojhilatê Asyayê, deverên nerm ên li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên berfireh ên subarktîk û polarî yên li Asyaya Bakur avhewaya parzemînê diguhere.

== Etîmolojî ==
[[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]]
Hatiye bawerkirin ku peyva &quot;Asya&quot; ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}&lt;/ref&gt; Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris &amp; Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&amp;pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}&lt;/ref&gt;

Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}&lt;/ref&gt; Li gorî mîtolojiya yewnanî, &quot;Asya&quot; (Ἀσία an Ἀσίη) navê &quot;xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph &amp; Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}&lt;/ref&gt; Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}&lt;/ref&gt;

Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott,  A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}&lt;/ref&gt; Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&amp;allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Pênase û sinor ==
=== Sinorê Asya û Ewropayê ===
[[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]]
Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}&lt;/ref&gt; Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}&lt;/ref&gt;

Di serdema Helenîstîk de&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' &quot;Geography&quot; |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&amp;pg=PA57 }}&lt;/ref&gt; ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}&lt;/ref&gt; Strabo&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&amp;pg=PA738 }}&lt;/ref&gt; û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}&lt;/ref&gt;

Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}&lt;/ref&gt; Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû.

Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis &amp; Wigen 1997, pp. 27–28. }}&lt;/ref&gt; Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sînorê Asya û Afrîkayê ===
Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp;amp; Africa: An                     Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}&lt;/ref&gt; Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye.
=== Sinorê Asya û Okyanûsyayê ===
[[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]]
Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). &quot;Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions&quot;. Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}&lt;/ref&gt; Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}&lt;/ref&gt; Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne.

Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku &quot;Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis &amp; Wigen 1997, pp. 170–173. }}&lt;/ref&gt;

=== Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur ===
[[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]]
[[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin.

Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&amp;dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&amp;pg=PA185 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&amp;dq=%22oceania+is+the+word+often%22&amp;pg=PA2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&amp;dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&amp;pg=PA6 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&amp;q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&amp;dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&amp;pg=PR5 }}&lt;/ref&gt;

Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in.
=== Pênaseya berdewam ===
[[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]]
Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Lewis &amp; Wigen 1997, pp. 7–9.}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&amp;referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&amp;referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê &quot;perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]]
[[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]]
Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt; Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;

Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}&lt;/ref&gt;

Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnare ===
[[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]]
Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine.

Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}&lt;/ref&gt; Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. 

Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne.

=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]]
Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}&lt;/ref&gt; Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne.

Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. &quot;An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China&quot;, in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}&lt;/ref&gt;

Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]]
Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). &quot;Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview&quot;. Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye.

[[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}&lt;/ref&gt; û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&amp;pg=PA1941-IA82}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]]
Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en |archive-date=2023-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}&lt;/ref&gt;

Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}&lt;/ref&gt;

=== Serdema hemdem ===
[[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]]
Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}&lt;/ref&gt; Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi &quot;aboriyên piling&quot; ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}&lt;/ref&gt; reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}&lt;/ref&gt; Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}&lt;/ref&gt; bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]]
Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin.

[[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Dîmenên ji deverên Asyayê&quot;&gt;
File:Tundra in Siberia.jpg|Tundraya Sîbîryayê
File:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê
File:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala
File:Naadam rider 2.jpg|Deşta mongolan
File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê
File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|Taman Negara, Peninsular Malaysia
File:Akkem Valley 2011.jpg|Çiyayên Altayê
File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê
File:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan
File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadî Rum a li Ûrdunê
&lt;/gallery&gt;
=== Herêmên serekeyên Asyayê ===
Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}&lt;/ref&gt;

Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. Di heman demê de hinek deverên Asyayê wekê [[Rojhilata Dûr]], [[Rojhilata Nêzîk]] û [[Asyaya Pasîfîk]] hatine binavkirin.

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]]
Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]]
Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}&lt;/ref&gt; Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}&lt;/ref&gt; Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê &quot;bircên ava asyayî&quot; têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya &quot;bajarê sînger&quot; ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Polîtîka ==
[[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.
{{div col|colwidth=6em|content=
{{Legend|#0c3091|0.90–1.00}}
{{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}}
{{legend|#6bd2df|0.70–0.79}}
{{legend|#c3eded|0.60–0.69}}
{{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}}
{{legend|#fad45d|0.40–0.49}}
{{legend|#da820f|0.30–0.39}}
{{legend|#a8261f|0.20–0.29}}
{{legend|#66000f|0.10–0.19}}
{{legend|#240011|0.00–0.09}}
{{legend|#c0c0c0|No data}}
}}|upright=1.4]]
Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene.

Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin.

Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye.

Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}&lt;/ref&gt;

== Welatên Asyayê ==
=== Asyaya Bakur ===
{{div col|colwidth=20em}}
{{Ala|Rûsya}}
{{div col end}}
=== Asyaya Rojhilat ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Çîn}}
* {{Ala|Taywan}}
* {{Ala|Japon}}
* {{Ala|Korêya Bakur}}
* {{Ala|Korêya Başûr}}
{{div col end}}
=== Asyaya Başûr ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Bengladeş}}
* {{Ala|Bûtan}}
* {{Ala|Hindistan}}
* {{Ala|Maldîv}}
* {{Ala|Nepal}}
* {{Ala|Pakistan}}
* {{Ala|Srî Lanka}}
{{div col end}}
=== Başûrê Rojhilata Asyayê ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Brûney}}
* {{Ala|Îndonezya}}
* {{Ala|Kamboca}}
* {{Ala|Laos}}
* {{Ala|Malezya}}
* {{Ala|Myanmar}}
* {{Ala|Filîpîn}}
* {{Ala|Singapûr}}
* {{Ala|Taylenda }}
* {{Ala|Tîmora Rojhilat}}
* {{Ala|Viyetnam}}
{{div col end}}
=== Asyaya Rojava ===
{{div col|colwidth=20em}}
* {{Ala|Kurdistan}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Behreyn}}
* {{Ala|Gurcistan}}
* {{Ala|Iraq}}
* {{Ala|Îran}}
* {{Ala|Îsraêl}}
* {{Ala|Yemen}}
* {{Ala|Urdun}}
* {{Ala|Qeter}}
* {{Ala|Kuweyt}}
* {{Ala|Libnan}}
* {{Ala|Oman}}
* {{Ala|Filistîn}}
* {{Ala|Erebistana Siyûdî}}
* {{Ala|Sûrî}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Misir}}
{{div col end}}

== Aborî ==
{{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}}
[[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]]
[[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]]
Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Largest_Economies_in_Asia |url=https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&amp;table=fb126&amp;places=2&amp;unit=*&amp;order=desc&amp;dependency=independent&amp;number=5&amp;cntdn=n&amp;r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&amp;c=asia&amp;measures=Country--GDP&amp;units=*--$*&amp;decimals=*--* |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Aneki.com |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |sernav=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations {{!}} CFO innovation ASIA |malper=www.cfoinnovation.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2007-09-20 |isbn=978-0-19-164758-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&amp;q=angus+maddison}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |paşnav=Angus |pêşnav=Maddison |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2003-09-25 |isbn=978-92-64-10414-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&amp;pg=PA261}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Economics and world history : myths and paradoxes |paşnav=Bairoch |pêşnav=Paul |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-03463-8 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |tarîx=2006-09-17 |sernav=The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-world-economy_9789264022621-en.html |kovar=Development Centre Studies |ziman=en |doi=10.1787/9789264022621-en}}&lt;/ref&gt; Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's &quot;Peaceful Rise&quot; Prof. M. D. Nalapat |malper=www.bharat-rakshak.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |sernav=Aborî Asyayê |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû.

Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya herî mezin a cîhanê re wekhevî aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê &quot;çar pilingên asyayî&quot; têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.emergingdragon.com/ |sernav=Make Money from Asia |malper=www.emergingdragon.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fairless |pêşnav=Tom |tarîx=2024-03-03 |sernav=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=The Economist |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;

Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sme.com.ph/sme-news/news.php?newsid=2324 |sernav=sme.com.ph {{!}} sme news |malper=www.sme.com.ph |roja-gihiştinê=2026-08-13}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/india-growing-as-offshore-outsourcing-hub-even-for-non-it-roles-randstad-india-310773-2021-10-28 |sernav=India growing as offshore outsourcing hub even for non IT roles: Randstad India - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi [[Barselona|Barselonayê]] û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |sernav=Intra-Asia Trade Lane News |malper=www.joc.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Harry G. Broadman. &quot;Afrika's Silk Road&quot; (2007), pp. 59.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de li Asyayê 3,3 milyon milyoner hebûn (kesên ku serweta wan ji 1 milyon dolarî zêdetir e bêyî xanî û milkên wan), ev hejmar hinekî li jêr 3,4 milyonên Amerîkaya Bakur e. Her wiha di sala 2011an de, Asya di hejmara milyoneran de jî ji Ewropayê pêşdetir de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |sernav=Asia's millionaire population overtakes Europe |malper=The Globe and Mail |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-ca}}&lt;/ref&gt; Citigroupê di rapora Wealth a sala 2012an de diyar kiriye ku dewlemendiya giştî ya mirovên li Asyayê  ku zêdetirî 100 milyon dolar ên hebûn, ji bo cara yekem ji dewlemendiya hevpîşeyên xwe yên li Bakurê Amerîkayê derbas bûye ku ji ber &quot;navenda giraniya aborî&quot; ya cîhanê ber bi rojhilat ve çûye. Di dawiya sala 2011an de li Asyayê, bi piranî li başûrê rojhilatê Asyayê (Çîn û Japon) 18.000 kes hebûn ku bi kêmî ve bi qasê 100 milyon dolar ên amerîkî milkên wan ê berdest hebû ku rêje li gorî Amerîkaya Bakur ku 17.000 kes bû li gorî û Ewropaya Rojava ku 14.000 kes bû, zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Bloomberg |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
Li gorî analîza daneyên tenduristî, perwerde û dahatên raporê, Asyaya Rojhilat di nav hemî herêmên cîhanê de pêşketina herî bihêz a endeksa pêşveçûna mirovan bi dest xistiye ku di 40 salên borî de gihîştina navînî ya endeksê hema hema du qat zêde kiriye.

Çîn ku ji sala 1970an vir ve di warê başbûna endeksê de duyem welatê herî serketî yê cîhanê ye, tekane welat e ku di navnîşa (lîste) &quot;10 tevgerên herî baş&quot; de ye. Dahata serê kesî ya Çînê di çar dehsalên dawî de bi awayekî bi awayekî zêde 21 qat zêde bûye û bi sedan milyon kes jî ji xizaniyê derxistiye. Lê ji aliyê din ve Çîn di nav welatên ku herî zêde beşdarî dibistanê dibin û temenê jiyanê jî baştir dikin de nîne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |sernav=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years&quot; (PDF). UNDP. Archived (PDF) from the original on 21 November 2010. Retrieved 22 December 2010.}}&lt;/ref&gt;

Nepal welatekî Başûrê Asyayê ye ku ji sala 1970an vir ve, bi piranî ji ber destketiyên tenduristî û perwerdeyê, wekê yek ji welatên ku herî zû diguherin de derdikeve pêş. Temenê jiyana wê ya niha, 25 sal ji salên 1970an dirêjtir e. Li gorî 40 sal berê tenê yek ji pênc zarokan, niha li Nepalê ji her pênc zarokên di temenê dibistanê de ji çaran zêdetir zarok diçin dibistana seretayî.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Di heman demê de Hong Kong di nav welatên ku li gorî endeksê hatine rêzkirin de di rêza herî bilind de bû (di cîhanê de di rêza 7an de ye ku di kategoriya &quot;pêşketina mirovî ya pir bilind&quot; de ye). Piştre Sîngapûr (di rêza 9an de), Japon (di rêza 19an de) û Koreya Başûr (di rêza 22an de) cih girtine. Di nav 169 welatên ku hatine nirxandin de, Efxanistan (155) di rêza herî nizm de bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Bajarên mezin ên Asyayê&quot;&gt;
Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Tokyo, Japon
Jianwai SOHO and CCTV Headquarters 2015.jpg|Pekîn, Çîn
ওরলির গগনরৈখিক দৃশ্য.jpg|Mûmbaî, Hindistan
Jakarta Skyline Part 2.jpg|Cakarta, Endonezya
&lt;/gallery&gt;
=== Ziman ===
Asya malavanê çend malbatên zimanan û gelek zimanên îzolekirî ye. Li piraniya welatên asyayî ji gelek ziman hene ku zimanê wan ê xwemalî ye. Wek mînak, li gorî Ethnologue, li Endonezyayê zêdetirî 700 ziman, li Hindistanê zêdetirî 400 ziman û li Fîlîpînan zêdetirî 100 ziman têne axaftin. Li Çînê gelek ziman û zarava li parêzgehên cuda hene.

Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku li Asyaya Rojava, li seranserê Kurdistanê tê axavtin.
=== Dîn ===
Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê ye ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din hene. Çîroka tofana mezin, (tofana Nûh) wekê ku di Încîla îbranî (Tanakh) de di vegotina Nûh de ji cihûyan re hatiye pêşkêş kirin ku paşê ji zimanê îbranî ji bo zimanê yewnanî hatiye wergerandin û di Peymana Kevin a xiristiyaniyê de cih girtiye. Di heman demê de heman çirok di Quranê de jî re hatiye vegotin. Her wiha heman çirok di mîtolojiya Mezopotamyayê de, di Enûma Eliš û di Destana Gilgamêş de hatiye dîtin. Mîtolojiya hindû bi heman awayî behsa avatareke Vîşnû dike ku di awayê masiyek de ye û Manu ji lehiyeke tirsang hişyar kiriye. Mîtolojiya kevnar a çînî jî behsa lehiyeke mezin a ku nifşan digire nav xwe dike ku ji bo kontrolkirina wê hewldanên hevbeş ên împarator û xwedayan hewce kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Asya}}

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asya| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>etdy17xxt2eysgs443jd8qeks0sm4m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerîka (parzemîn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4824</id>
    <revision>
      <id>2085373</id>
      <parentid>2083429</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22924" sha1="rbkkdlxxe28sdsl9ck104akjn4u5bm6" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''', carinan Amerîka tê gotin ku di destpêkê de wekî Îndîa Nova jî hatiye zanên parzemîneke ku ji tevahî ya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/America |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Bakur û başûrê Amerîkayê dema ku wekî parzemînek yekkirî were dîtin, piştî [[Asya]]yê duyem parzemîna herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê nifûsê ve jî sêyem parzemîna herî qerebalixê cihanê ye. Parzemîna Amerîkayê piraniya rûerda [[Nîvkada Rojavayî]] ya cîhanê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=McArthur |pêşnavê-edîtor=Tom}}&lt;/ref&gt;

Li gel giravên girêdayî parzemînê Parzemîna Amerîkayê ji %8 ê rûbera giştî ya cîhanê û %28,4 ê rûbera bejahiyê ya cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk û li dirêjahiya peravê rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên Parzemîna Amerîkayê ji aliyê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata ve tê birêve birin. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] dirêj dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên [[Krîstofor Kolumbus|Christopher Columbus]] ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schmoldt |pêşnav=A. |paşnav2=Benthe |pêşnav2=H. F. |paşnav3=Haberland |pêşnav3=G. |tarîx=1975-09-01 |sernav=Digitoxin metabolism by rat liver microsomes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=17 |rr=1639–1641 |issn=1873-2968 |pmid=10}}&lt;/ref&gt;

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye kolonî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Colonies: The Settling of North America (the Penguin History of the United States, Volume 1) |url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Alan |weşanger=Penguin Publishing Group |tarîx=2002 |isbn=978-0-14-200210-0 |cih=East Rutherford |kesên-din=Eric Foner |series=The Penguin History of the United States Ser}}&lt;/ref&gt;

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>rbkkdlxxe28sdsl9ck104akjn4u5bm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085406</id>
      <parentid>2085373</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T18:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22394" sha1="dflspxhj83fxmn1dljzdteo105z7rw6" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê Cîhanê ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên [[Krîstofor Kolumbus|Christopher Columbus]] ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schmoldt |pêşnav=A. |paşnav2=Benthe |pêşnav2=H. F. |paşnav3=Haberland |pêşnav3=G. |tarîx=1975-09-01 |sernav=Digitoxin metabolism by rat liver microsomes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=17 |rr=1639–1641 |issn=1873-2968 |pmid=10}}&lt;/ref&gt;

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye kolonî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Colonies: The Settling of North America (the Penguin History of the United States, Volume 1) |url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Alan |weşanger=Penguin Publishing Group |tarîx=2002 |isbn=978-0-14-200210-0 |cih=East Rutherford |kesên-din=Eric Foner |series=The Penguin History of the United States Ser}}&lt;/ref&gt;

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>dflspxhj83fxmn1dljzdteo105z7rw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085407</id>
      <parentid>2085406</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23139" sha1="ffw7ytdqmteizojnslnymju9st9jjou" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê Cîhanê ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên Kristof Kolumbus ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên Cîhana Kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina Kolombiyayê û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên [[Krîstofor Kolumbus|Christopher Columbus]] ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schmoldt |pêşnav=A. |paşnav2=Benthe |pêşnav2=H. F. |paşnav3=Haberland |pêşnav3=G. |tarîx=1975-09-01 |sernav=Digitoxin metabolism by rat liver microsomes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=17 |rr=1639–1641 |issn=1873-2968 |pmid=10}}&lt;/ref&gt;

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye kolonî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Colonies: The Settling of North America (the Penguin History of the United States, Volume 1) |url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Alan |weşanger=Penguin Publishing Group |tarîx=2002 |isbn=978-0-14-200210-0 |cih=East Rutherford |kesên-din=Eric Foner |series=The Penguin History of the United States Ser}}&lt;/ref&gt;

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>ffw7ytdqmteizojnslnymju9st9jjou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085409</id>
      <parentid>2085407</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23414" sha1="nyp1t1o0nf1h92rywmku8vl4vxujyw8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê Cîhanê ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên Kristof Kolumbus ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên Cîhana Kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina Kolombiyayê û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin.
Hebûna Spanyayê kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji Ewropa û Afrîkaya Rojava hatin anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên Ewropaya Rojava ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye kolonî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Colonies: The Settling of North America (the Penguin History of the United States, Volume 1) |url=https://archive.org/details/americancolonies00tayl |paşnav=Taylor |pêşnav=Alan |weşanger=Penguin Publishing Group |tarîx=2002 |isbn=978-0-14-200210-0 |cih=East Rutherford |kesên-din=Eric Foner |series=The Penguin History of the United States Ser}}&lt;/ref&gt;

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>nyp1t1o0nf1h92rywmku8vl4vxujyw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085411</id>
      <parentid>2085409</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23374" sha1="ivnhbreu75bncminjpnfpsj41yp8h5t" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê Cîhanê ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên Kristof Kolumbus ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên Cîhana Kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina Kolombiyayê û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin.
Hebûna Spanyayê kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji Ewropa û Afrîkaya Rojava hatin anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên Ewropaya Rojava ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li Dewletên Yekbûyî, Brezîlê û Meksîkê dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê Meksîka Mezin (21,2 milyon), São Paulo (21,2 milyon), bajarê New York (19,7 milyon), Los Angeles (18,8 milyon), Buenos Aires (15,6 milyon), Rio de Janeiro (13,0 milyon), Bogotá (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>ivnhbreu75bncminjpnfpsj41yp8h5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085412</id>
      <parentid>2085411</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23554" sha1="kmycc2dcbxbrrc8ymxfq8fn3lpkh6de" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>kmycc2dcbxbrrc8ymxfq8fn3lpkh6de</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085421</id>
      <parentid>2085412</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24259" sha1="ej4fh65hhugeeeaib84bw12g9rmkx1t" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>ej4fh65hhugeeeaib84bw12g9rmkx1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085422</id>
      <parentid>2085421</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24469" sha1="lbw5rgehrwz61wlc8v00x095eihehyj" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>lbw5rgehrwz61wlc8v00x095eihehyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085423</id>
      <parentid>2085422</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24733" sha1="ff74mhcv7kai1s6nejq6q8puw0algam" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>ff74mhcv7kai1s6nejq6q8puw0algam</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085424</id>
      <parentid>2085423</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25026" sha1="nz0xtecti6vk04og6ed0zr1myrrbdq8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>nz0xtecti6vk04og6ed0zr1myrrbdq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085431</id>
      <parentid>2085424</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25059" sha1="gxx5a3mqijxvzfpvdem0i4yha8md1ch" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>gxx5a3mqijxvzfpvdem0i4yha8md1ch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085432</id>
      <parentid>2085431</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema berê kolombiyan */</comment>
      <origin>2085432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25072" sha1="i878r5ewunbrdgggmfddl5b7f5t3iue" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>i878r5ewunbrdgggmfddl5b7f5t3iue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085433</id>
      <parentid>2085432</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25442" sha1="7paehcrpw1gnr3azwty4sr06t1vxowu" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>7paehcrpw1gnr3azwty4sr06t1vxowu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085434</id>
      <parentid>2085433</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema berê kolombiyan */</comment>
      <origin>2085434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25730" sha1="a0v88h6ltny514jvd7l1il0sddq2kb9" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>a0v88h6ltny514jvd7l1il0sddq2kb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085435</id>
      <parentid>2085434</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26280" sha1="7l5tm63s36ga26s2508v03hqnda7ff7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berî kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, mîmariya sivîl û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>7l5tm63s36ga26s2508v03hqnda7ff7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085436</id>
      <parentid>2085435</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema berê kolombiyan */</comment>
      <origin>2085436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26884" sha1="pr97j40vnb4jna3i8he19n6pe6tehq8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berî kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, mîmariya sivîl û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê pagan didîtin û piraniya wan ji aliyê xiristiyanan ve hatine şewitandin. Çend ji wan, wek Maya, tomarên xwe yên nivîskî hebûn. Lêbelê, piraniya Ewropiyan wê demê van nivîsan wekî pagan didîtin, û piraniya wan di agirên Xiristiyanan de hatin wêrankirin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi çavnebariyên çandê û zanîna kevnar re rû bi rû dihêlin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>pr97j40vnb4jna3i8he19n6pe6tehq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085437</id>
      <parentid>2085436</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26729" sha1="7up2ujogsyqv40uupjlezpo3wuky9ii" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berî kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, mîmariya sivîl û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>7up2ujogsyqv40uupjlezpo3wuky9ii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085438</id>
      <parentid>2085437</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26747" sha1="bogksyd77m4yaqfbr3evz1bisvkwvba" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berî kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, mîmariya sivîl û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.
=== Bicihbûn ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>bogksyd77m4yaqfbr3evz1bisvkwvba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085439</id>
      <parentid>2085438</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26748" sha1="m33aksc549gk8hmu6iw5buwl8ntihh2" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, mîmariya sivîl û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

=== Bicihbûn ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>m33aksc549gk8hmu6iw5buwl8ntihh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085440</id>
      <parentid>2085439</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûn */</comment>
      <origin>2085440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26750" sha1="e7y46reond4yszmqv2zumt3kq2na8o8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên girîng ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka modern de vedihewîne. Têgeha &quot;berî kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, mîmariya sivîl û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>e7y46reond4yszmqv2zumt3kq2na8o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085441</id>
      <parentid>2085440</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema berê kolombiyan */</comment>
      <origin>2085441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26771" sha1="0cwz7sbb1jhpp5lgb2l6utsjdicpa2t" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>0cwz7sbb1jhpp5lgb2l6utsjdicpa2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085442</id>
      <parentid>2085441</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27075" sha1="2re18lgod7pe8bp5obgkfu1pfjq3q75" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>2re18lgod7pe8bp5obgkfu1pfjq3q75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085443</id>
      <parentid>2085442</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27407" sha1="kpxwruyfrdb2ed9olt0i19krct9ojx6" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>kpxwruyfrdb2ed9olt0i19krct9ojx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085444</id>
      <parentid>2085443</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûn */</comment>
      <origin>2085444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27683" sha1="3qphz1xdzjq0y3a6jeq8ybx9301qc0d" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>3qphz1xdzjq0y3a6jeq8ybx9301qc0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085445</id>
      <parentid>2085444</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27893" sha1="2yof4085x9fldjpvtkwbq555h3zz8q8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>2yof4085x9fldjpvtkwbq555h3zz8q8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085446</id>
      <parentid>2085445</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28055" sha1="kvmi36uw56xo20mqfkjn90ov92ykm1l" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>kvmi36uw56xo20mqfkjn90ov92ykm1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085447</id>
      <parentid>2085446</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28335" sha1="mc8l0mnud4dk8hd3v8keymxep6eofxn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>mc8l0mnud4dk8hd3v8keymxep6eofxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085448</id>
      <parentid>2085447</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûn */</comment>
      <origin>2085448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28537" sha1="pc18wya8s9j1z79ck9ui1d8uj5bdotl" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên qir kiriye û hêzên ewropî Amerîkayê dagir kirine. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.
== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonîzasyona destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>pc18wya8s9j1z79ck9ui1d8uj5bdotl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085449</id>
      <parentid>2085448</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28580" sha1="q0ljllfx912qz7m87xtb29rwyfrbt6x" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonîzasyona destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>q0ljllfx912qz7m87xtb29rwyfrbt6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085450</id>
      <parentid>2085449</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28580" sha1="j15hiv38kacsv1e1xm7sz8eu46i1o0q" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>j15hiv38kacsv1e1xm7sz8eu46i1o0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085455</id>
      <parentid>2085450</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29304" sha1="31cict4rnen0zlk3h6gtzmwc4ikbvhf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>31cict4rnen0zlk3h6gtzmwc4ikbvhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085456</id>
      <parentid>2085455</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29502" sha1="2tcshbuo8xj093zik3gq9p3uh1s0klc" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>2tcshbuo8xj093zik3gq9p3uh1s0klc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085457</id>
      <parentid>2085456</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29735" sha1="kmmtmm4npa6famo9t7vmtjm7ois4jqn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûn ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>kmmtmm4npa6famo9t7vmtjm7ois4jqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085458</id>
      <parentid>2085457</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */</comment>
      <origin>2085458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29759" sha1="m3gn0muprh2e287hhsq6gapao5ctzhi" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.
== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>m3gn0muprh2e287hhsq6gapao5ctzhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085459</id>
      <parentid>2085458</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etîmolojî û binavkirin */</comment>
      <origin>2085459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29910" sha1="oduob93wiencwt4pj658wevvqtzh49x" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>oduob93wiencwt4pj658wevvqtzh49x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085460</id>
      <parentid>2085459</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema berê kolombiyan */</comment>
      <origin>2085460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29991" sha1="8fbqnzhccnrkbb9594w58aq937gnpu9" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>8fbqnzhccnrkbb9594w58aq937gnpu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085462</id>
      <parentid>2085460</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30033" sha1="7dnbqhl7aejgwq9e06kaq28z3b0hlri" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>7dnbqhl7aejgwq9e06kaq28z3b0hlri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085463</id>
      <parentid>2085462</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */</comment>
      <origin>2085463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30182" sha1="1rwrxy5iiawe2ivqf3cfhddme00babl" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|300px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>1rwrxy5iiawe2ivqf3cfhddme00babl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085464</id>
      <parentid>2085463</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30182" sha1="m6gtaucd77ajytn3e7ljibxmfnsng4z" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>m6gtaucd77ajytn3e7ljibxmfnsng4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085465</id>
      <parentid>2085464</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */</comment>
      <origin>2085465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30341" sha1="655vtlzq0f1mw1io7b29ks6k6dphqls" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>655vtlzq0f1mw1io7b29ks6k6dphqls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085467</id>
      <parentid>2085465</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */</comment>
      <origin>2085467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30347" sha1="ihko4sl7lgl8cmzsygd54ygcvnq87jb" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>ihko4sl7lgl8cmzsygd54ygcvnq87jb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085468</id>
      <parentid>2085467</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30379" sha1="k07ep7tx4nlqi4ocaagx8qjza4oiveg" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
=== Kolonîzasyona norsiyan ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>k07ep7tx4nlqi4ocaagx8qjza4oiveg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085469</id>
      <parentid>2085468</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30821" sha1="1aw9i1j2421v7zqsmun2bnsc9sup3k8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
=== Kolonîzasyona norsiyan ===
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vinlandê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>1aw9i1j2421v7zqsmun2bnsc9sup3k8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085470</id>
      <parentid>2085469</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30823" sha1="6crfstiu51nb1hbp7m6cl6nd1xrfhii" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vinlandê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>6crfstiu51nb1hbp7m6cl6nd1xrfhii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085471</id>
      <parentid>2085470</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kolonîzasyona norsiyan */</comment>
      <origin>2085471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30826" sha1="5yck1nxv3sa8yz317wda9gjde7bhlhz" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>5yck1nxv3sa8yz317wda9gjde7bhlhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085473</id>
      <parentid>2085471</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kolonîzasyona norsiyan */</comment>
      <origin>2085473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31237" sha1="d54awzmurvq42fvhmjcsru5i5rourf7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike&quot; lê ew neçûye.}}

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>d54awzmurvq42fvhmjcsru5i5rourf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085474</id>
      <parentid>2085473</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kolonîzasyona norsiyan */</comment>
      <origin>2085474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31238" sha1="nqqvq0ho1lgu2u119vwjeyo4a8g1krb" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>nqqvq0ho1lgu2u119vwjeyo4a8g1krb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085475</id>
      <parentid>2085474</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31292" sha1="bktk75fwdxuqwoy69cl9od2hzunndqq" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.
==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>bktk75fwdxuqwoy69cl9od2hzunndqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085476</id>
      <parentid>2085475</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31293" sha1="gn2q8q8z7hmrlntoy7j7790ey3zs7w7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>gn2q8q8z7hmrlntoy7j7790ey3zs7w7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085477</id>
      <parentid>2085476</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31298" sha1="egztfk4ao6m87bxvaolldxefnpsgwhx" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû. Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn. Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.

Lêbelê ji salên 1950an vir ve Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin. Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>egztfk4ao6m87bxvaolldxefnpsgwhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085478</id>
      <parentid>2085477</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Etîmolojî û binavkirin */</comment>
      <origin>2085478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32940" sha1="l76v7cn8u4e5wa8guxci04z7vkpb5th" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin. Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in. Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>l76v7cn8u4e5wa8guxci04z7vkpb5th</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085480</id>
      <parentid>2085478</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Serdema berê kolombiyan */</comment>
      <origin>2085480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34505" sha1="cdz9lvjavh3lkb7br20b0wd2t547ir3" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}&lt;/ref&gt;

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha, di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye. Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine. Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne. Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin. Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn. Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>cdz9lvjavh3lkb7br20b0wd2t547ir3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085481</id>
      <parentid>2085480</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */</comment>
      <origin>2085481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36204" sha1="7hma3y8j5ht3txxd1yhx7v72gk0ghus" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}&lt;/ref&gt;

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&amp;q=The%20Journey%20of%20Man&amp;pg=PA138}}&lt;/ref&gt; di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}&lt;/ref&gt; Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}&lt;/ref&gt; Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>7hma3y8j5ht3txxd1yhx7v72gk0ghus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085482</id>
      <parentid>2085481</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bicihbûna parzemîna Amerîkayê */</comment>
      <origin>2085482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36412" sha1="a4vhbmveso4vfdsynval2mesq5xltjy" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}&lt;/ref&gt;

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Peykerê ku Amerîka li Palazzo Ferreria, li Valletta, Malta ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&amp;q=The%20Journey%20of%20Man&amp;pg=PA138}}&lt;/ref&gt; di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}&lt;/ref&gt; Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}&lt;/ref&gt; Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>a4vhbmveso4vfdsynval2mesq5xltjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085485</id>
      <parentid>2085482</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36420" sha1="bo0kwo8ekbzvkukfka4dv49zku5i6p5" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}&lt;/ref&gt;

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&amp;q=The%20Journey%20of%20Man&amp;pg=PA138}}&lt;/ref&gt; di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}&lt;/ref&gt; Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}&lt;/ref&gt; Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>bo0kwo8ekbzvkukfka4dv49zku5i6p5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085486</id>
      <parentid>2085485</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2085486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36423" sha1="1a0qypar2gf2g98bvg9vj9qxycfxstr" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema têkiliyek mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina [[Kolombiya|Kolombiyayê]] û serdemeke keşf, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên vê yekê heta roja îro jî berdewam kiriye.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}&lt;/ref&gt;

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&amp;q=The%20Journey%20of%20Man&amp;pg=PA138}}&lt;/ref&gt; di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}&lt;/ref&gt; Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}&lt;/ref&gt; Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>1a0qypar2gf2g98bvg9vj9qxycfxstr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085487</id>
      <parentid>2085486</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36437" sha1="juysob6mj8yuz8b202v5yzqdzz2btit" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa &quot;cîhana nû&quot; li  parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin.

Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuît ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de, koçberiyeke ku bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve wekê niştecîbûna parzemînê hatiye qebûlkirin, hatiye temam kirin. Di kolonîzasyona Norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li Grînlendayê û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin, lêbelê ev dever paşê hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt; Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin.

Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye.

== Etîmolojî û binavkirin ==
[[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]]
Navê &quot;Amerîka&quot; cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê &quot;Amerîka&quot;yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye.

Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Toby Lester, &quot;Putting America on the Map&quot;, Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}&lt;/ref&gt;

Lêbelê ji salên 1950î vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says &quot;In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens.&quot; Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of &quot;American&quot;.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt; Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Serdema berê kolombiyan ===
[[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]]
Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha &quot;berê kolombiyan&quot; bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn.

Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) zû de winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}&lt;/ref&gt;

==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ====
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] 
Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]]
Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&amp;q=The%20Journey%20of%20Man&amp;pg=PA138}}&lt;/ref&gt; di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}&lt;/ref&gt; Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}&lt;/ref&gt; Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêkê ya herêmê ve hinek nifûsên xwemalî xwe ji mirovên nû yê ku hatine parzemînê îzole kirine.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke duyem piştê destpêkirina nifûsa Amerîkayê pêk hatiye ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine. Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna sîstema komên xwînê ya ABO gihîştine encameke bi vê awayê. Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne. Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berî-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeya hebûn. Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.

==== Kolonîzasyona norsiyan ====
Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:
{{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî &quot;di dawiya cîhanê de&quot; nehatiye wergirtin û ger ew biçe û &quot;xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin&quot; lê ew neçûye.}}
=== Kolonîzasyona ewropî ya di asta berfireh de ===

== Perçeyên parzemînê ==
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê [[Kanada]] dest pê dike heya digihîje başûrê [[Arjentîn]]ê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
* [[Amerîkaya Bakur]]
* [[Amerîkaya Başûr]]
* [[Amerîkaya Navîn]]

== Dewlet û herêm ==
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}&lt;/ref&gt; û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;
|- style=&quot;background:#ececec;&quot;
! Dewlet an Herêm
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Rûerd bi têvahî&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Nifûs
! data-sort-type=&quot;number&quot; | Belaviya nifûsê&lt;br /&gt;(her km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Paytext
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]])
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13452}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|164.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Valley, Anguilla|The Valley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Antîgua û Berbûda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|442}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|86295}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Arjentîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2766890}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42669500}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buenos Aires]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aruba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|101484}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|594.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bahama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13943}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|351461}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nassau, Bahamas|Nassau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bajo Nuevo Bank]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barbados]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|430}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|285000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|595.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bridgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belîze]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22966}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|349728}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belmopan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bermûda]]
(Keyaniya Yekbûyî)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|64237}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1203.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bolîvya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1098580}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10027254}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[La Paz]] and [[Sucre]]&lt;ref&gt;[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bonaîre]]
(Holenda)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|294}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|41.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kralendijk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brezîl]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8514877}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|203106000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|23.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Brasília]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|151}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29537}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Road Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9984670}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37,411,592}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ottawa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Kaymanê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|264}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|81546}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|212.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[George Town, Cayman Islands|George Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Şîle]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|756950}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|17773000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santiago]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Clipperton]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot;&gt;Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot;&gt;These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolombiya]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1138910}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|47757000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bogotá]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kosta Rîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|51100}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4667096}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San José, Costa Rica|San José]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kûba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109886}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11167325}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Havana]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Curaçao]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|444}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|150563}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Willemstad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Domînîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|751}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|71293}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|89.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roseau]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Komara Domînîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|48671}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10378267}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|207.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Santo Domingo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ekuador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|283560}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15819400}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|53.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Quito]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[El Salvador]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21041}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6401240}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|293.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Salvador]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravèn Falkland]]&lt;ref&gt;Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12173}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.26}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|342}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2155}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Tune
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyanaya Fransî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|237549}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cayenne]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grînlenda]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2166086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|56483}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.026}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nuuk]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Grenada]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|344}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|103328}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|302.3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[St. George's, Grenada|St. George's]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guadeloupe]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1628}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|405739}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|246.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basse-Terre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|108889}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15806675}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|128.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guatemala City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Guyana]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|214999}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|784894}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haîtî]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|27750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10745665}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|361.5}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port-au-Prince]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hondûras]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|112492}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8555072}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|66.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tegucigalpa]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamaîka]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2717991}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|247.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingston, Jamaica|Kingston]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Martinique]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1128}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|392291}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|352.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fort-de-France]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Meksîk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1964375}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|119713203}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|57.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mexico City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montserrat]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|102}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4922}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|58.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravê Massalayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lulu Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nîkaragua]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130373}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6071045}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|44.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Managua]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|75417}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3405813}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|45.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panama City]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paraguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|406750}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6783374}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.6}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Asunción]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Perû]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1285220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30814175}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lima]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Porto Rîko]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8870}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3615086}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|448.9}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saba]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1537}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|118.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[The Bottom]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Barthélemy]] 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|8938}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|354.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Kitts û Nevîs]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|55000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|199.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Basseterre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Lucia]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|539}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|180000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|319.1}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Castries]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Martin]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|54}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|36979}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|552.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Marigot, St. Martin|Marigot]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Pierre and Miquelon]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|242}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|6081}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|389}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|109000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|280.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kingstown]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seranilla]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|100}}&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | N/A
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Saint Eustatius]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2739}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|130.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sint Marteen]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|37429}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1176.7}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3093}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|20}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.01}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[King Edward Point]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sûrînam]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|163270}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|534189}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Paramaribo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Trînîdad û Tobago]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5130}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1328019}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|261.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Port of Spain]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Turks û Kaykosê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|948}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|31458}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.8}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Cockburn Town]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|9629091}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|320206000}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|34.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washington, D.C.]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|347}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|106405}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|317.0}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ûrûguay]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|176220}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3286314}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.4}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Montevideo]]
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Venezuela]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|916445}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30206307}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.2}}
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karakas]]
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! Total
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|42320985}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|973186925}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|21.9}}
|
|}

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}}

{{Parzemîn}}
{{Welatên Amerîkayê}}

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîka| ]]
[[Kategorî:Cîhan]]
[[Kategorî:Parzemîn]]
[[Kategorî:Superparzemîn]]</text>
      <sha1>juysob6mj8yuz8b202v5yzqdzz2btit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Destpêk/MW</title>
    <ns>4</ns>
    <id>20151</id>
    <revision>
      <id>2085426</id>
      <parentid>1931519</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T00:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Malpera  Wîkînûçe (wikinews) hatiye girtin: https://www.wikinews.org/ ([[:meta:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews]] + Wîkîfonksiyon</comment>
      <origin>2085426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2077" sha1="9gmu0i961r8k6xid3aqg85s10aa38hu" xml:space="preserve">{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;3&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;vertical-align:top; background-color:transparent;&quot;
! class=&quot;wîkîlogo&quot; style=&quot;background-color:#E0E0E0; font-size:100%; text-align:center;&quot;|Malbata Wîkîmedyayê
|-
|
{| align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=&quot;90%&quot; style=&quot;color:#777; background:transparent;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| [[Wêne:Wikimedia Community Logo.svg|20px|Meta-Wiki|link=m:]] [[m:|'''Meta-Wîkî''']] – Koordînasyon
| [[Wêne:Commons-logo.svg|18px|Commons|link={{fullurl:commons:|uselang=ku-latn}}]] [{{fullurl:commons:|uselang=ku-latn}} '''Commons'''] – Wêne û medyayên din
| [[Wêne:Wiktionary-logo-ku.png|20px|Wîkîferheng|link=wikt:]] [[wikt:|'''Wîkîferheng''']] – Ferheng
|-
| [[Wêne:Wikibooks-logo.svg|20px|Wîkîpirtûk|link=b:]] [[b:|'''Wîkîpirtûk''']] – Pirtûk ji bo zanînê
| [[Wêne:Wikisource-logo.svg|20px|Wîkîçavkanî|link=oldwikisource:Main Page/Kurdî]] [[oldwikisource:Main Page/Kurdî|'''Wîkîçavkanî''']] – Çavkaniya azad
| [[Wêne:Wikiquote-logo.svg|20px|Wîkîgotin|link=q:]] [[q:|'''Wîkîgotin''']] – Gotinên kesan
|-
| [[Wêne:Wikispecies-logo.svg|20px|Wîkîcure|link=species:]] [[species:|'''Wîkîcure''']] – Rêbernameya cureyan
| [[Wêne:Wikifunctions-logo.svg|20px|Wikifunctions|link=:wikifunctions:]] [[:wikifunctions:|'''Wikifunctions''']] – Kataloga fonksiyonan
| [[Wêne:Wikiversity-logo.svg|20px|Wîkîversîte|link=//www.wikiversity.org]] [//www.wikiversity.org '''Wîkîversîte'''] – Platforma fêrbûnê
|-
| [[Wêne:Wikidata-logo-en.svg|20px|Wîkîdane|link={{fullurl:d:Wikidata:Destpêk|uselang=ku-latn}}]] [{{fullurl:d:Wikidata:Destpêk|uselang=ku-latn}} '''Wîkîdane'''] – Bingeha zanîna azad
| [[Wêne:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|20px|Wikivoyage|link=//www.Wikivoyage.org]] [//www.Wikivoyage.org '''Wîkîgeşt'''] – Rêbernameya geşt û guzarê
| [[Wêne:MediaWiki-2020-icon.svg|20px|MediaWiki|link=//www.mediawiki.org?uselang=ku-latn]] [//www.mediawiki.org?uselang=ku-latn '''MedyaWîkî'''] – Nermamrazên azad
|}
|}&lt;noinclude&gt;[[Kategorî:Destpêk]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9gmu0i961r8k6xid3aqg85s10aa38hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya Xelatgirên Nobela Wêjeyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21234</id>
    <revision>
      <id>2085410</id>
      <parentid>1962570</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IvanScrooge98</username>
        <id>26541</id>
      </contributor>
      <comment>img</comment>
      <origin>2085410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25692" sha1="dtokt0nbj9h1f9p78nu231xvgk3of3d" xml:space="preserve">Lîsteya xelatwergirên [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê]]
== Xelatgir ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Sal
!Wêne
!Xelatgir
!Welat
!Ziman
!Cure
|-
|1901
|[[Wêne:Sully-Prudhomme.jpg|75px]]
|'''[[Sully Prudhomme]]''' &lt;br&gt; (1839 – 1907)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya seyem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|helbest, ceribandin
|-
|1902
|[[Wêne:T-mommsen-2.jpg|75px]]
|'''[[Theodor Mommsen]]''' &lt;br&gt; (1817 – 1903)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Împeratoriya Almanî|nav=Almanya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|dîrok, dad
|-
|1903
|[[Wêne:Portrett av Bjørnstjerne Bjørnson, 1909 - no-nb digifoto 20150129 00043 bldsa BB0791 - Restoration.jpg|75px]]
|'''[[Bjørnstjerne Bjørnson]]''' &lt;br&gt; (1832 – 1910)
|data-sort-value=&quot;Norwêc&quot; |{{Ala|Norwêc|nav=Norwêc}}
|[[Zimanê norwêcî|Norwêcî]]
|helbest, roman, drama
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |1904
|[[Wêne:Frederic Mistral portrait photo.jpg|75px]]
|'''[[Frédéric Mistral]]''' &lt;br&gt; (1830 – 1914)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya seyem|nav=Fransa}}
|[[Zaravaya provensalî|Provensalî]]
|helbest, fîlolojî
|-
|[[Wêne:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|75px]]
|'''[[José Echegaray]]''' &lt;br&gt; (1830 – 1914)
|data-sort-value=&quot;Spanya&quot; |{{Ala|Restorasyon (Spanya)|nav=Spanya}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|drama
|-
|1905
|[[Wêne:Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|75px]]
|'''[[Henryk Sienkiewicz]]''' &lt;br&gt; (1846 – 1916)
|data-sort-value=&quot;Rûsya&quot; |{{Ala|Polonya|1815}}&lt;br&gt;({{Ala|Împeratoriya Rûsî}})
|[[Zimanê polonî|Polonî]]
|roman
|-
|1906
|[[Wêne:Giosuè Carducci2.jpg|75px]]
|'''[[Giosuè Carducci]]''' &lt;br&gt; (1835 – 1907)
|data-sort-value=&quot;Îtalya&quot; |{{Ala|Keyaniya Îtalyayê|nav=Îtalya}}
|[[Zimanê îtalî|Îtalî]]
|helbest
|-
|1907
|[[Wêne:Rudyard Kipling (portrait).jpg|75px]]
|'''[[Rudyard Kipling]]''' &lt;br&gt; (1865 – 1936)
|data-sort-value=&quot;Keyaniya Yekbûyî&quot; |{{Ala|Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda|nav=Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, helbest
|-
|1908
|[[Wêne:Eucken-im-Alter.png|75px]]
|'''[[Rudolf Christoph Eucken]]''' &lt;br&gt; (1846 – 1926)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Împeratoriya Almanî|nav=Almanya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|felsefe
|-
|1909
|[[Wêne:Selma Lagerlöf.jpg|75px]]
|'''[[Selma Lagerlöf]]''' &lt;br&gt; (1858 – 1940)
|{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1910
|[[Wêne:Paul Heyse 1910.jpg|75px]]
|'''[[Paul Heyse|Paul von Heyse]]''' &lt;br&gt; (1830 – 1914)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Împeratoriya Almanî|nav=Almanya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|helbest, drama, roman, kurteçîrok
|-
|1911
|[[Wêne:Maurice Maeterlinck's Portrait.jpg|75px]]
|'''[[Maurice Maeterlinck]]''' &lt;br&gt; (1862 – 1949)
|data-sort-value=&quot;Belçîka&quot; |{{Ala|Belçîka}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|drama, helbest, ceribandin
|-
|1912
|[[Wêne:Gerhart Hauptmann nobel.jpg|75px]]
|'''[[Gerhart Hauptmann]]''' &lt;br&gt; (1862 – 1949)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Împeratoriya Almanî|nav=Almanya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|drama, roman
|-
|1913
|[[Wêne:Tagore3.jpg|75px]]
|'''[[Rabindranath Tagore]]''' &lt;br&gt; (1861 – 1941)
|data-sort-value=&quot;India&quot; |{{Ala|Hindistana brîtanî|nav=Hindistan}}&lt;br&gt;({{Ala|Împeratoriya brîtanî}})
|[[Zimanê bengalî|Bengalî]] û [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest, roman, drama, kurteçîrok, muzîk, ceribandin, felsefe, rexnegiriya wêjeyî, werger
|-
|1914
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1915
|[[Wêne:Romain Rolland 1915.jpg|75px]]
|'''[[Romain Rolland]]''' &lt;br&gt; (1866 – 1940)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya seyem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman
|-
|1916
|[[Wêne:Verner von Heidenstam in the 1890s.jpg|75px]]
|'''[[Verner von Heidenstam]]''' &lt;br&gt; (1859 – 1940)
|data-sort-value=&quot;Swêd&quot; |{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|helbest, roman
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |1917
|[[Wêne:Karl Gjellerup.jpg|75px]]
|'''[[Karl Adolph Gjellerup]]''' &lt;br&gt; (1857 – 1919)
|data-sort-value=&quot;Danîmarka&quot; |{{Ala|Danîmarka}}
|[[Zimanê danî|Danî]] û [[Zimanê almanî|Almanî]]
|helbest
|-
|[[Wêne:Henrik Pontoppidan 1917.jpg|75px]]
|'''[[Henrik Pontoppidan]]''' &lt;br&gt; (1857 – 1943)
|data-sort-value=&quot;Danîmarka&quot; |{{Ala|Danîmarka}}
|[[Zimanê danî|Danî]]
|roman
|-
|1918
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1919
|[[Wêne:Carl Spitteler 1919.jpg|75px]]
|'''[[Carl Spitteler]]''' &lt;br&gt; (1845 – 1924)
|data-sort-value=&quot;Swîsre&quot; |{{Ala|Swîsre}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|helbest
|-
|1920
|[[Wêne:Hamsun bldsa HA0341.jpg|75px]]
|'''[[Knut Hamsun]]''' &lt;br&gt; (1859 – 1952)
|data-sort-value=&quot;Norwêc&quot; |{{Ala|Norwêc}}
|[[Zimanê norwêcî|Norwêcî]]
|roman
|-
|1921
|[[Wêne:Anatole France 1893.jpg|75px]]
|'''[[Anatole France]]''' &lt;br&gt; (1844 – 1924)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya seyem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, helbest
|-
|1922
|[[Wêne:Jacinto Benavente y Martinez.jpg|75px]]
|'''[[Jacinto Benavente]]''' &lt;br&gt; (1866 – 1954)
|data-sort-value=&quot;Spanya&quot; |{{Ala|Restorasyon (Spanya)|nav=Spanya}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|drama
|-
|1923
|[[Wêne:Yeats1923.jpg|75px]]
|'''[[W. B. Yeats|William Butler Yeats]]''' &lt;br&gt; (1865 – 1939)
|data-sort-value=&quot;Îrlenda&quot; |{{Ala|Dewleta îrlendî ya azad|nav=Îrlenda}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest
|-
|1924
|[[Wêne:Wladyslaw Reymont 1924.jpg|75px]]
|'''[[Władysław Reymont]]''' &lt;br&gt; (1867 – 1925)
|data-sort-value=&quot;Polonya&quot; |{{Ala|Polonya|1919}}
|[[Zimanê polonî|Polonî]]
|roman
|-
|1925
|[[Wêne:George Bernard Shaw 1934-12-06.jpg|75px]]
|'''[[George Bernard Shaw]]''' &lt;br&gt; (1856 – 1950)
|data-sort-value=&quot;Îrlenda&quot; |{{Ala|Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda|nav=Keyaniya Yekbûyî}} &lt;br/&gt;  {{Ala|Dewleta îrlendî ya azad|nav=Îrlenda}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.britannica.com/biography/George-Bernard-Shaw |sernav=George Bernard Shaw {{!}} Irish dramatist and critic |xebat=Encyclopedia Britannica |tarîxa-gihiştinê=2018-02-18 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180310044246/https://www.britannica.com/biography/George-Bernard-Shaw |tarîxa-arşîvê=2018-03-10 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt; (Li Dublin, Îrlendayê ji dayik bûye, koçî Înglistanê kiriye)
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|drama, rexnegiriya wêjeyî
|-
|1926
|[[Wêne:Grazia Deledda 1926.jpg|75px]]
|'''[[Grazia Deledda]]''' &lt;br&gt; (1871 – 1936)
|data-sort-value=&quot;Îtalya&quot; |{{Ala|Keyaniya Îtalyayê|nav=Îtalya}}
|[[Zimanê îtalî|Îtalî]]
|helbest, roman
|-
|1927
|[[Wêne:Bergson-Nobel-photo.jpg|75px]]
|'''[[Henri Bergson]]''' &lt;br&gt; (1859 – 1941)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya seyem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|felsefe
|-
|1928
|[[Wêne:Sigrid Undset 1928.jpg|75px]]
|'''[[Sigrid Undset]]''' &lt;br&gt; (1882 – 1949)
|data-sort-value=&quot;Norwêc&quot; |{{Ala|Norwêc}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Danîmarka]])
|[[Zimanê norwêcî|Norwêcî]]
|roman
|-
|1929
|[[Wêne:Thomas Mann 1929.jpg|75px]]
|'''[[Thomas Mann]]''' &lt;br&gt; (1875 – 1955)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Komara Weimar|nav=Almanya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin
|-
|1930
|[[Wêne:Sinclair Lewis 1930.jpg|75px]]
|'''[[Sinclair Lewis]]''' &lt;br&gt; (1885 – 1951)
|data-sort-value=&quot;DYA&quot; |{{Ala|DYA|1912}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, drama
|-
|1931
|[[Wêne:Erik Axel Karlfeldt 1931.jpg|75px]]
|'''[[Erik Axel Karlfeldt]]''' &lt;br&gt; (1864 – 1931)
|{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|helbest
|-
|1932
|[[Wêne:John Galsworthy 2.jpg|75px]]
|'''[[John Galsworthy]]''' &lt;br&gt; (1867 – 1933)
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman
|-
|1933
|[[Wêne:Ivan Bunin 1933.jpg|75px]]
|'''[[Ivan Bunin]]''' &lt;br&gt; (1870 – 1953)
||Bêdewlet&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Rûsyaya Çarî]])
|[[Zimanê rûsî|Rûsî]]
|kurteçîrok, helbest, roman
|-
|1934
|[[Wêne:Luigi Pirandello 1932.jpg|75px]]
|'''[[Luigi Pirandello]]''' &lt;br&gt; (1867 – 1936)
|data-sort-value=&quot;Îtalya&quot; |{{Ala|Îtalya|1861}}
|[[Zimanê îtalî|Îtalî]]
|drama, roman, kurteçîrok
|-
|1935
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1936
|[[Wêne:Eugene O'Neill 1936.jpg|75px]]
|'''[[Eugene O'Neill]]''' &lt;br&gt; (1888 – 1953)
|{{Ala|DYA|1912}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|drama
|-
|1937
|[[Wêne:Roger Martin du Gard 1937.jpg|75px]]
|'''[[Roger Martin du Gard]]''' &lt;br&gt; (1881 – 1958)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya seyem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman
|-
|1938
|[[Wêne:Pearl Buck (Nobel).jpg|75px]]
|'''[[Pearl S. Buck|Pearl Buck]]''' (1892 – 1973)
|{{Ala|DYA|1912}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, jînenîgarî
|-
|1939
|[[Wêne:FransEemilSillanpää.jpg|75px]]
|'''[[Frans Eemil Sillanpää]]''' &lt;br&gt; (1888 – 1964)
|{{Ala|Fînlenda}}
|[[Fînî]]
|roman
|-
|1940
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1941
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1942
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1943
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |''Nehatiye dayîn''
|-
|1944
|[[Wêne:Johannes Vilhelm Jensen 1944.jpg|75px]]
|style=&quot;white-space:nowrap;&quot; |'''[[Johannes Vilhelm Jensen]]''' &lt;br&gt; (1873 – 1950)
|{{Ala|Danîmarka}}
|[[Zimanê danî|Danî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1945
|[[Wêne:Gabriela Mistral 1945.jpg|75px]]
|'''[[Gabriela Mistral]]''' &lt;br&gt; (1889 – 1957)
|data-sort-value=&quot;Şîle&quot; |{{Ala|Şîle}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|helbest
|-
|1946
|[[Wêne:Hermann Hesse 1946.jpg|75px]]
|'''[[Hermann Hesse]]''' &lt;br&gt; (1877 – 1962)
|data-sort-value=&quot;Swîsre&quot; |{{Ala|Almanya}}&lt;br /&gt;{{Ala|Swîsre}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Împeratoriya Almanî|Almanya]])
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, helbest
|-
|1947
|[[Wêne:André Gide.jpg|75px]]
|'''[[André Gide]]''' &lt;br&gt; (1869 – 1951)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya çarem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, ceribandin
|-
|1948
|[[Wêne:TS Eliot.jpg|75px]]
|'''[[T. S. Eliot|Thomas Stearns Eliot]]''' &lt;br&gt; (1888 – 1965)
|data-sort-value=&quot;Keyaniya Yekbûyî&quot; |{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[DYA]])
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest
|-
|1949
|[[Wêne:Carl Van Vechten - William Faulkner (greyscale and cropped).jpg|75px]]
|'''[[William Faulkner]]''' &lt;br&gt; (1897 – 1962)
|{{Ala|DYA|1912}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1950
| 
|'''[[Bertrand Russell]]''' &lt;br&gt; (1872 – 1970)
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|felsefe
|-
|1951
|[[Wêne:Lagerkvist.jpg|75px]]
|'''[[Pär Lagerkvist]]''' &lt;br&gt; (1891 – 1974)
|{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|helbest, roman, kurteçîrok, drama
|-
|1952
|[[Wêne:François Mauriac 1952.jpg|75px]]
|'''[[François Mauriac]]''' &lt;br&gt; (1885 – 1970)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya çarem|nav=Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1953
|[[Wêne:Winston Churchill cph.3a49758.jpg|75px]]
|'''[[Winston Churchill]]''' &lt;br&gt; (1874 – 1965)
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|dîrok, ceribandin, [[xatirat]]
|-
|1954
|[[Wêne:Ernest Hemingway 1950 crop.jpg|75px]]
|'''[[Ernest Hemingway]]''' &lt;br&gt; (1899 – 1961)
|{{Ala|DYA|1912}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, senaryo
|-
|1955
|[[Wêne:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|75px]]
|'''[[Halldór Laxness]]''' &lt;br&gt; (1902 – 1998)
|{{Ala|Îslenda}}
|[[Zimanê îslendî|Îslendî]]
|roman, kurteçîrok, drama, helbest
|-
|1956
|[[Wêne:JRJimenez.JPG|75px]]
|'''[[Juan Ramón Jiménez]]''' &lt;br&gt; (1881 – 1958)
|{{Ala|Spanyaya Frankoyî|nav=Spanya}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|helbest
|-
|1957
|[[Wêne:Camus Harcourt 1945.jpg|75px]]
|'''[[Albert Camus]]''' &lt;br&gt; (1913 – 1960)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Komara fransî ya çarem|nav=Fransa}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Cezayir]]ê fransî)
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, kurteçîrok, drama, felsefe, ceribandin
|-
|1958
|[[Wêne:Boris Pasternak 1958 photo.jpg|75px]]
|'''[[Boris Pasternak]]''' &lt;br&gt; (1890 – 1960)
|{{Ala|Yekîtiya Sovyetan|1955}}
|[[Zimanê rûsî|Rûsî]]
|roman, helbest, werger
|-
|1959
|[[Wêne:Salvatore Quasimodo 1959.jpg|75px]]
|'''[[Salvatore Quasimodo]]''' &lt;br&gt; (1890 – 1960)
|{{Ala|Îtalya}}
|[[Zimanê îtalî|Îtalî]]
|helbest
|-
|1960
|[[Wêne:Saint-John Perse 1960.jpg|75px]]
|'''[[Saint-John Perse]]''' &lt;br&gt; (1887 – 1975)
|{{Ala|Fransa}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn Guadeloupe)
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|helbest
|-
|1961
|[[Wêne:S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961.jpg|75px]]
|'''[[Ivo Andrić]]''' &lt;br&gt; (1892 – 1975)
|{{Ala|Yûgoslavya}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Awistriya-Mecaristan]])
|[[Bosnian Croat]]
|roman, kurteçîrok
|-
|[[1962]]
|[[Wêne:John Steinbeck 1939 (cropped).jpg|75px]]
|'''[[John Steinbeck]]''' &lt;br&gt; (1902 – 1968)
|{{Ala|DYA}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, senaryo
|-
|1963
|[[Wêne:Giorgos Seferis 1963.jpg|75px]]
|'''[[Giorgos Seferis]]''' &lt;br&gt; (1900 – 1971)
|data-sort-value=&quot;Yewnanistan&quot; |{{Ala|Keyaniya Yewnanistanê|nav=Yewnanistan}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Împeratoriya Osmanî]])
|[[Zimanê yewnanî|Yewnanî]]
|helbest, ceribandin, xatirat
|-
|1964
|[[Wêne:Jean Paul Sartre 1965.jpg|75px]]
|'''[[Jean-Paul Sartre]]''' &lt;br&gt; (1905 – 1980)
|{{Ala|Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, kurteçîrok, felsefe, drama, rexnegiriya wêjeyî, senaryo
|-
|1965
|[[Wêne:Mikhail Sholokhov 1960.jpg|75px]]
|'''[[Mikhail Sholokhov]]''' &lt;br&gt; (1905 – 1984)
|{{Ala|Yekîtiya Sovyetan|1955}}
|[[Zimanê rûsî|Rûsî]]
|roman
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |1966
| 
|'''[[Shmuel Yosef Agnon]]''' &lt;br&gt; (1888 – 1970)
|{{Ala|Îsraêl}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Awistirya-Mecaristan]])
|[[Hebrew language|Hebrew]]
|roman, kurteçîrok
|-
|[[Wêne:Nelly Sachs 1966.jpg|75px]]
|'''[[Nelly Sachs]]''' &lt;br&gt; (1891 – 1970)
|data-sort-value=&quot;Swêd&quot; |{{Ala|Almanya}}&lt;br /&gt;{{Ala|Swêd}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Împeratoriya Almanî|Almanya]])
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|helbest, drama
|-
|1967
|[[Wêne:Miguel Angel Asturias.jpg|75px]]
|'''[[Miguel Ángel Asturias]]''' &lt;br&gt; (1899 – 1974)
|{{Ala|Guatemala}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|roman, helbest
|-
|1968
|[[Wêne:Yasunari Kawabata 1968 cropped.jpg|75px]]
|'''[[Yasunari Kawabata]]''' &lt;br&gt; (1899 – 1972)
|{{Ala|Japon|1947}}
|[[Zimanê japonî|Japonî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|[[1969]]
|[[Wêne:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|75px]]
|'''[[Samuel Beckett]]''' &lt;br&gt; (1906 – 1989)
|data-sort-value=&quot;Îrlenda&quot; |{{Ala|Dewleta îrlendî ya azad|nav=Îrlenda}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]] û [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, drama, helbest
|-
|1970
|[[Wêne:Solzhenitsyn.jpg|75px]]
|'''[[Aleksandr Solzhenitsyn]]''' &lt;br&gt; (1918 – 2008)
|{{Ala|Yekîtiya Sovyetan|1955}}
|[[Zimanê rûsî|Rûsî]]
|roman
|-
|1971
|[[Wêne:Pablo Neruda 1963.jpg|75px]]
|'''[[Pablo Neruda]]''' &lt;br&gt; (1904 – 1973)
|data-sort-value=&quot;Şîle&quot; |{{Ala|Şîle}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|helbest
|-
|1972
|[[Wêne:Heinrich Böll (1983).jpg|75px]]
|'''[[Heinrich Böll]]''' &lt;br&gt; (1917 – 1985)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Almanya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1973
|[[Wêne:Patrick White 1973.jpg|75px]]
|'''[[Patrick White]]''' &lt;br&gt; (1912 – 1990)
|{{Ala|Awistralya}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Keyaniya Yekbûyî]])
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, drama
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |1974
|[[Wêne:Eyvind.JPG|75px]]
|'''[[Eyvind Johnson]]''' &lt;br&gt; (1900 – 1976)
|{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|roman
|-
|[[Wêne:Harry Martinson 001.tiff|75px]]
|'''[[Harry Martinson]]''' &lt;br&gt; (1904 – 1978)
|{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|helbest, roman, drama
|-
|1975
|[[Wêne:Eugenio montale 2.jpg|75px]]
|'''[[Eugenio Montale]]''' &lt;br&gt; (1896 – 1981)
|{{Ala|Îtalya}}
|[[Zimanê îtalî|Îtalî]]
|helbest
|-
|1976
|[[Wêne:Saul Bellow (Herzog portrait).jpg|75px]]
|'''[[Saul Bellow]]''' &lt;br&gt; (1915 – 2005)
|data-sort-value=&quot;DYA&quot; |{{Ala|DYA}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Kanada]])
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1977
|[[Wêne:Vicentealeixandre.jpg|75px]]
|'''[[Vicente Aleixandre]]''' &lt;br&gt; (1898 – 1984)
|{{Ala|Spanya|1977}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|helbest
|-
|1978
|[[Wêne:Dan Hadani collection (990044399930205171).jpg|75px]]
|'''[[Isaac Bashevis Singer]]''' &lt;br&gt; (1902 – 1991)
|data-sort-value=&quot;DYA&quot; |{{Ala|DYA}}&lt;br&gt;{{Ala|Polonya|1928}}
|[[Yiddish language|Yiddish]]
|roman, kurteçîrok, xatirat
|-
|1979
|[[Wêne:Odysseas Elytis 1974.jpg|75px]]
|'''[[Odysseas Elytis]]''' &lt;br&gt; (1911 – 1996)
|{{Ala|Yewnanistan}}
|[[Greek language|Greek]]
|helbest, ceribandin
|-
|1980
|[[Wêne:Czeslaw Milosz 3 ap.tif|75px]]
|'''[[Czesław Miłosz]]''' &lt;br&gt; (1911 – 2004)
|&lt;br /&gt;{{Ala|Poland}}
|[[Zimanê polonî|Polonî]]
|helbest, ceribandin
|-
|1981
|[[Wêne:Elias Canetti 2.jpg|75px]]
|'''[[Elias Canetti]]''' &lt;br&gt; (1905 – 1994)
|style=&quot;white-space:nowrap;&quot; data-sort-value=&quot;Keyaniya Yekbûyî&quot; |{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Bulgaristan]])
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|style=&quot;white-space:nowrap;&quot; |roman, drama, xatirat, ceribandin
|-
|1982
|[[Wêne:Gabriel García Márquez 02.jpg|75px]]
|'''[[Gabriel García Márquez]]''' &lt;br&gt; (1927 – 2014)
|{{Ala|Kolombiya}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|roman, kurteçîrok, senaryo
|-
|1983
|[[Wêne:William Golding 1983.jpg|75px]]
|'''[[William Golding]]''' &lt;br&gt; (1911 – 1993)
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, helbest, drama
|-
|1984
|[[Wêne:Jaroslav Seifert 1981 foto Hana Hamplová crop.jpg|75px]]
|'''[[Jaroslav Seifert]]''' &lt;br&gt; (1901 – 1986)
|{{Ala|Çekoslovakya}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Awistirta-Mecaristan]])
|[[Zimanê çekî|Çekî]]
|helbest
|-
|1985
|[[Wêne:Claude Simon 1967.jpg|75px]]
|'''[[Claude Simon]]''' &lt;br&gt; (1913 – 2005)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Fransa}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Madagaskar]]a fransî)
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, rexnegiriya wêjeyî
|-
|1986
|[[Wêne:WoleSoyinka2015.jpg|75px]]
|'''[[Wole Soyinka]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1934)
|{{Ala|Nîjerya}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|drama, roman, helbest, senaryo
|-
|1987
|[[Wêne:Joseph Brodsky 1988.jpg|75px]]
|'''[[Joseph Brodsky]]''' &lt;br&gt; (1940 – 1996)
|data-sort-value=&quot;DYA&quot; |{{Ala|DYA}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Yekîtiya Sovyetan]])
|[[Zimanê rûsî|Rûsî]] û [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest, ceribandin
|-
|1988
|[[Wêne:Naguib Mahfouz HR.jpg|75px]]
|'''[[Naguib Mahfouz]]''' &lt;br&gt; (1911 – 2006)
|{{Ala|Misir}}
|[[Modern Standard Arabic|Arabic]]
|roman, kurteçîrok
|-
|1989
|[[Wêne:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|75px]]
|'''[[Camilo José Cela]]''' &lt;br&gt; (1916 – 2002)
|{{Ala|Spanya}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin, helbest
|-
|1990
|[[Wêne:Paz0.jpg|75px]]
|'''[[Octavio Paz]]''' &lt;br&gt; (1914 – 1998)
|{{Ala|Meksîk}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|helbest, ceribandin
|-
|1991
|[[Wêne:Nadine Gordimer 01.JPG|75px]]
|'''[[Nadine Gordimer]]''' &lt;br&gt; (1923 – 2014)
|{{Ala|Afrîkaya Başûr|1928}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin, drama
|-
|1992
|[[Wêne:Derek Walcott.jpg|75px]]
|'''[[Derek Walcott]]''' &lt;br&gt; (1930 – 2017)
|{{Ala|Saint Lucia|1979}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest, drama
|-
|1993
|[[Wêne:Toni Morrison.jpg|75px]]
|'''[[Toni Morrison]]''' &lt;br&gt; (1931 – 2019)
|{{Ala|DYA}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman
|-
|1994
|[[Wêne:Oe Kenzaburo 1-2.jpg|75px]]
|'''[[Kenzaburō Ōe]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1935)
|{{Ala|Japon|1947}}
|[[Zimanê japonî|Japonî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin
|-
|1995
|[[Wêne:Seamus Heaney Photograph Edit.jpg|75px]]
|'''[[Seamus Heaney]]''' &lt;br&gt; (1939 – 2013)
|data-sort-value=&quot;Îrlenda&quot; |{{Ala|Îrlenda}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest, drama, werger
|-
|1996
|[[Wêne:Wisława Szymborska 2009.10.23 (1).jpg|75px]]
|'''[[Wisława Szymborska]]''' &lt;br&gt; (1923 – 2012)
|{{Ala|Poland}}
|[[Zimanê polonî|Polonî]]
|helbest, ceribandin, werger
|-
|1997
|[[Wêne:DarioFo1.jpg|75px]]
|'''[[Dario Fo]]''' &lt;br&gt; (1926 – 2016)
|{{Ala|Îtalya}}
|[[Zimanê îtalî|Îtalî]]
|drama, awasazî
|-
|1998
|[[Wêne:JSJoseSaramago.jpg|75px]]
|'''[[José Saramago]]''' &lt;br&gt; (1922 – 2010)
|{{Ala|Portûgal}}
|[[Zimanê portûgalî|Portûgalî]]
|roman, drama, helbest
|-
|1999
|[[Wêne:Günter Grass auf dem Blauen Sofa.jpg|75px]]
|'''[[Günter Grass]]''' &lt;br&gt; (1927 – 2015)
|{{Ala|Almanya}} (Jidayikbûn [[Bajarê Azad ê Danzig]])
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, drama, helbest
|-
|2000
|[[Wêne:Gao Xingjian (2012, cropped).jpg|75px]]
|'''[[Gao Xingjian]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1940)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Fransa}} (since 1998)&lt;br&gt;{{Ala|Çîn}} (1940–1998)
|[[Zimanê çînî|çînî]]
|roman, drama, rexnegiriya wêjeyî
|-
|2001
|[[Wêne:VS Naipaul 2016 Dhaka (cropped).jpg|75px]]
|'''[[V. S. Naipaul|Vidiadhar Surajprasad Naipaul]]''' &lt;br&gt; (1932 – 2018)
|data-sort-value=&quot;Keyaniya Yekbûyî&quot; |{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Trînîdad û Tobago]])
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] 
|roman, ceribandin
|-
|2002
|[[Wêne:Kertész Imre cropped.jpg|75px]]
|'''[[Imre Kertész]]''' &lt;br&gt; (1929 – 2016)
|{{Ala|Mecaristan}}
|[[Zimanê mecarî|Mecarî]]
|roman
|-
|2003
|[[Wêne:JM Coetzee redux.jpg|75px]]
|'''[[J. M. Coetzee|John Maxwell Coetzee]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1940)
|{{Ala|Awistralya}}&lt;br&gt;{{Ala|Afrîkaya Başûr}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, ceribandin, werger
|-
|2004
|[[Wêne:Elfriede jelinek 2004 small.jpg|75px]]
|'''[[Elfriede Jelinek]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1946)
|{{Ala|Awistirya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, drama
|-
|2005
|[[Wêne:Pinterfoto cropped2.jpg|75px]]
|'''[[Harold Pinter]]''' &lt;br&gt; (1930 – 2008)
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|drama, senaryo
|-
|2006
|[[Wêne:Orhan Pamuk redux.jpg|75px]]
|'''[[Orhan Pamuk]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1952)
|{{Ala|Tirkiye}} 
|[[Zimanê tirkî|Tirkî]]
|roman, senaryo, xwejînenîgarî, ceribandin
|-
|2007
|[[Wêne:Doris lessing 20060312 (square).jpg|75px]]
|'''[[Doris Lessing]]''' &lt;br&gt; (1919 – 2013)
|data-sort-value=&quot;Keyaniya Yekbûyî&quot; |{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}&lt;br&gt;{{Ala|Zîmbabwe}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Xanedana Qaçarê|Îran]])
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, drama, helbest, kurteçîrok, xatirat, xwejînenîgarî
|-
|2008
|[[Wêne:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]]
|'''[[J. M. G. Le Clézio|Jean-Marie Gustave Le Clézio]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1940)
|data-sort-value=&quot;Fransa&quot; |{{Ala|Fransa}}&lt;br&gt;{{Ala|Maurîtius}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin, werger
|-
|2009
|[[Wêne:Herta Müller (2019).jpg|75px]]
|'''[[Herta Müller]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1953)
|data-sort-value=&quot;Almanya&quot; |{{Ala|Almanya}}&lt;br&gt;(Jidayikbûn [[Romanya]])
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, kurteçîrok, helbest, ceribandin
|-
|2010
|[[Wêne:Vargas Llosa Madrid 2012.jpg|75px]]
|'''[[Mario Vargas Llosa]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1936)
|{{Ala|Perû}}&lt;br&gt;{{Ala|Spanya}}
|[[Zimanê spanî|Spanî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin, drama, xatirat 
|-
|2011
|[[Wêne:Transtroemer.jpg|75px]]
|'''[[Tomas Tranströmer]]''' &lt;br&gt; (1931 – 2015)
|{{Ala|Swêd}}
|[[Zimanê swêdî|Swêdî]]
|helbest, werger
|-
|2012
|[[Wêne:MoYan Hamburg 2008.jpg|75px]]
|'''[[Mo Yan]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1955)
|{{Ala|Çîn}}
|[[Zimanê çînî|Çînî]]
|roman, kurteçîrok
|-
|2013
|[[Wêne:Alice Munro.jpg|75px]]
|'''[[Alice Munro]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1931)
|{{Ala|Kanada}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|kurteçîrok
|-
|2014
|[[Wêne:Patrick Modiano 6 dec 2014 - 22.jpg|75px]]
|'''[[Patrick Modiano]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1945)
|{{Ala|Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|roman, senaryo
|-
|2015
|[[Wêne:Світлана Алексієвич (Київ, 2016) 08 (cropped).JPG|75px]]
|'''[[Svetlana Alexievich]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1948)
|{{Ala|Belarûs}}&lt;br&gt; (Jidayikbûn [[Yekîtiya Sovyetan]])
|[[Zimanê rûsî|Rûsî]]
|dîrok, ceribandin
|-
|[[2016]]
|[[Wêne:Bob Dylan - Azkena Rock Festival 2010 1.jpg|75px]] 
|'''[[Bob Dylan]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1941)
|{{Ala|DYA}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest, awasazî
|-
|2017
|[[Wêne:Kazuo Ishiguro in Stockholm 2017 02.jpg|75px]] 
|'''[[Kazuo Ishiguro]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1954)
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} (Jidayikbûn [[Japonya]])
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, senaryo, kurteçîrok
|-
|2018
|[[Wêne:Olga Tokarczuk (2018).jpg|75px]]
|'''[[Olga Tokarczuk]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1962)
|{{Ala|Poland}}
|[[Zimanê polonî|Polonî]]
|roman, kurteçîrok, helbest, ceribandin, senaryo
|-
|[[2019]]
|[[Wêne:Peter-handke.jpg|75px]]
|'''[[Peter Handke]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1942)
|{{Ala|Awistirya}}
|[[Zimanê almanî|Almanî]]
|roman, kurteçîrok, drama, werger, senaryo
|-
|2020
|[[Wêne:Louise Glück circa 1977.jpg|100x100px]]
|'''[[Louise Glück]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1943)
|{{Ala|DYA}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|helbest, ceribandin
|-
|2021
|[[Wêne:Abdulrazak Gurnah 2022 (cropped2).jpg|75px]]
|'''[[Abdulrazak Gurnah]]''' &lt;br&gt; (jdb. 1948)
||{{Ala|Tanzanya}}&lt;br&gt;{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
|roman, kurteçîrok, ceribandin
|-
|2022
|[[Wêne:Annie Ernaux al Salone del Libro (cropped2).jpg|75px]]
|'''[[Annie Ernaux]]'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/ |sernav=The Nobel Prize in Literature 2022 |malper=NobelPrize.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=6 çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; (b. 1940)
||{{Ala|Fransa}}
|[[Zimanê fransî|Fransî]]
|otobiyografî, roman
|}

== Çavkanî ==
{{Werger çavkanî|en|List of Nobel laureates in Literature}}
{{Çavkanî}}

{{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê| ]]</text>
      <sha1>dtokt0nbj9h1f9p78nu231xvgk3of3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Agahîdank gol</title>
    <ns>10</ns>
    <id>40789</id>
    <revision>
      <id>2085417</id>
      <parentid>2067896</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ABreault (WMF)</username>
        <id>54630</id>
      </contributor>
      <comment>emplate:Nexşeya cihan doesn't need the indicator markup to parse the coordinates from Template:Koord. And since the indicator isn't in the final output, Parsoid won't know about it. Output the indicator with the Koordînat that make it to the page. Needed for [[phab:T423785|T423785]]</comment>
      <origin>2085417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3414" sha1="lrwwzaadi68x9ya5bjees3z7jak4oaw" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{|class=&quot;wikitable float-right infobox&quot; cellpadding=&quot;4&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size:100%; width:310px; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px #9e9e9e solid; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;sernav nexşe&quot; style=&quot;background-color:#cedeff; text-align:center; font-size: 120%; height:25px&quot;| {{#if:{{{nav|}}}| {{{nav|}}}| {{PAGENAME}} }} {{#if:{{{navê_din|}}}| &lt;br&gt;{{{navê_din}}} }}
|-
{{#if:{{{wêne|}}}|
{{!}}  colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:smaller; padding:3px&quot; {{!}} [[wêne:{{{wêne}}}|290px]] {{#if:{{{wêne_sernav|}}}|
&lt;br&gt;{{{wêne_sernav}}} }}
}}
|-
{{#if: {{{herêm|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Herêm
{{!}} {{{herêm|}}} |
}}
|-
{{#if: {{{bilindî|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Bilindî
{{!}} {{{bilindî}}} [[Metre|m]]
}}
|-
{{#if: {{{rûber|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Rûber
{{!}} {{{rûber}}} [[Çargoşê kîlomêtre|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]]
}}
|-
{{#if: {{{dirêjî|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Dirêjî
{{!}} {{{dirêjî}}} km
}}
|-
{{#if: {{{firehî|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Firehî&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
{{!}} {{{firehî}}} km
}}
|-
{{#if: {{{kûrahî|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Kûrahî
{{!}} {{{kûrahî}}} m
}}
|-
{{#if: {{{qeware|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Qeware
{{!}} {{{qeware}}} [[Mitirê kabik|m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;]]
}}
|-
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}{{{koordînat|}}}{{#Property:P625}} |
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Koordînat
{{!}} style=&quot;white-space:nowrap&quot; {{!}} {{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|{{Koord|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|type:waterbody|format=dms|display=inline}}|{{#if:{{{koordînat|}}}|{{{koordînat|}}}|{{#if:{{#Property:P625}}|{{Koord|type:waterbody|format=dms|display=inline,title}}|}}|}}|}}
}}
|-
{{#if:{{#if:{{{nexşeya_cihan|}}}|{{{lat_deg|}}}{{#Property:P625}}{{{koordînat|}}} }} |
{{!}} colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; {{!}}&lt;!---
--&gt;{{Nexşeya cihan  | {{{nexşeya_cihan}}}
 | label = {{{nav|}}}
 | coordinates = {{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|{{Koord|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|type:waterbody|format=dms|display=inline}}|{{#if:{{{koordînat|}}}|{{{koordînat|}}}|{{#if:{{#Property:P625}}|{{Koord|type:waterbody|format=dms|display=inline}}|}}|}}|}}
 | lat_deg = {{{lat_deg|}}} | lat_min = {{{lat_min|}}} | lat_sec = {{{lat_sec|}}} | lat_dir = {{#ifeq:{{{lat_dir}}}|N||{{{lat_dir|}}}}}
 | lon_deg = {{{lon_deg|}}} | lon_min = {{{lon_min|}}} | lon_sec = {{{lon_sec|}}} | lon_dir = {{#ifeq:{{{lon_dir}}}|E||{{{lon_dir|}}}}}
 | marksize = 8
 | mark = Blue pog.svg
 | width = {{#if:{{{nc_firehî|}}}|{{{nc_firehî}}}|300}}
 | float = center
 | border = none
 | relief  = 1}}
}}
|-
{{#if: {{{cure|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Cure
{{!}} {{{cure}}}
}}
|-
{{#if: {{{girav|}}}|
{{!}} style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f2f2f2;&quot; {{!}} Girav
{{!}} {{{girav}}}
}}
|}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Belgekirin}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lrwwzaadi68x9ya5bjees3z7jak4oaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Agahîdank bajar</title>
    <ns>10</ns>
    <id>60461</id>
    <revision>
      <id>2085416</id>
      <parentid>2067677</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ABreault (WMF)</username>
        <id>54630</id>
      </contributor>
      <comment>Template:Nexşeya cihan doesn't need the indicator markup to parse the coordinates from Template:Koord.  And since the indicator isn't in the final output, Parsoid won't know about it.  Output the indicator with the Koordînat that make it to the page.  Needed for [[phab:T423785|T423785]]</comment>
      <origin>2085416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13273" sha1="0dq6lgwme26811chuesutihb5o1896z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Infobox navîgasyon}}&lt;/noinclude&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox vcard&quot; cellspacing=&quot;5&quot; border=&quot;0&quot; style=&quot;width:24em; font-size: 90%; line-height: 1.3em; text-align:left&quot;
| class=&quot;sernav nexşe&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_sernivîs_hindur|#EEEEEE}}};color:{{{reng_sernivîs_nivîs|black}}};&quot; | {{#if:{{{nav|}}}|{{{nav|}}}|{{PAGENAME}}}}{{#if:{{{navê_din|}}}|&lt;br&gt;{{{navê_din|}}}}}{{#if:{{{navê_fermî|}}}|&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:small&quot;&gt;{{{navê_fermî|}}}&lt;/span&gt;}}
|-&lt;!----------------------------- Wêne Ser ---------------------------------------------------&gt;
{{#if:{{{wêneSer|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align:center; padding-top:2px;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{wêneSer}}}|{{#if:{{{wêneSer_firehî|}}}|{{{wêneSer_firehî}}}|300px}}]]
{{#if:{{{wêneSer_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{wêneSer_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}&lt;!----------------------------- Mertal/Ala: DESTPÊK------------------------------------------&gt;
{{#if:{{{mertal|}}}|{{#if:{{{al|}}}||
{{!}} colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Wêne:{{{mertal}}}|65px|Mertala {{PAGENAME}}(y)ê]]
{{!-}}
{{!}} colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:0px; padding-top:0em; font-size:95%;&quot; {{!}} (Mertal)
{{!-}}
}}
}}
{{#if:{{{al|}}}|{{#if:{{{mertal|}}}||
{{!}} colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} [[Wêne:{{{al}}}|130px|Alaya {{PAGENAME}}(y)ê]]
{{!-}}
{{!}} colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:0px; padding-top:0em; font-size:95%;&quot; {{!}} (Ala)
{{!-}}
}}
}}
{{#if:{{{mertal|}}}|{{#if:{{{al|}}}|
{{!}} align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}}
{{(}}{{!}} border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent;width:100%&quot;
{{!-}} valign=&quot;middle&quot;
{{!}} style=&quot;vertical-align:middle; border-top:0px; padding: 0em 1em 0.4em 1em;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;1&quot; {{!}} [[Wêne:{{{mertal}}}|65px|Mertal]]
{{!}} style=&quot;vertical-align:middle; border-top:0px; padding: 0em 1em 0.4em 1em;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;1&quot; {{!}} {{Border|[[Wêne:{{{al}}}|130px|Al]]}}
{{!-}} valign=&quot;middle&quot; 
{{!}} style=&quot;text-align:center; border-top:0px; padding: 0em 2em 0em 2em;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;1&quot; {{!}}&lt;small&gt;(Mertal)&lt;/small&gt;
{{!}} style=&quot;text-align:center; border-top:0px; padding: 0em 2em 0em 2em;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;1&quot; {{!}} &lt;small&gt;(Ala)&lt;/small&gt;
{{!}}{{)}}
{{!-}}
}}
}}&lt;!----------------------------- Mertal/Al: DAWÎ ------------------------------------------&gt;
{{#if:{{{damezrandin|}}}|
{{!}} colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:1px solid #aaa; border-bottom:1px solid #aaa;&quot; {{!}} '''Damezrandin''' {{{damezrandin}}}
{{!}}-
}}&lt;!----------------------------- Nexşe Ser ------------------------------------------------&gt;
{{#if:{{#if:{{{nexşeya_cihan|}}}{{#Property:P17}}|{{{lat_deg|}}}{{Unknown|{{wikidata|property|P625}}}}{{{koordînat|}}} }} |
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; {{!}} {{Nexşeya cihan  | {{#if:{{{nexşeya_cihan|}}}|{{{nexşeya_cihan}}}|{{wikidata|property|P17}} }}
 | label = {{{nav|{{PAGENAME}} }}}
 | label_size = 95
 | coordinates = {{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|{{Koord|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|type:city|format=dms|display=inline}}|{{#if:{{{koordînat|}}}|{{{koordînat|}}}|{{#if:{{#Property:P625}}|{{Koord|type:city|format=dms|display=inline}}|}}|}}}}
 | lat_deg = {{{lat_deg|}}} | lat_min = {{{lat_min|}}} | lat_sec = {{{lat_sec|}}} | lat_dir = {{{lat_dir|}}}
 | lon_deg = {{{lon_deg|}}} | lon_min = {{{lon_min|}}} | lon_sec = {{{lon_sec|}}} | lon_dir = {{{lon_dir|}}}
 | marksize = 6
 | mark = 
 | width = {{#if:{{{nc_firehî|}}}|{{{nc_firehî}}}|300}}
 | float = center
 | border = none
 | relief  = {{#ifeq:{{{nc_relief|}}}|erê|1|}} }}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{nexşeSer|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{nexşeSer}}}|{{#if:{{{nexşeSer_firehî|}}}|{{{nexşeSer_firehî}}}|280px}}]]
{{#if:{{{nexşeSer_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{nexşeSer_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{nexşeSer2|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{nexşeSer2}}}|{{#if:{{{nexşeSer2_firehî|}}}|{{{nexşeSer2_firehî}}}|280px}}]]
{{#if:{{{nexşeSer2_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{nexşeSer2_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}
&lt;!---
===========================
        KARGÊRÎ
===========================---&gt;
{{#if:{{{welat|}}}{{{dûgel|}}}{{#Property:P17}}{{{herêm|}}}{{{parêzgeh|}}}{{{şaristan|}}}{{{Bexş|}}}{{{navçe|}}}{{{gundistan|}}}{{{serbajar|}}}{{{şaredar|}}}{{#if:{{{kargêrî_sernav|}}}|{{{kargêrî|}}}}} |
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_beş_hindur|#EEEEEE}}}; color:{{{reng_beş_nivîs|black}}}; text-align: center;&quot;{{!}} Kargêrî 
{{!}}-
}}
{{#if:{{{welat|}}}|
!  Welat
{{!}} {{{welat}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{dûgel|}}}{{#Property:P17}}|
!  Dûgel
{{!}} {{#if:{{{dûgel|}}}|{{{dûgel}}}|{{wikidata|property|linked|P17}}}} {{#if:{{{dûgel2|}}}| - {{{dûgel2}}}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{herêm|}}}|
!  Herêm
{{!}} {{{herêm}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî_sernav|}}}|{{{kargêrî|}}}}} |
! {{{kargêrî_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî2_sernav|}}}|{{{kargêrî2|}}}}} |
! {{{kargêrî2_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî2}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî3_sernav|}}}|{{{kargêrî3|}}}}} |
! {{{kargêrî3_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî3}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî4_sernav|}}}|{{{kargêrî4|}}}}} |
! {{{kargêrî4_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî4}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî5_sernav|}}}|{{{kargêrî5|}}}}} |
! {{{kargêrî5_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî5}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî6_sernav|}}}|{{{kargêrî6|}}}}} |
! {{{kargêrî6_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî6}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{kargêrî7_sernav|}}}|{{{kargêrî7|}}}}} |
! {{{kargêrî7_sernav}}}
{{!}} {{{kargêrî7}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{parêzgeh|}}}|
! Parêzgeh
{{!}} {{{parêzgeh}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{şaristan|}}}|
! Şaristan
{{!}} {{{şaristan}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{bexş|}}}|
! Bexş
{{!}} {{{bexş}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{navçe|}}}|
! Navçe
{{!}} {{{navçe}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{nahiye|}}}|
! Nahiye
{{!}} {{{nahiye}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{gundistan|}}}|
! Gundistan
{{!}} {{{gundistan}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{serbajar|}}}|
! Serbajar
{{!}} {{{serbajar}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{parêzgar|}}}|
! Parêzgar
{{!}} {{{parêzgar}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{şaredar|}}}|
! Şaredar
{{!}} {{{şaredar}}}
{{!}}-
}}&lt;!---
===========================
        DEMOGRAFÎ
===========================---&gt;
{{#if:{{{gelhe|}}}{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|qual=P585|fwd=ALL|osd=no}}{{{berbelavî|}}}{{{navê_nîştecihan|}}}{{#if:{{{gelhe1_sernav|}}}|{{{gelhe1|}}}}} |
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_beş_hindur|#EEEEEE}}}; color:{{{reng_beş_nivîs|black}}}; text-align: center;&quot;{{!}} Demografî
{{!}}-
}}
{{#if:{{{navê_nîştecihan|}}}|
! [[Demonîm|Navê&amp;nbsp;nîştecihan]]
{{!}} {{{navê_nîştecihan}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{gelhe|}}}{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|qual=P585|fwd=ALL|osd=no}}|
! Gelhe
{{!}} {{{gelhe|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P1082|qual=P585|fwd=ALL|osd=no}} }}}{{#if:{{{gelhe_sal|}}}|&amp;nbsp;({{{gelhe_sal|}}})}}{{#if:{{{gelhe_çavkanî|}}}|{{{gelhe_çavkanî|}}}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{berbelavî|}}}|
! Berbelavî
{{!}} {{{berbelavî}}} kes/km²
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{gelhe1_sernav|}}}|{{{gelhe1|}}}}} |
! {{{gelhe1_sernav}}}
{{!}} {{{gelhe1}}} {{#if:{{{gelhe1_sal|}}}|({{{gelhe1_sal|}}})}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{gelhe2_sernav|}}}|{{{gelhe2|}}}}} |
! {{{gelhe2_sernav}}}
{{!}} {{{gelhe2}}} {{#if:{{{gelhe2_sal|}}}|({{{gelhe2_sal|}}})}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{gelhe3_sernav|}}}|{{{gelhe3|}}}}} |
! {{{gelhe3_sernav}}}
{{!}} {{{gelhe3}}} {{#if:{{{gelhe3_sal|}}}|({{{gelhe3_sal|}}})}}
{{!}}-
}}&lt;!---
===========================
        ERDNÎGARÎ
===========================---&gt;
{{#if:{{{rûerd|}}}{{{bilindayî|}}}{{#Property:P625}}{{#if:{{{rûerd1_sernav|}}}|{{{rûerd1|}}}}}{{{koordînat|}}}{{{nexşeya_cihan|}}}{{{lat_deg|}}}{{{dem|}}} |
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_beş_hindur|#EEEEEE}}}; color:{{{reng_beş_nivîs|black}}}; text-align: center;&quot;{{!}} Erdnîgarî
{{!}}-
}}
{{#if:{{{rûerd|}}}|
! Rûerd
{{!}} {{{rûerd}}} [[Çargoşê kîlomêtre|km²]]
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{rûerd1_sernav|}}}|{{{rûerd1|}}}}} |
! {{{rûerd1_sernav}}}
{{!}} {{{rûerd1}}} [[Çargoşê kîlomêtre|km²]]
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{rûerd2_sernav|}}}|{{{rûerd2|}}}}} |
! {{{rûerd2_sernav}}}
{{!}} {{{rûerd2}}} [[Çargoşê kîlomêtre|km²]]
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{rûerd3_sernav|}}}|{{{rûerd3|}}}}} |
! {{{rûerd3_sernav}}}
{{!}} {{{rûerd3}}} [[Çargoşê kîlomêtre|km²]]
{{!}}-
}}
{{#if:{{{bilindayî|}}}|
! Bilindayî
{{!}} {{{bilindayî}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}{{{koordînat|}}}{{#Property:P625}} |
! scope=row {{!}} Koordînat
{{!}} {{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|{{Koord|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|type:city|format=dms|display=inline,title}}|{{#if:{{{koordînat|}}}|{{{koordînat|}}}|{{#if:{{#Property:P625}}|{{Koord|type:city|format=dms|display=inline,title}}|}}|}}}}&lt;!--
--&gt;[[Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]][[Kategorî:Gotarên Agahîdank bi koordînatê]]
{{!}}-
}}
{{#if:{{{dem|}}}|
! Dem ([[UTC]])
{{!}} {{{dem}}}
{{!}}-
}}&lt;!---
===========================
        Agahiyên din
===========================---&gt;
{{#if:{{{koda_postayê|}}}{{{koda_telefonê|}}}{{{malper|}}} |
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_beş_hindur|#EEEEEE}}}; color:{{{reng_beş_nivîs|black}}}; text-align: center;&quot;{{!}} Agahiyên din
{{!}}-
}}
{{#if:{{{koda_postayê|}}}|
! Koda postayê
{{!}}  {{{koda_postayê}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{koda_telefonê|}}}|
! Koda telefonê
{{!}} {{{koda_telefonê}}}
{{!}}-
}}
{{#if:{{{malper|}}}|
! [[Malper]]
{{!}} {{{malper|}}}
{{!}}-
}}&lt;!---
===========================
        NEXŞE
===========================---&gt;
{{#if:{{{nexşe|}}}{{{nexşe2|}}}{{#if:{{{nexşeya_cihan_bin|}}}|{{{lat_deg|}}}}}|
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_beş_hindur|#EEEEEE}}}; color:{{{reng_beş_nivîs|black}}}; text-align: center;&quot;{{!}} Nexşe
{{!}}-
}}
{{#if:{{#if:{{{nexşeya_cihan_bin|}}}|{{{lat_deg|}}}{{#Property:P625}}{{{koordînat|}}} }} |
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; {{!}} {{Nexşeya cihan  | {{{nexşeya_cihan_bin}}}
 | label = {{{name|{{{nav|}}}}}}
 | label_size = 95
 | coordinates = {{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}|{{Koord|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|N}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|E}}}|type:city|format=dms|display=inline}}|{{#if:{{{koordînat|}}}|{{{koordînat|}}}|{{#if:{{#Property:P625}}|{{Koord|type:city|format=dms|display=inline}}|}}|}}}}
 | lat_deg = {{{lat_deg|}}} | lat_min = {{{lat_min|}}} | lat_sec = {{{lat_sec|}}} | lat_dir = {{{lat_dir|}}}
 | lon_deg = {{{lon_deg|}}} | lon_min = {{{lon_min|}}} | lon_sec = {{{lon_sec|}}} | lon_dir = {{{lon_dir|}}}
 | marksize = 6
 | mark = 
 | width = {{#if:{{{nc_firehî|}}}|{{{nc_firehî}}}|280}}
 | float = center
 | border = none
 | relief  = {{#ifeq:{{{nc_relief|}}}|erê|1|}} }}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{nexşe|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{nexşe}}}|{{#if:{{{nexşe_firehî|}}}|{{{nexşe_firehî}}}|280px}}]]
{{#if:{{{nexşe_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{nexşe_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{nexşe2|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{nexşe2}}}|{{#if:{{{nexşe2_firehî|}}}|{{{nexşe2_firehî}}}|280px}}]]
{{#if:{{{nexşe2_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{nexşe2_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}&lt;!---
===========================
        WÊNE
===========================---&gt;
{{#if:{{{wêne|}}}{{{wêne2|}}}|
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:{{{reng_beş_hindur|#EEEEEE}}}; color:{{{reng_beş_nivîs|black}}}; text-align: center;&quot;{{!}} Wêne
{{!}}-
}}
{{#if:{{{wêne|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{wêne}}}|{{#if:{{{wêne_firehî|}}}|{{{wêne_firehî}}}|280px}}]]
{{#if:{{{wêne_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{wêne_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{wêne2|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} [[Wêne:{{{wêne2}}}|{{#if:{{{wêne2_firehî|}}}|{{{wêne2_firehî}}}|280px}}]]
{{#if:{{{wêne2_sernav|}}}|&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:95%; margin-top:2px;&quot;&gt;{{{wêne2_sernav}}}&lt;/div&gt;}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{sernavê_şablonê|}}} |
{{!}} class=&quot;plainlinksneverexpand plainlinks&quot; style=&quot; border-top: solid 2px {{{reng_sernivîs_hindur|#EEEEEE}}}&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} &lt;span style=&quot;font-size:80%; float:left; padding-top:1px;&quot;&gt;[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&amp;section=0}} &lt;span style=&quot;color:grey&quot;&gt;biguhêre&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;float:right;padding-top:0px&quot;&gt;[[Wêne:Gtk-dialog-info.svg|12px|link=Şablon:{{{sernavê_şablonê}}}|Belge]]&lt;/span&gt;
}}
|}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Belgekirin}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0dq6lgwme26811chuesutihb5o1896z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diam's</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67090</id>
    <revision>
      <id>2085479</id>
      <parentid>1926009</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2085479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="817" sha1="0v4wd5e4vbov9qqf4ytwv7d4zdh1ujb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Diam's''' di sala 1980'an de ji dayik bûye. Ew yek ji [[rap]]vanên [[jin]] ên navdar ên [[Fransa]]yê ye.
Diya wê fransî ye û bavê wê yewnanê [[Qibris|Qibrisê]] ye.&lt;ref&gt;http://mobil.zaman.com.tr/dunya_fransanin-unlu-rap-yildizi-diams-musluman-oldu_904795.html{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;Diam's di sala 2009'an de bû [[misilman]] û serê xwe girt.&lt;ref&gt; http://english.alarabiya.net/articles/2012/10/01/241253.html&lt;/ref&gt;
 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
[[Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkvanên ji Nîkosyayê]]
[[Kategorî:Rap]]</text>
      <sha1>0v4wd5e4vbov9qqf4ytwv7d4zdh1ujb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Di dîrokê de îro/1ê tebaxê</title>
    <ns>4</ns>
    <id>71510</id>
    <revision>
      <id>2085360</id>
      <parentid>1893105</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="l7c81d377an8ttoj0kqpz4hlje8inqd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{../navîgasyon|31ê tîrmehê|2ê tebaxê}}&lt;/noinclude&gt;
'''Bûyer'''
&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;
[[Wêne:Sırrı Sakık.jpg|90px|Sirri Sakik]]
&lt;/div&gt;
* [[527]] – [[Yustîniyan I]] bû hukimdara yekane yê [[Împeratoriya Romê]].
* [[1498]] – [[Krîstofor Kolumbus]] bû kaşifê ewropayî yê yekem ku li [[Venezuêla]]ya îroyîn geriya.
* [[1830]] – [[Belçîka|Belçîkî]] li dijî [[Holenda]]yê serî hildan û [[Belçîka]]yê ava kirin.
* [[1834]] – Sîstema koledariyê li împeratoriya [[Brîtanya]]yê hate rakirin.
* [[1894]] – Şerê [[Çîn]]-[[Japon]]an: Împeratoriya Japonyayê ji bo hakimiyeta [[Kore]]yê ji [[Çîn]]ê re şer îlan kir.
* [[1876]] – [[Kolorado]] weke dewleta 38&lt;sup&gt;em&lt;/sup&gt; tevlî [[DYA]]'yê bû.
* [[1902]] – [[DYA]], hemû mafên Kanala Panamayê ji [[Fransa]]yê kirrî û înşeata kanalê da dest pê kirin.
* [[1914]] – [[Şerê cîhanê yê yekem]]; [[Almanya]]yê li dijî [[Rûsya]]yê îlana şer kir.
* [[1960]] – [[Benîn]]ê ji [[Fransa]]yê serxwebûna xwe îlan kir.
* [[1960]] – [[Îslamabad]] weke paytexta [[Pakistan]]a federal hate îlankirin.

'''Jidayikbûn'''
* [[1924]] – [[Georges Charpak]], fizîknasê polonî, xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1945]] – [[Douglas D. Osheroff]], fizîknasê amerîkî, xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1957]] – [[Sirri Sakik]], siyasetmedarê [[kurd]] 

'''Mirin'''
* [[2004]] – [[Philip Hauge Abelson]], fizîknas û kîmyagerê amerîkî

{{Wîkîpediya:Di dîrokê de îro/binnivîs|Meh=Tebax|Gotar=1ê tebaxê}}</text>
      <sha1>l7c81d377an8ttoj0kqpz4hlje8inqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085361</id>
      <parentid>2085360</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1572" sha1="3hluhn3f2vg3rhsfpbzggn07shf3biu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{../navîgasyon|31ê tîrmehê|2ê tebaxê}}&lt;/noinclude&gt;
'''Bûyer'''
&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;
[[Wêne:Sırrı Sakık.jpg|90px|Sirri Sakik]]
&lt;/div&gt;
* [[527]] – [[Yustîniyan I]] bû hukimdara yekane yê [[Împeratoriya Romê]].
* [[1498]] – [[Krîstofor Kolumbus]] bû kaşifê ewropayî yê yekem ku li [[Venezuêla]]ya îroyîn geriya.
* [[1830]] – [[Belçîka|Belçîkî]] li dijî [[Holenda]]yê serî hildan û [[Belçîka]]yê ava kirin.
* [[1834]] – Sîstema koledariyê li împeratoriya [[Brîtanya]]yê hate rakirin.
* [[1894]] – Şerê [[Çîn]]-[[Japon]]an: Împeratoriya Japonyayê ji bo hakimiyeta [[Kore]]yê ji [[Çîn]]ê re şer îlan kir.
* [[1876]] – [[Kolorado]] weke dewleta 38&lt;sup&gt;em&lt;/sup&gt; tevlî [[DYA]]'yê bû.
* [[1902]] – [[DYA]], hemû mafên Kanala Panamayê ji [[Fransa]]yê kirrî û înşeata kanalê da dest pê kirin.
* [[1914]] – [[Şerê cîhanê yê yekem]]; [[Almanya]]yê li dijî [[Rûsya]]yê îlana şer kir.
* [[1960]] – [[Benîn]]ê ji [[Fransa]]yê serxwebûna xwe îlan kir.
* [[1960]] – [[Îslamabad]] weke paytexta [[Pakistan]]a federal hate îlankirin.

'''Jidayikbûn'''
* [[1924]] – [[Georges Charpak]], fizîknasê polonyayî, xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1945]] – [[Douglas D. Osheroff]], fizîknasê amerîkî, xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1957]] – [[Sirri Sakik]], siyasetmedarê [[kurd]] 

'''Mirin'''
* [[2004]] – [[Philip Hauge Abelson]], fizîknas û kîmyagerê amerîkî

{{Wîkîpediya:Di dîrokê de îro/binnivîs|Meh=Tebax|Gotar=1ê tebaxê}}</text>
      <sha1>3hluhn3f2vg3rhsfpbzggn07shf3biu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085362</id>
      <parentid>2085361</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="5a4lca9ami2eoi5dgu7mmm941hrtrik" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{../navîgasyon|31ê tîrmehê|2ê tebaxê}}&lt;/noinclude&gt;
'''Bûyer'''
&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;
[[Wêne:Sırrı Sakık.jpg|90px|Sirri Sakik]]
&lt;/div&gt;
* [[527]] – [[Yustîniyan I]] bû hukimdara yekane yê [[Împeratoriya Romê]].
* [[1498]] – [[Krîstofor Kolumbus]] bû kaşifê ewropayî yê yekem ku li [[Venezuêla]]ya îroyîn geriya.
* [[1830]] – [[Belçîka|Belçîkî]] li dijî [[Holenda]]yê serî hildan û [[Belçîka]]yê ava kirin.
* [[1834]] – Sîstema koledariyê li împeratoriya [[Brîtanya]]yê hate rakirin.
* [[1894]] – Şerê [[Çîn]]-[[Japon]]an: Împeratoriya Japonê ji bo hakimiyeta [[Kore]]yê ji [[Çîn]]ê re şer îlan kir.
* [[1876]] – [[Kolorado]] weke dewleta 38&lt;sup&gt;em&lt;/sup&gt; tevlî [[DYA]]'yê bû.
* [[1902]] – [[DYA]], hemû mafên Kanala Panamayê ji [[Fransa]]yê kirrî û înşeata kanalê da dest pê kirin.
* [[1914]] – [[Şerê cîhanê yê yekem]]; [[Almanya]]yê li dijî [[Rûsya]]yê îlana şer kir.
* [[1960]] – [[Benîn]]ê ji [[Fransa]]yê serxwebûna xwe îlan kir.
* [[1960]] – [[Îslamabad]] weke paytexta [[Pakistan]]a federal hate îlankirin.

'''Jidayikbûn'''
* [[1924]] – [[Georges Charpak]], fizîknasê polonyayî, xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1945]] – [[Douglas D. Osheroff]], fizîknasê amerîkî, xwediyê [[Xelata Nobelê]]
* [[1957]] – [[Sirri Sakik]], siyasetmedarê [[kurd]] 

'''Mirin'''
* [[2004]] – [[Philip Hauge Abelson]], fizîknas û kîmyagerê amerîkî

{{Wîkîpediya:Di dîrokê de îro/binnivîs|Meh=Tebax|Gotar=1ê tebaxê}}</text>
      <sha1>5a4lca9ami2eoi5dgu7mmm941hrtrik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elî Qazî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72312</id>
    <revision>
      <id>2085430</id>
      <parentid>1751391</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T03:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="4azkyxvt2igxcmknhzl2c4ij7ghknfx" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Elî Qazî
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|01|01|1933|j=1}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Mehabad]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Îran]]
| imadkirin          = 
| roja_windabûnê     = 
| cihê_windabûnê     = 
| rewşa_windabûnê    = 
| roja_mirinê        = {{Mirin|10|7|2022|01|01|1933|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = [[Bonn]], [[Almanya]]
| sedema_mirinê      = 
| vedîtina_bedenê    = 
| cihê_goristanê     = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| koordînatên_cihê_aramiyê = 
| cisn               = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| destûrname         = &lt;!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --&gt;
| pîşe               = 
| salên_çalak        = 
| serdem             = 
| karder             = 
| rêxistin           = 
| ajans              = 
| sedema_navdarbûnê  = 
| xebat              = 
| xebatên_navdar     = &lt;!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd  --&gt;
| stîl               = 
| sermiyana_net      = 
| bejn               = 
| televîzyon         = 
| sernav             = &lt;!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --&gt;
| meqam              = 
| dewr               = 
| berê               = 
| paşê               = 
| partî              = 
| tevger             = 
| dijber             = 
| endamên_desteyê    = 
| dîn                = 
| mezheb             = 
| gilîname           = 
| ceza               = 
| rewşa_cezayê       = 
| rewşa_hiqûqî       = 
| hevjîn             = 
| partner            = 
| zarok              = 
| dê                 = [[Mîna Qazî]]
| bav                = [[Qazî Mihemed]]
| xizm               = 
| malbat             = 
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
| sernavê_şanenavê   = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| modul4             = 
| modul5             = 
| modul6             = 
| pênasê_pêşîn       = 
| pênasê_paşîn       = 
| embed              = 
| jêrenot            = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| çînaser            = &lt;!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir &quot;sînema&quot; binivîsin --&gt;
}}
'''Elî Qazî''' (jdb. 1933 - m. 2022), serokê [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] , her wisa kurê [[Qazî Muhemmed]] û [[Mîna Qazî]]yê bû. Di sala 1933an de li [[Mehabad]]ê ji dayik bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=200911031611342328&amp;lng=12 |sernav=کوردیپیدیا - عەلی قازی محەمەد - کوڕی ڕەش |roja-gihiştinê=2021-07-12 |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712145101/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=200911031611342328&amp;lng=12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.basnews.com/so/babat/118585 عەلی قازی: تاكه‌ حزبی رۆژهه‌ڵاتی كوردستانین كه‌ له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌دا شه‌ڕی داعش ده‌كه‌ین]&lt;/ref&gt;

Ew xwediyê pênc zarokan bû. Ji van du kesî ji ber ku diya wan [[alman]] e [[Zimanê kurdî|kurdî]] nizanin lê yên din ji ber ku diya wan kurd e zimanê kurdî dizanin.&lt;ref&gt;[http://www.nerinaazad.net/news/life/people/psawa-qaz-muhammedin-oglu-el-qaz-ile-roportaj Pêşawa Qazî Muhammed'in oğlu Elî Qazî ile röportaj]&lt;/ref&gt;

Elî Qazî di 10ê tîrmeha 2022an de li [[Bonn]] ([[Almanya]]) çûye ber dilovaniya Xwedê&lt;ref&gt;https://www.kurdistan24.net/kmr/story/59249-Elî-Qazî-koça-dawiyê-kir&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
[[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]</text>
      <sha1>4azkyxvt2igxcmknhzl2c4ij7ghknfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hêzên Çekdar ên Şoreşger ên Kolombiyayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73262</id>
    <revision>
      <id>2085451</id>
      <parentid>1945136</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44504-80</username>
        <id>175478</id>
      </contributor>
      <origin>2085451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8738" sha1="g1phub43783alpccaxgdf7ntjmu63zn" xml:space="preserve">{{Agahîdank rêxistinên leşkerî
| nav                = Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê&lt;br /&gt;Artêşa Gel
| navê rastî         = Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia — Ejército del Pueblo
| navê rastî ziman   = es
| şer                = [[Pevçûnên Kolombiyayê]]
| wêne               = [[Wêne:Flag of the FARC-EP.svg|border|155px]]
| sernûçe            = FARC–EP nîşan: mertal, ala, û welat
| çalak              = [[Pêvajoya Aşitiyê ya Kolombiyayê|1964–Didome]]
| îdeolojî           = {{Lîsteya sade|
* [[Marksîzm–Lenînîzm]]
* [[Guevarîzm]]
* [[Bolîvaryanîzm]]
* [[Sosyalîzma Şoreşger]]
* [[Çepebaskê Neteweparêzî]]
* [[Foko|Teoriya Foko]]
}}
| helwest            = [[Siyaseta Çepedûr|Çepedûr]]
| rêber              = 
| rêberê berê        = {{Lîsteya sade|
* [[Manuel Marulanda]]
* [[Raúl Reyes]]
  }}
| kom                = 
| sergeh             = {{Lîsteya sade|
* Casa Verde (1965–1990)
* [[Los Pozos]]&lt;ref&gt;[http://colombiajournal.org/colombia15.htm Interview with FARC Commander Simón Trinidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111210141/http://colombiajournal.org/colombia15.htm |date=2014-01-11 }} {{Webarchive|url=http://colombiajournal.org/colombia15.htm |date=20140111210141 |df=y }}&lt;/ref&gt; (1990–2001)
  }}
| herêm              = Bi giranî li başûr, başûr-rojava, bakur-rojavayî û rojhilatê [[Kolombiya]]yê. Destwerdana ser [[Perû]], [[Venezuela]], [[Brezîl]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://colombiareports.com/colombia-news/news/9791-farc-have-drug-trafficking-networks-in-brazil.html |sernav=FARC have 'drug trafficking networks' in Brazil – Colombia news |weşanger=Colombia Reports |tarîx=19 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110708180929/http://colombiareports.com/colombia-news/news/9791-farc-have-drug-trafficking-networks-in-brazil.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Panama]],&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE64P01720100526 |sernav=Panama's Darien teems with FARC drug runners |tarîx=26 gulan 2010 |ajans=Reuters }}&lt;/ref&gt; û [[Ekuador]]. Hebûna hemane li welatên din ên [[Amerîkaya Latîn]], bi piranî [[Meksîk]], [[Paraguay]], [[Arjentîn]], û [[Bolîvya]] ne.
| mezinahî           = 7,000–10,000 (2013)&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408 |sernav=Colombian soldiers die in clashes |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |tarîx=21 tîrmeh 2013 |weşanger=BBC News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/news/americas/21584384-hiccup-serves-confirm-government-and-farc-are-making-progress-edge-and |sernav=Colombia's peace talks: To the edge and back again |xebat=The Economist |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |tarîx=31 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eluniversal&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com.co/opinion/editorial/farc-terrorismo-y-dialogos-5462 |sernav=Farc, terrorismo y diálogos – EL UNIVERSAL - Cartagena |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |roja-arşîvê=2018-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181106214402/http://www.eluniversal.com.co/opinion/editorial/farc-terrorismo-y-dialogos-5462 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4 |sernav=Desmovilización, principal arma contra las guerrillas |weşanger=eltiempo.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/ |sernav=Colombia army claims guerrillas have lost 5000 fighters in past 2 years |weşanger=colombiareports.co |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 |roja-arşîvê=2013-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131014183117/http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml |sernav=Comandantes de Fuerza presentaron resultados operacionales de los últimos 2 años |weşanger=mindefensa.gov.co |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 |roja-arşîvê=2013-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131005014307/http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| perçeyek ji        = 
| navê pêşî          = 
| navê paşê          = 
| navê berê          = 
| berdevk            = 
| hevpeyman          = {{Ala|Kûba}} (heta 1991)&lt;br&gt;[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]&lt;br&gt;[[Artêşa Komarî ya Îrlendaya Demborî|Artêşa Komarî ya Îrlendayê]]&lt;br&gt;[[Euskadi Ta Askatasuna]]
| derizandin         = 
| dijber             = {{Lîsteya sade|
* [[Rêvebirtiya Kolombiyayê]]
* [[Paramîlîterîzma Kolombiyayê|Rastebaskê komên paramîlîter]]
* [[Hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Hikûmeta DYA'yê]]
  }}
| ceng               = 
| malper             = 
}}
'''Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê - Artêşa Gel''' ({{bi-es|link=no|''Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia—Ejército del Pueblo''}}, ''FARC–EP'' û ''FARC'') [[şerê gerîla|tevgera gerîlayekî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11400950 |sernav=BBC News - Profiles: Colombia's armed groups |xebat=BBC News |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; tev li [[Pevçûnên Çekdar ên Kolombiyayê]] ji sala 1964an de dewam dike ye. Ev hatiye zanîn ku karê cîhêreng ên [[taktîkên leşkerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nctc.gov/site/groups/farc.html |sernav=Revolutionary Armed Forces of Colombia (FARC) - Terrorist Groups |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; ji bilî metodên deranîna zêdetir, tevî [[terorîzm]]ê ye.&lt;ref name=&quot;inside-colombia-180&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |pêşnav=Grace |paşnav=Livingstone |sal=2004 |sernav=Inside Colombia: Drugs, Democracy, and War |weşanger=Rutgers University Press |isbn=0-8135-3443-7 |url=https://books.google.com/?id=cOU0bvG8ZGwC&amp;pg=PA180&amp;dq=farc+colombia+founded&amp;cd=12#v=onepage&amp;q=farc%20colombia%20founded |rûpel=180 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0030438702001084 |sernav=''Terrorism After the Cold War: Trends and Challenges'' by Michael Radu (2002) |weşanger=Linkinghub.elsevier.com |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Latin America'' by Robert B. Kent (ISBN 978-1-57230-909-8), page 141&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Organized Crime: From Trafficking to Terrorism'' by Frank G. Shanty and Patit Paban Mishra (ISBN 978-1-57607-337-7), page 323&lt;/ref&gt; FARC-EP di dema [[Şerê Sar]] de, wekî hêzeke [[Marksîst-Lenînîst]] a [[gundî|gundiyan]] avakirin, ku piştgiriyên xeta siyasî ya [[tevgera reforma çandinî]] û [[antî-emperyalîzm]] e. Operasyonên FARCê ji aliyê [[revandin]] û [[gerew]]ê tê fînsanse kirin; kananê neqanûnî;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Colombia army raids illegal mines funding FARC rebels |url =http://www.reuters.com/article/us-colombia-mining-illegal-idUSKBN0NW27220150511 |rojname=Reuters |tarîx=2015-05-11 |tarîxa-gihiştinê=2016-02-08 }}&lt;/ref&gt; [[xerac]] an bacdariya flêweyên cuda yên çalakiyên aborî; wek bacdarî, hilberîn û belavkirina [[dermanên neqanûnî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18396920 |weşanger=BBC News |sernav=Gold overtakes drugs as source of Colombia rebel funds |tarîx=17 hezîran 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/node/18013780 |xebat=The Economist |sernav=Guerrilla miners |tarîx=27 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku 12% ji hemû kuştinên sivîl ên di pevçûnên Kolombiyayê ve ji aliyê gerîlayên FARC û ELNê lixwegirtî kirin, bi 80% lixwegirtî yên ji aliyê milîsên rastgir û 8% lixwegirtî yên ji aliyê hêzên ewlekariyê de mayî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2008/08/colombia-international-criminal-court-scrutinises-paramilitary-crimes/ |sernav=COLOMBIA: International Criminal Court Scrutinises Paramilitary Crimes - Inter Press Service |weşanger= }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Artêş|Artêş]]
[[Kategorî:Kolombiya|Kolombiya]]
[[Kategorî:Rêxistin|Rêxistin]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1964an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>g1phub43783alpccaxgdf7ntjmu63zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085452</id>
      <parentid>2085451</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44504-80</username>
        <id>175478</id>
      </contributor>
      <origin>2085452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="2p48lsnuonmj7t8m4ynu30bgr216b5z" xml:space="preserve">{{Agahîdank rêxistinên leşkerî
| nav                = Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê&lt;br /&gt;Artêşa Gel
| navê rastî         = Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia — Ejército del Pueblo
| navê rastî ziman   = es
| şer                = [[Pevçûnên Kolombiyayê]]
| wêne               = [[Wêne:Flag of the FARC-EP.svg|border|155px]]
| sernûçe            = FARC–EP nîşan: mertal, ala, û welat
| çalak              = [[Pêvajoya Aşitiyê ya Kolombiyayê|1964–2016]]
| îdeolojî           = {{Lîsteya sade|
* [[Marksîzm–Lenînîzm]]
* [[Guevarîzm]]
* [[Bolîvaryanîzm]]
* [[Sosyalîzma Şoreşger]]
* [[Çepebaskê Neteweparêzî]]
* [[Foko|Teoriya Foko]]
}}
| helwest            = [[Siyaseta Çepedûr|Çepedûr]]
| rêber              = 
| rêberê berê        = {{Lîsteya sade|
* [[Manuel Marulanda]]
* [[Raúl Reyes]]
  }}
| kom                = 
| sergeh             = {{Lîsteya sade|
* Casa Verde (1965–1990)
* [[Los Pozos]]&lt;ref&gt;[http://colombiajournal.org/colombia15.htm Interview with FARC Commander Simón Trinidad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111210141/http://colombiajournal.org/colombia15.htm |date=2014-01-11 }} {{Webarchive|url=http://colombiajournal.org/colombia15.htm |date=20140111210141 |df=y }}&lt;/ref&gt; (1990–2001)
  }}
| herêm              = Bi giranî li başûr, başûr-rojava, bakur-rojavayî û rojhilatê [[Kolombiya]]yê. Destwerdana ser [[Perû]], [[Venezuela]], [[Brezîl]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://colombiareports.com/colombia-news/news/9791-farc-have-drug-trafficking-networks-in-brazil.html |sernav=FARC have 'drug trafficking networks' in Brazil – Colombia news |weşanger=Colombia Reports |tarîx=19 gulan 2010 |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110708180929/http://colombiareports.com/colombia-news/news/9791-farc-have-drug-trafficking-networks-in-brazil.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[Panama]],&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE64P01720100526 |sernav=Panama's Darien teems with FARC drug runners |tarîx=26 gulan 2010 |ajans=Reuters }}&lt;/ref&gt; û [[Ekuador]]. Hebûna hemane li welatên din ên [[Amerîkaya Latîn]], bi piranî [[Meksîk]], [[Paraguay]], [[Arjentîn]], û [[Bolîvya]] ne.
| mezinahî           = 7,000–10,000 (2013)&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23394408 |sernav=Colombian soldiers die in clashes |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |tarîx=21 tîrmeh 2013 |weşanger=BBC News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/news/americas/21584384-hiccup-serves-confirm-government-and-farc-are-making-progress-edge-and |sernav=Colombia's peace talks: To the edge and back again |xebat=The Economist |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |tarîx=31 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eluniversal&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eluniversal.com.co/opinion/editorial/farc-terrorismo-y-dialogos-5462 |sernav=Farc, terrorismo y diálogos – EL UNIVERSAL - Cartagena |tarîxa-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2014 |roja-arşîvê=2018-11-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181106214402/http://www.eluniversal.com.co/opinion/editorial/farc-terrorismo-y-dialogos-5462 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eltiempo.com/justicia/desmovilizacion-principal-arma-contra-las-guerrillas_13077339-4 |sernav=Desmovilización, principal arma contra las guerrillas |weşanger=eltiempo.com |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/ |sernav=Colombia army claims guerrillas have lost 5000 fighters in past 2 years |weşanger=colombiareports.co |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 |roja-arşîvê=2013-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131014183117/http://colombiareports.co/colombia-army-claims-farc-eln-lost-5-thousand-guerrillas-past-two-years/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml |sernav=Comandantes de Fuerza presentaron resultados operacionales de los últimos 2 años |weşanger=mindefensa.gov.co |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2013 |roja-arşîvê=2013-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131005014307/http://www.mindefensa.gov.co/irj/go/km/docs/documents/News/NoticiaGrandeMDN/602f69a4-7f07-3110-6cae-bc48b6e8a47e.xml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| perçeyek ji        = 
| navê pêşî          = 
| navê paşê          = 
| navê berê          = 
| berdevk            = 
| hevpeyman          = {{Ala|Kûba}} (heta 1991)&lt;br&gt;[[Partiya Karkerên Kurdistanê]]&lt;br&gt;[[Artêşa Komarî ya Îrlendaya Demborî|Artêşa Komarî ya Îrlendayê]]&lt;br&gt;[[Euskadi Ta Askatasuna]]
| derizandin         = 
| dijber             = {{Lîsteya sade|
* [[Rêvebirtiya Kolombiyayê]]
* [[Paramîlîterîzma Kolombiyayê|Rastebaskê komên paramîlîter]]
* [[Hikûmeta federal a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Hikûmeta DYA'yê]]
  }}
| ceng               = 
| malper             = 
}}
'''Hêzên Çekdar ên Şoreşgerên Kolombiyayê - Artêşa Gel''' ({{bi-es|link=no|''Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia—Ejército del Pueblo''}}, ''FARC–EP'' û ''FARC'') [[şerê gerîla|tevgera gerîlayekî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11400950 |sernav=BBC News - Profiles: Colombia's armed groups |xebat=BBC News |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; tev li [[Pevçûnên Çekdar ên Kolombiyayê]] ji sala 1964an de dewam dike ye. Ev hatiye zanîn ku karê cîhêreng ên [[taktîkên leşkerî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nctc.gov/site/groups/farc.html |sernav=Revolutionary Armed Forces of Colombia (FARC) - Terrorist Groups |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; ji bilî metodên deranîna zêdetir, tevî [[terorîzm]]ê ye.&lt;ref name=&quot;inside-colombia-180&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |pêşnav=Grace |paşnav=Livingstone |sal=2004 |sernav=Inside Colombia: Drugs, Democracy, and War |weşanger=Rutgers University Press |isbn=0-8135-3443-7 |url=https://books.google.com/?id=cOU0bvG8ZGwC&amp;pg=PA180&amp;dq=farc+colombia+founded&amp;cd=12#v=onepage&amp;q=farc%20colombia%20founded |rûpel=180 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0030438702001084 |sernav=''Terrorism After the Cold War: Trends and Challenges'' by Michael Radu (2002) |weşanger=Linkinghub.elsevier.com |tarîxa-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Latin America'' by Robert B. Kent (ISBN 978-1-57230-909-8), page 141&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Organized Crime: From Trafficking to Terrorism'' by Frank G. Shanty and Patit Paban Mishra (ISBN 978-1-57607-337-7), page 323&lt;/ref&gt; FARC-EP di dema [[Şerê Sar]] de, wekî hêzeke [[Marksîst-Lenînîst]] a [[gundî|gundiyan]] avakirin, ku piştgiriyên xeta siyasî ya [[tevgera reforma çandinî]] û [[antî-emperyalîzm]] e. Operasyonên FARCê ji aliyê [[revandin]] û [[gerew]]ê tê fînsanse kirin; kananê neqanûnî;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Colombia army raids illegal mines funding FARC rebels |url =http://www.reuters.com/article/us-colombia-mining-illegal-idUSKBN0NW27220150511 |rojname=Reuters |tarîx=2015-05-11 |tarîxa-gihiştinê=2016-02-08 }}&lt;/ref&gt; [[xerac]] an bacdariya flêweyên cuda yên çalakiyên aborî; wek bacdarî, hilberîn û belavkirina [[dermanên neqanûnî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-18396920 |weşanger=BBC News |sernav=Gold overtakes drugs as source of Colombia rebel funds |tarîx=17 hezîran 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.economist.com/node/18013780 |xebat=The Economist |sernav=Guerrilla miners |tarîx=27 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku 12% ji hemû kuştinên sivîl ên di pevçûnên Kolombiyayê ve ji aliyê gerîlayên FARC û ELNê lixwegirtî kirin, bi 80% lixwegirtî yên ji aliyê milîsên rastgir û 8% lixwegirtî yên ji aliyê hêzên ewlekariyê de mayî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipsnews.net/2008/08/colombia-international-criminal-court-scrutinises-paramilitary-crimes/ |sernav=COLOMBIA: International Criminal Court Scrutinises Paramilitary Crimes - Inter Press Service |weşanger= }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Artêş|Artêş]]
[[Kategorî:Kolombiya|Kolombiya]]
[[Kategorî:Rêxistin|Rêxistin]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1964an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>2p48lsnuonmj7t8m4ynu30bgr216b5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sevim Dağdelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98838</id>
    <revision>
      <id>2085494</id>
      <parentid>2063771</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T11:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="ircwszce48h8m7sszvymhk758o1ntvg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Sevim Dağdelen''' (jdb. [[4ê îlonê|4ê îlona]] [[1975]] li [[Duisburg]], [[Almanya]]) [[siyasetmedar]]eke [[kurd]] e. Ew ji 2005an û vir ve [[endamê Bundestaga Almanyayê|endama Bundestaga Almanyayê]] ye.

== Jêder û xwendina wê ==
Dağdelen wekî keça dêûbavên kurdên [[Elewîtî|elewî]] di gel pênc xwişk û birayan li Dieselstrasse li Duisburg-Bruckhausen mezin bû.

Dağdelen ji 1991ê de endamê yekîtiya [[Ver.di]] ye. Ji 1993 heta 2001 ew endamê Komîsyona Ciwanên Federal a rêxistina ciwanan a Federasyona Komeleyên Karkerên Demokrat (DIDF) bû, û ji 1996 heta 1998 ew endamê desteya civata dibistana eyaleta [[Nordrhein-Westfalen]] bû û civaka dibistana neteweyî. Di sala 1997an de wê di lîseyek li Duisburgê abîtûra xwe qedand. Ji 1997 heta 2005 Dağdelen li zanîngehên [[Marburg]], [[Adelaide]] û [[Köln]] dad xwend. Wê dev ji zanîngehê berda. Ji 2003 de ew endamê desteya rêveber a federal DIDF e. Sala 2005 Dağdelen yek ji damezrênerên Komeleya Jinên Koçber a Federal li Almanya bû. Ew wekî rojnamevan di gelek weşanên tirkî û almanî de (mînakî ji bo [[Evrensel]]) û wekî wergêr kar dike.

== Ji sala 2005an ve endamê Bundestagê ==
{{Beşê berfireh bike|tarîx=adar 2024}}

== Ji ber ku bi giştpirsî teşwîqkirina sûcên cezayî hate darizandin ==
Di 29ê çiriya Paşîn a 2012an de, Bundestag li ser bingeha pêşnûmeya Komîteya Bergiriyê parastina siyasî ya Sevim Dağdelen û sê endamên din ên [[Partiya Çepgir]] rakir. Di sala 2010an de hûn beşdarî bangek ji bo keviran bûn ji bo veguhastina [[Castor]] li [[Sachsena Jêrîn]]. Di nîsana 2013an de, mîna [[Inge Höger]] û [[Christel Wegner]], ji ber ku bi eşkere bang li tawanên tawanbar kir, ew bi cezayê pereyî hate darizandin.

== Endamtî ==

* Rote Hilfe
* [[Ver.di]]

== Xelatên wergirtî ==

* Di sala 2007an de wê Xelata Dostaniya Alman-Tirk stend.
* Di sala 2017an de wê Xelata Mafên Mirovan a Hevbendiya Dadmendiya Civakî û Rûmeta Mirovan (BüSGM) stend.

== Berhemên wê ==

* 'Der Fall Erdogan: Wie uns Merkel an einen Autokraten verkauft&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, Frankfurt, Westend, 2016, ISBN 978-3-86489-156-4.
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Sevim Dağdelen|3=S}}
* [http://www.sevimdagdelen.de/ Malpera Sevim Dağdelen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214010730/https://www.sevimdagdelen.de/ |date=2021-02-14 }}
* [https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien/D/dagdelen_sevim/518950 Biographie beim Deutschen Bundestag]
* [http://www.linksfraktion.de/abgeordnete/sevim-dagdelen/profil/ Lebenslauf bei der Bundestagsfraktion Die Linke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822185725/http://www.linksfraktion.de/abgeordnete/sevim-dagdelen/profil/ |date=2016-08-22 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Almanên bi eslê xwe kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1975]]
[[Kategorî:Kesên ji Ezirganê]]
[[Kategorî:Kurdên elewî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>ircwszce48h8m7sszvymhk758o1ntvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Priyanka Chopra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101029</id>
    <revision>
      <id>2085372</id>
      <parentid>2064683</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  Rastnivîs</comment>
      <origin>2085372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15876" sha1="jajkz8hzbevwnozflj6893mr9hcyhla" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Priyanka Chopra Jonas''', ({{Jidayikbûn|18|7|1982|j=1}}; [[Cemşîdpûr]], [[Bihar]], [[Hindistan]]) lîstikvan, stranbêj û derhênera sînemaya hindî ye. Di sala 2000an de di Pêşberiya Rindê Cîhanê ya sala 2000an ''Miss World 2000'' de bû jina rind a yekem a Cîhanê. Chopara, yek ji hunermendên herî payebilind û navdar ên Hindistanê ye. Tevî Xelata Fîlman a Neteweyî û 5 Xelatên Fîlman û gelek xelatên din wergirtiye. Di sala 2016an de hikûmeta [[Hindistan]]ê wê bi xelata Padma Şrî da xelatkirin. [[Kovara Time]] navê wê xist nava lîsteya 100 kesên herî bi bandor di cîhanê. [[Kovara Forbes]] wê di nav 100 Jinên Herî Hêzdar ên Cîhanê de bi nav kir.

== Jînenîgarî ==
Priyanka Chopra, bi malbata xwe re bi têkiliyeke xurt girêdayî ye. Priyanka, tevî birayê xwe yê biçûk Sîddharth û li heman qatê bi malbata xwe re di avahiyeke de dijîya.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/home/priyanka-chopras-house-robbed_530569.html |sernav=Priyanka Chopra`s house robbed! |tarîx=2009-05-10 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-birthday-special-priyanka-chopra/20120718.htm |sernav=Birthday Special: 30 Facts About Priyanka Chopra |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ew bi taybetî nêzîkî bavê xwe bû. Bavê wê di Hezîrana 2013an de mir. Jiber heskirina bavê xwe di sala 2012an de wê bi destnivîsa deqek li ser milê xwe &quot;keça lîl a bavê xwe&quot; nivîsî ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/your-call-with-priyanka-chopra-full-transcript-268081 |sernav=Your Call with Priyanka Chopra: Full Transcript {{!}} NDTV Movies.com |tarîx=2014-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140522031443/http://movies.ndtv.com/bollywood/your-call-with-priyanka-chopra-full-transcript-268081 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/daddy039s-lil-girl-priyanka-chopra-gets-first-tattoo-on-wrist-photos-370428 |sernav='Daddy's Lil Girl' Priyanka Chopra Gets First Tattoo on Wrist [PHOTOS] |paşnav=Reporter |pêşnav=IBTimes Staff |tarîx=2012-08-05 |malper=www.ibtimes.co.in |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku ji zemîneke fîlman dernakeve, xwe wek jineke xweçêkirî bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100411/spectrum/main10.htm |sernav=The Sunday Tribune - Spectrum |tarîx=2013-05-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130510194538/http://www.tribuneindia.com/2010/20100411/spectrum/main10.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Diya wê ku li Bareillyê pisporê jinan e, dema ku dest bi kariyera fîlman kir, dev ji pratîka xwe ya piştgiriya Çopara berda.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-priyanka-chopra-talks-about-her-relationship-with-younger-brother-1575492 |sernav=Priyanka Chopra talks about her relationship with younger brother |paşnav=Mahadevan |pêşnav=Sneha |tarîx=2011-08-13 |malper=DNA India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;

Çopara wek her hîndoyek her sibe li ziyaretgehek piçûk a murtiyên cihêreng ên xwedawendên Hindu yên li mala xwe, ku ew bi xwe re jî digire, pujayan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.vogue.com/article/priyanka-chopra-73-questions-sings-taylor-swift |sernav=73 Questions With Priyanka Chopra, From Her Other Dream Job to Purse Must-Haves {{!}} Vogue |paşnav=Felton |pêşnav=Sean |malper=www.vogue.com |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Her çend ew bi helwesta xweya medyavan tê nas kirin jî, Chopra naxwaze ku di derbarê jiyana xweya kesane de bi eşkereyî parve bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Berê bi lîstikvanên Akshay Kumar, Shahid Kapoor, û Harman Baweja re bi têkiliyên romantîk hatibû rojevê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.elitedaily.com/p/everyone-priyanka-chopra-nick-jonas-have-ever-dated-because-were-all-curious-9725622 |sernav=Here’s Everyone Priyanka Chopra &amp; Nick Jonas Have Ever Dated, And Wow, My Mind Is Blown |paşnav=Sanusi |pêşnav=Tayi |malper=Elite Daily |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/07/priyanka-chopra-ex-boyfriend/ |sernav=Priyanka Chopra Ex-Boyfriend &amp; Dating History: 5 Fast Facts You Need to Know |paşnav=Castro |pêşnav=Danilo |tarîx=2018-07-27 |malper=Heavy.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2021-07-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210704202409/https://heavy.com/entertainment/2018/07/priyanka-chopra-ex-boyfriend/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.desimartini.com/news/amp/martini-shots/relationships/priyanka-chopra-ex-boyfriends-affairs-allegedly-dated-7-ex-boyfriends-article75884.htm |sernav=Priyanka Chopra Ex Boyfriends \u002D 7 Men That Priyanka Chopra ‘Allegedly’ Dated \u002D DesiMartini |malper=m.desimartini.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2021-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210626225630/https://m.desimartini.com/news/amp/martini-shots/relationships/priyanka-chopra-ex-boyfriends-affairs-allegedly-dated-7-ex-boyfriends-article75884.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 2018an de têkiliyek wê bi muzîkvan û lîstikvan Nick Jonas re dest pê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.glamour.com/story/priyanka-chopra-nick-jonas-relationship-timeline |sernav=Priyanka Chopra Says She Still Likes Nick Jonas After Quarantining for 'So Much Time' |paşnav=Rosa |pêşnav=Christopher |malper=Glamour |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ew ji bo lîstina yek ji jinên pêşeng di fîlima Bharat de îmze kiribû, lê rojek berî kişandina dîmenê xwe hilbijart. Nikhil Namit, hilberînerê fîlmê, got ku wê dev ji kar berda ji ber ku bi Jonas re têkilî danî û wê bi &quot;hinek neprofesyonel&quot; tawanbar kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mid-day.com/articles/irked-by-priyanka-chopras-exit-from-bharat-salman-khan-goes-into-overdrive-to-find-leading-lady/19648154 |sernav=Irked by Priyanka Chopra's exit from Bharat, Salman Khan goes into overdrive to find leading lady - Entertainment |tarîx=2018-07-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180728131606/https://www.mid-day.com/articles/irked-by-priyanka-chopras-exit-from-bharat-salman-khan-goes-into-overdrive-to-find-leading-lady/19648154 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Chopara û Jonas di Tebaxa 2018an de di dema merasîmek Punjabi Roka de bi nîşan bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/live-updates-priyanka-chopra-nick-jonas-engagement-ceremony-begins/story-WEEDdh6qefnfvTFT7DaQmL.html |sernav=Priyanka Chopra, Nick Jonas engaged, see pics: Highlights |tarîx=2018-08-18 |malper=Hindustan Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di kanûnan 2018an hevjîn li Qada Umaid Bhawan, Jodhpur bi merasîmek kevneşopî ya Hîndû û Xiristiyanî zewicîn&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/nick-jonas-priyanka-chopra-married/ |sernav=Priyanka Chopra and Nick Jonas Wedding: They're Married! {{!}} PEOPLE.com |tarîx=2018-12-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181201152744/https://people.com/tv/nick-jonas-priyanka-chopra-married/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
=== Fîlm ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Sal
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Fîlm
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Rol
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Derhêner
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Hevkar
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Nîşe
|-
| 2002
| ''[[Thamizhan]]''
| Priya
| [[Majeeth]]
| [[Vijay (acteur)|Vijay]]
| 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2003
| ''[[The Hero: Love Story of a Spy]]''
| Shaheen Zakaria
| | [[Anil Sharma]]
| [[Sunny Deol]]
|
|-
| ''[[Andaz (film, 2003)|Andaaz]]''
| Jiya
|[[Raj Kanwar]]
|[[Akshay Kumar]], [[Lara Dutta]]
| Xelata Filmfare bo Hêviya Jinê ya Herî Baş
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|2004
| ''[[Plan (film, 2004)|Plan]]''
| Rani
| [[Hriday Shetty]]
|[[Sanjay Dutt]], [[Dino Morea]]
|
|-
| ''[[Kismat]]''
| Sapna
|[[Guddu Dhanoa]]
| [[Bobby Deol]]
|
|-
| ''[[Asambhav]]''
| Alisha
| [[Rajiv Rai]]
| [[Arjun Rampal]]
|
|-
| ''[[Mujhse Shaadi Karogi]]''
| Rani Singh
| [[David Dhawan]]
| [[Salman Khan]], [[Akshay Kumar]]
|
|-
| ''[[Aitraaz]]''
| Mrs. Sonia Roy
| [[Abbas-Mustan]]
| [[Akshay Kumar]]
| Xelatên Filmfare bo Rola Herî Negatîf
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|2005
| ''[[Blackmail]]''
| Mrs. Rathod
| [[Anil Devgan]]
| [[Ajay Devgan]], [[Suniel Shetty]]
|
|-
| ''[[Karam (film)|Karam]]''
| Shalini
| [[Sanjay F Gupta]]
| [[John Abraham]]
|
|-
| ''[[Waqt: The Race Against Time]]''
| Pooja Padukonia
| [[Vipul Amrutlal Shah]]
| [[Amitabh Bachchan]], [[Akshay Kumar]]
|
|-
| ''[[Yakeen]]''
| Simar
| [[Girish Dhamija]]
| [[Arjun Rampal]]
|
|-
| ''[[Barsaat]]''
| Kajal
| [[Suneel Darshaan]]
| [[Bobby Deol]]
|
|-
| ''[[Bluffmaster]]''
| Simmi Ahuja
| [[Rohan Sippy]]
| [[Abhishek Bachchan]], [[Ritesh Deshmukh]]
|
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|2006
| ''[[Taxi Number 9211]]''
|
| [[Milan Luthria]]
|
|Beşdariya îstîsnayî
|-
| ''[[36 China Town]]''
| Seema
| [[Abbas-Mustan]]
|
| Beşdariya îstîsnayî
|-
| ''[[Alag]]''
|
| [[Ashu Trikha]], [[Jim Mulligan]]
|
| Beşdariya awarte û navdar Sabse Alag
|-
| ''[[Krrish]]''
| Priya
| [[Rakesh Roshan]]
| [[Hrithik Roshan]]
|
|-
| ''[[Aap Ki Khatir]]''
| Anu
| [[Dharmesh Darshan]]
| [[Akshaye Khanna]], [[Amisha Patel]]
|
|-
| ''[[Don - The Chase Begins Again]]''
| Roma
| [[Farhan Akhtar]]
| [[Shah Rukh Khan]]
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2007
| ''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute to Love]]''
| Kamini
| [[Nikhil Advani]]
| [[Salman Khan]], [[Anil Kapoor]]
|
|-
| ''[[Big Brother (film, 2007)|Big Brother]]''
| Aarthi Sharma
| [[Guddu Dhanoa]]
| [[Sunny Deol]]
|
|-
| ''[[Om Shanti Om]]''
|
| [[Farah Khan]]
|
| Beşdarbûneke berbiçav li Deewangi 
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|2008
| ''[[My Name is Anthony Gonsalves]]''
|
| [[E. Niwas]]
|
| Beşdariya îstîsnayî
|-
| ''[[Love Story 2050]]''
| Sana/Zeisha
| [[Harry Baweja]]
| [[Harman Baweja]], [[Boman Irani]]
| Rola dubare
|-
| ''[[God Tussi Great Ho]]''
| Alia Kapoor
| [[Rumi Jaffrey]]
| [[Salman Khan]], [[Amitabh Bachchan]]
|
|-
| ''[[Chamku]]''
| Shubhi
| [[Kabeer Kaushik]]
| [[Bobby Deol]], [[Irrfan Khan]]
|
|-
| ''[[Drona]]''
| Sonia
| [[Goldie Behl]]
| [[Abhishek Bachchan]]
|
|-
| ''[[Fashion (film, 2008)|Fashion]]''
| Meghna Mathur
| [[Madhur Bhandarkar]]
| [[Kangna Ranaut]]
| Di Xelatên Fîlimfare û xelatên fîlman ên neteweyî de xelat a lîstikvanê herî baş wergirt.
|-
| ''[[Dostana]]''
| Neha Melwani
| [[Tarun Mansukhani]]
| [[Abhishek Bachchan]], [[John Abraham]]
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2009
| ''[[Billu]]''
|
| [[Priyadarshan]]
|
| Hejmara hêmanê
|-
| ''[[Kaminey]]''
| Sweety
| [[Vishal Bhardwaj]]
| [[Shahid Kapoor]]
|
|-
| ''[[What's Your Raashee?]]''
| Anjali/Vishakha/Kajal/Hansa/
Malika/Pooja/Rajni/Nandini/Bhavna

/Jhankhana/Sanjna/Chandrika
| [[Ashutosh Gowarikar]]
| [[Harman Baweja]]
| Prîyanka Çopara 12 rolan dilîze
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2010
| ''[[Pyaar Impossible]]''
| Alisha Merchant
| [[Jugal Hansraj]]
| [[Uday Chopra]], [[Dino Morea]]
|
|-
| ''[[Anjaana Anjaani]]''
| Kiara
| [[Siddharth Anand]]
| [[Ranbir Kapoor]], [[Zayed Khan]]
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2011
| ''[[7 Khoon Maaf]]''
| Susanna
| [[Vishal Bhardwaj]]
| [[Neil Nitin Mukesh]], [[John Abraham]], [[Irrfan Khan]], [[Aleksandr Dyachenko (acteur)|Aleksandr Dyachenko]], [[Annu Kapoor]], [[Naseeruddin Shah]], [[Vivaan Shah]], [[Usha Uthup]]
|
|-
| ''[[Don 2]]''
| Roma
| [[Farhan Akhtar]]
| [[Shahrukh Khan]], [[Om Puri]]
| Suite de Don: Chase dîsa dest pê dike
|-
| ''[[Ra.One]]''
| Desi Girl
| [[Anubhav Sinha]]
|
| Beşdariya îstîsnayî
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2012
| ''[[Agneepath (film, 2012)|Agneepath]]''
| Kaali Gawde
| [[Karan Malhotra]]
| [[Hrithik Roshan]]
|
|-
| ''[[Teri Meri Kahaani]]''
| Radha
| [[Kunal Kohli]]
| [[Shahid Kapoor]]
|
|-
| ''[[Barfi!]]''
| Jhilmil Chatterjee
| [[Anurag Basu]]
| [[Ranbir Kapoor]],[[Ileana D'Cruz]]
|
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|2013
| ''[[Deewana Main Deewana]]''
| Priya
| [[K. C. Bokadia]]
| [[Govinda (acteur)|Govinda]]
| Tûrnûvaya fîlimê ya sala 2008ê bi paşnaviyek cûda naçe
|-
|''[[Shootout at Wadala]]''
|
| [[Sanjay Gupta (réalisateur)|Sanjay Gupta]]
|
| Hejmara babetê dans Bablî Bedmaaş Haî
|-
|''[[Bombay Talkies]]''
|
|
|
|Klîba serlêdanê Apna Bombay Talkies
|-
|''[[Planes (film)|Planes]]''
| Ishani (voix)
| [[Klay Hall]]
|
| Filmê anîmêt
|-
| ''[[Krrish 3]]''
| Priya
| [[Rakesh Roshan]]
| [[Hrithik Roshan]]
|
|-
|''[[Zanjeer (film, 2013)|Zanjeer]]''
| Mala
| [[Apoorva Lakhia]]
| [[Ram Charan]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2014
|''[[Gunday]]''
|Nandita
| [[Ali Abbas Zafar]]
| [[Ranveer Singh]], [[Arjun Kapoor]]
|
|-
|''[[Mary Kom (film)|Mary Kom]]''
| [[Mary Kom]]
|Omung Kumar
|Darshan Kumaar, Sunil Thapa
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''[[Dil Dhadakne Do]]''
|Ayesha
|[[Zoya Akhtar]]
|[[Farhan Akhtar]], [[Ranveer Singh]], [[Anushka Sharma]]
|
|-
| ''[[Bajirao Mastani]]''
|Kashi Bai
|[[Sanjay Leela Bansali]]
| [[Ranveer Singh]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2016
|''[[Jai Gangaajal]]''
|Abha Mathur
|[[Prakash Jha]]
|
|-
|''[[Le Livre de la jungle (film, 2016)|Le Livre de la jungle]]''
| Kaa &lt;small&gt;(voix)&lt;/small&gt;
|[[Jon Favreau]]
|
|Versîyona zimanê hindî
|-
|2017
|''[[Baywatch : Alerte à Malibu]]'' (''Baywatch'')
|Victoria Leeds
|[[Seth Gordon]]
|[[Dwayne Johnson]], [[Zac Efron]], [[Alexandra Daddario]], [[Kelly Rohrbach]]
|Fîlmê amerîkî
|-
|[[2018 au cinéma|2018]]
| ''[[A Kid Like Jake]]''
|Amal
| [[Silas Howard]]
| [[Claire Danes]], [[Jim Parsons]] et [[Octavia Spencer]]
|Fîlmê amerîkî
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2019 au cinéma|2019]]
| ''[[Isn't It Romantic (film)|Isn't It Romantic]]''
|Isabella
| Todd Strauss-Schulson
| [[Rebel Wilson]], [[Liam Hemsworth]], [[Adam DeVine]] et [[Tom Ellis]]
|Fîlmê amerîkî
|-
|{{Lien|langue=en|trad=The Sky Is Pink|fr=}}
|Aditi Chaudhary
|[[Shonali Bose]]
|[[Farhan Akhtar]], Zaira Wasim, Rohit Suresh Saraf
|Fîlimê biyografîk ê Hîndû li ser bingeha jiyana Aisha Chaudhary
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2020 au cinéma|2020]]
|''[[C'est nous les héros]]'' (''We Can Be Heroes'')
|Miss Granada
|[[Robert Rodriguez]]
|[[Pedro Pascal]], [[Boyd Holbrook]], [[Christian Slater]], [[Christopher McDonald]]
|Fîlmê amerîkî
|-
|[[Le Tigre blanc (film, 2021)|Le Tigre blanc (The White Tiger)]]
|
|[[Ramin Bahrani]]
|
|Fîlmê hindî
|-
|2022
|''[[Matrix 4]]''
|
|[[Lana Wachowski]]
|Jonathan Groff, Keanu Reeves, Carrie-Anne Moss, Jada Pinkett Smith, Neil Patrick Harris
|Fîlmê amerîkî
|}

== Dîskografî ==
=== Wekê hûnermend a sereke ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Nav
! rowspan=&quot;2&quot; |Sal
! colspan=&quot;3&quot; |Pozîsyonên grafîka tomarê
! rowspan=&quot;2&quot; |Sertîfîka
! rowspan=&quot;2&quot; |Albûm
|-
!CAN
!Klûba Dansê ya DYA
!Eleqeya Dansê ya DYA
|-
!&quot; Li Bajarê Min &quot;
( will.i.am nîşan dide )
|2012
| -
| -
| -
|
* IMI : 3 × Platîn 
| rowspan=&quot;3&quot; |N / A
|-
!&quot; Exotic &quot;
(feat Pitbull )
|2013
|74
|12
|16
|
|-
!&quot; Ez nikarim bikim ku ji min hez bikî &quot;
|2014
| -
| -
|28
|
|}

;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên hindistanî]]
[[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
[[Kategorî:Aktrîsên hindistanî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên sînemaya hindistanî]]
[[Kategorî:Jinên hindistanî]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên hindistanî yên jin]]</text>
      <sha1>jajkz8hzbevwnozflj6893mr9hcyhla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bahoza tropîkal a Beta 2020</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123508</id>
    <revision>
      <id>2085484</id>
      <parentid>1836344</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14422" sha1="2e2hm0vmuocbnka8rei4nvv27t9y9el" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Infobox tropical cyclone
| nav                = Bahoza tropîkal a Beta
| basin              = Atl
| type               = Bahoza tropîkal
| bayê_1-xulek       = 55
| wêne               = Beta 2020-09-20 1910Z.jpg
| bidawîbûn          = 25ê îlona 2020an
| destpêbûn          = 17ê îlona 2020an
| pişttropîkî        = 
| pressure           = 993
| zirar              = 225
| affected           = [[Meksîk]], [[Deryaya Kendavê ya Dewletên Yekbûyî]], [[Başûrrojhilatê Dewletên Yekbûyî]]
| mirin              = 1 
| zirarên_pêşîn      = 
| sal                = 2020
| demsala_bahozê     = [[Demsala bahozê ya Atlantîkê (2020)]]
}}
'''Bahoza tropîkal a Beta''' (bi îngilîzî: ''Tropical Storm Beta'') [[sîklona tropîkal|sîkloneke tropîkal]] bû ku di îlona sala 2020an da baraneke zêde, lehî û ewrekî giran aniye ser Başûrê Rojhilatê [[Amerîkaya Başûr|Amerîkayê]]. [[Depresyona tropîkal]] 23yemîn [[bahoza tropîkal]] an jî [[bahoza subtropîkal|subtropîkal]] a demsala [[bahoza Atlantîkê]] bû ku rekora sala 2020an şikandiye.

Bahoza Beta, bi eslê xwe ji cureyeke zexta nizm pêk hatiye ku di 10ê îlonê de li Kendava Bakurê Rojhilatê [[Meksîk]]ê geşedan bûye. Nizm hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve diçe ku bi pêşketinê re pêşî li pêşveçûna [[Bahoza Sally]] yê nêz ve hatiye astengkirin. Piştî ku Sally di ser Dewletên Yekbûyî yên Başûr rojhilat re derbasî hundir û qels dibe, tengezarî li kendava başûrrojavayê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] dest bi rêxistinbûnê kir. Bahozê heta 16ê îlonê navendeke gerguhêzek ya asta nizm bi dest xistibû û xwedî rêxistinbûyîneke têrker bû ku weke [[Depresyona Tropîkal a Bist û Du]] hatibû binavkirin. Pergal berîya ku bigihe hêza bahoza tropîkal, ji ber bandora baya xurt û hewaya ziwa, di nava rojekî de hêza xwe wergirt. Beta hêdî hêdî ku ber bi bakur ve diçû û ber bi bahozeke tropîkal a navîn ve veguhezî, ji ber hewayê hişk û birîna bayê, dijwarbûna wî dide rawestandin. 

Piştre Beta di 19ê îlonê di cihê xwe de disekine. Piştî roja din ber bi rojava ve ber bi peravên [[Teksas]]ê ve çû û her ku diçe qels bû. Beta di 21ê îlonê de li nêzî [[Nîvgirava Matagorda]] ya Teksasê weke bahozeke kêm-tropîkal biçûk kete ser rûyê erdê. Piştî wî, roja din destpêka 23ê îlonê de ber bi depresyona tropîkal re qels bû. Bermayiyên wê ber bi bakurê rojhilat ve çû. Xweza û tevgera hêdî ya bahozê li perava Kendavê çend rojan bû sedema serf û pêlên bilind. Di heman demê de barana bahozê bandor li herêmên ku berê ji bahozên Laura û Sally lê qewimine. Ji ber lehiyê gelek kolan, otoban û heta navbeynkarên Houstonê hatin girtin. [[Louisiana]], [[Mississippi]], [[Alabama]], [[Georgia]], [[Carolinas]] hemû ji ber lehiyê, bayê qehweyî û hewaya dijwar, bi bandor bûn. Li Teksasê ji ber bandora Betayê qelewiyek hat piştrastkirin. Tê texmînkirin ku ziyana giştî ya bahozê herî kêm 225 milyon dolarê amerîkî ye.

== Dîroka meteorolojîk ==
[[Wêne:Beta 2020 track.png|thumb|300px|çep|Li gorî [[pîvana Seffîr-Sîmpson]] nexşeya ku şop û dijwariya bahozê dide nîşan]]
[[Navenda Navneteweyî ya Bahozê]] ([[NHC]]) di 10ê îlonê de saet di 12:00 (UTC) de dest bi şopandina bahozê dikir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/xgtwo/gtwo_archive.php?current_issuance=202009101439&amp;basin=atl&amp;fdays=5 |sernav=NHC Graphical Outlook Archive |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku pergalê hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve zivirî û heta 14ê îlonê di pergalê de pêşvekevtineke kêm an qet pêşketin çênebû. Ji ber bayê xurt ê asta jor ku ji hêla [[Bahoza Sally]] ve hatibû çêkirin, ne dihat nirxandin ku bahoz bibe sikloneke tropîkal.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/xgtwo/gtwo_archive.php?current_issuance=202009141632&amp;basin=atl&amp;fdays=5 |sernav=NHC Graphical Outlook Archive |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê yekê aloziyê berdewam kir û ber bi başûrê rojava û ber başûrê rojavayê [[Kendava Meksîkê]] ve çû û dema ku sally di destpêka 16ê îlonê de derbasî Dewletên Yekbûyî yên Başûrê Rojhilatê Amerîkayê bû, dest bi rêxistinkirina bahozê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/xgtwo/gtwo_archive.php?basin=atl&amp;fdays=5&amp;current_issuance=202009160855 |sernav=NHC Graphical Outlook Archive |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt; Roja din, çavderên bahozê tîrêjên girtî dîtin û her ku diçe li nêzî navendê bahoz berdewam dike. NHCyê di 17ê Îlonê de saet di 23:00an de li ser Depresyona Tropîkal a Bîst û Du şêwirmendî da destpêkir&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.public.001.shtml? |sernav=Tropical Depression TWENTY-TWO |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-29 }}&lt;/ref&gt; Lê belê, analîza piştî demsalê derket holê ku sîstem berî çend saetan, saet di 12:00 de degeşedan bûye roja 18ê îlonê saet di 21:00 de (UTC) sîstema bi navê Bahoza tropîkal a Beta hate binavkirin û pergal ji nû ve bi hêz bû. Di dansal a bahoza Atlantîkê de, ku ji markeya kevin a 22ê cotmehê derbas bibû û ji aliyê [[Bahoza tropîkal a Alpha]] ve hatiye damezirandin, bahoz di asta tomarê de bahoza tropîkal an subtropîkal a 23em pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.newscentermaine.com/mobile/article/weather/accuweather/tropical-storm-beta-to-spend-days-pounding-gulf-coast/607-53794260-d865-44bd-9d04-3f6a311dc9bc |sernav=www.newscentermaine.com }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas ji ber kêmbûna ba û hewaya ziwa bandor bibe jî, bahoza bi lez a 60 mph (95 km/h) û di 19ê êlonê de saet di 15:00 (UTC) de bi 994 mb (29.36 inHg) zexta xwe gihand e asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.public.008.shtml? |sernav=Tropical Storm BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt; Lê belê piştî ku ber bi rojava ve ber bi Kendava Meksîkê ve zivirî, bahoz di cihê xwe de sekinî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.public.009.shtml? |sernav=Tropical Storm BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt; Ev yek bû sedem ku zêde bibe û bandorên neyînî yên hişk û tevî ku leza bayê kêm derketina derve wek hev ma bû sedem nerêkbûna bahozê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.discus.009.shtml? |sernav=Tropical Storm BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt; Piştî berbiçûna li aliyê bakurê rojhilatê ve û bi navenda reformê ve ber bi rojava ve diçû, veguhastina Beta berdewam kir û ji nûve hate bi rêxistin kirin. Sîstem jiber ewrên bi hewaya sar ku li navenda wê hatine pêçandin, xirabû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.discus.017.shtml? |sernav=Tropical Storm BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt; Dema ku Beta nêzîkê peravên Teksasê dibe, beriya daketina erdê li [[Nîvgirava Matagordayê]], di 22ê îlonê de saet 04.00 (UTC) bi bayê 75 [[km/h]] (45 [[mph]]) û bi zexta 999 [[mb]] (29,50 [[inHg]]) hinek qels bû. Piştî vî qelsbûnê Beta seat di 15:00 de ket rewşa depresyona tropîkal. Piştre berî ku berê xwe da aliyê rojhilat û hinekî din qels bû. NHC şêwirmendiya xwe ya dawî da û berpirsyariyên şêwirmendiyê raporên pêşerojê da [[Navenda Texmîna Hewayê]] ([[WPC]]).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.public.020.shtml? |sernav=Tropical Depression BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt; Piştre Beta di 23ê îlonê de saet di 03.00 (UTC) de bû sikloneke tropîkal û ber bi bakurrojhilat ve bilez kete tevgerê û bi ser Louisiana û Mississippi yê ve derbasî Alabamaya Bakur bû. Navend kêm hatiye diyarkirin û metirsiya baranê ya zêde kêm bû û pergal di 25ê îlonê de saet di 06.00'an de belav bû. Piştre WPC di heman rojê saet di 09:00 de tê raporên şêwirmendiya xwe ya dawî weşand.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.public.031.shtml? |sernav=Post-Tropical Cyclone BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt;

== Bandorên li ser deveran ==
Beriya bahozê, hişyarî li ser gelek xetên peravên ji ser sînorê Teksas-Meksîkê heta başûrê navenda Louisiana hate dayîn. Ji ber pirsgirêkên herêmê bi taybetî yên li derdora [[Houston (Teksas)|Houston]] û [[Galveston]]ê, gelek valakirinên dilxwazî ji aliyê rayedarên bajar û eyaletan ve hatin ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.khou.com/article/news/local/list-houston-galveston-area-cities-counties-under-voluntary-evacuations/285-22279f28-ae2b-4b21-a494-602d3ff2a60c |sernav=www.khou.com |paşnav=www.khou.com }}&lt;/ref&gt; Li seranserê Teksas û Louisiana ji ber ku bager nêzî Teksasa peravê bû û piştre gihaşt peravê, hişyariyên lehiyê hatin kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/tropical-storm-beta-slams-texas-with-relentless-rain-flooding/ |sernav=Remnants of Tropical Storm Beta slam Texas with relentless rain and flooding |malper=www.cbsnews.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku bahoz li Louisianayê daket hundir, ji bo herêmên başûr û rojhilat ên eyaletê, bi taybetî ji bo beşa başûr a [[Mîsîsîpî (robar)|Mîsîssîpî]] hişyariya tornadoyê hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.spc.noaa.gov/products/watch/2020/ww0494.html |sernav=Storm Prediction Center Tornado Watch 494 |malper=www.spc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt; [[Wêne:Beta 19-23Sep2020.gif|thumb|250px|Mozaîka radara Bahoza tropîkal a Beta, ji 19ê îlonê heta 23yê îlonê li ser Başûrê Amerîkayê daketina erdê û lawazkirin.]]

Di 18ê Îlonê de, berî ku pergal ber bi bahozeke tropîkal ve biçe, mîsyona [[Hurricane Hunter]] ku li [[Baregeha Hêza Hewayî ya Keesler]] a Mississippiyê dest pê kir, dema ku birûskên ji sîstemê li [[Lockheed WC-130J Hercules]] hatin şandin da ku daneyan berhev bikin û bû sedema ku pergalên radarên balafirê dakevin, xetereya dagirkerên firînê dixe xeterê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abc13.com/6437464/ |sernav=Lightning strike halts Hurricane Hunter mission during Tropical Depression 22 survey |paşnav=KTRK |tarîx=2020-09-18 |malper=ABC13 Houston |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt; Roja 21ê Îlonê piştî nîvroyê, ji bo wîlayeta Galvestonê ya Teksasê hişyarîya bagerokê hat dayîn, lê belê tu bagerok nehat piştrastkirin. Her wiha ji ber ku bandên baranê bi berdewamî li ser heman herêman dest bi tevgerê kirin, gelek hişyariyên lehiya jî hatin belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mesonet.agron.iastate.edu/vtec/ |sernav=IEM :: Valid Time Event Code (VTEC) App |paşnav=akrherz@iastate.edu |pêşnav=daryl herzmann |malper=mesonet.agron.iastate.edu |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt; Di 23ê îlonê de, ji ber ku bermayiyên bahozê li Louisiana û Mîsîsîppîyê derbas bûn, şert û mercên atmosferê yên erênî rê li ber şewba tornado, bahoza dijwar û hişyariyên taybet ên deryayî hate kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mesonet.agron.iastate.edu/cow/sbwsum.phtml?year=2020&amp;month=9&amp;day=23&amp;sortby=time&amp;typ=W |sernav=IEM :: Storm Based Warning Polygon Visual Summary |paşnav=akrherz@iastate.edu |pêşnav=daryl herzmann |malper=mesonet.agron.iastate.edu |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt; Li bajarê Galveston ê Teksasê, dema ku lehî rabû gelek herêmên peravên Teksasê di binê avê de man, surfên giran û pêlên bilind ên Betayê beşek ji îskeleyê hilweşand. Li Port Lavacayê di dema daketinê da bahozeke ba ya bi 48 mph (77 km/s) hat tomarkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2020/al22/al222020.public_a.018.shtml |sernav=Tropical Storm BETA |malper=www.nhc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt; Beşên I-69 û TX 288 ji ber lehiyê hatin girtin û tîmên bilind ên rizgarkirinê bersiv dan bi dehan bangên alîkariyê. Dema ku Beta di 22ê îlonê de ji ber depresyona tropîkal qels bûbû, li Houstonê ji 100î zêdetir rizgarkirinên ji avê pêk hat. Beşekê bajêr bi tevahî jiber barana zêde ya bahozê bi giranî hat valakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Li hinekî deverên bajêr jiber barîna zêde ya baranê gehişte bilindahiya lehiyê gehişte 22 santîmêtreyê.
[[Wêne:Coastal Flooding from Tropical Storm Beta.jpg|thumb|250px|Lehiya peravê ji Beta li [[Corpus Christi, Texas]] wekî ku ji [[Causeway Memorial John F. Kennedy]] tê dîtin.]]
Bi dehan kolan û otobanên bajêr ku beşên I-69, I-45 û TX 288 û 290 jî di nav de bi ava lehiyê hatibûn girtin. Rayedaran ji welatiyan xwest ku li malê bimînin û eger derfet hebe ji ajotinê dûr bikevin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Xwezaya belavbûyî ya bahozê her wiha baraneke zêde anî Louisianayê ku hê jî ji çend pergalên din ên ku di demsalê de bandor li dewletê kiribû xilas dibû. Waliyê Teksasê [[Greg Abbott]] ji bo 29 eyaletan danezanên karesatê weşand, Waliyê Louisianayê [[John Bel Edwards]] jî rewşa awarte îlan kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Masîvanekî winda ku di dema bahozê de çûbû Brays Bayouê, piştre xeniqandî hate dîtin. Barana zêde, lehî û bayê germ jî bandor li Mîsîssîppî, Tennessee, Arkansas, Alabama û Georgia kir. Bermayiyên bahozê di 25ê Îlonê de li Karolînayê bûyereke biçûk a hewayê ya dijwar li seranserê Carolinasê çêkiribû, bi bahozên dijwar ên ku ba xera dike û di firehiya 2,25 înç (5,7 cm) de gelek girîng e. Her wiha li Myrtle Beachê, li Karolînaya Başûr jî bagerekî EF0yê hate piştrastkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.spc.noaa.gov/climo/reports/200925_rpts.html |sernav=Storm Prediction Center 20200925's Storm Reports |malper=www.spc.noaa.gov |roja-gihiştinê=2021-10-01 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bûyerên hewayî]]
[[Kategorî:Karesatên xwezayî]]</text>
      <sha1>2e2hm0vmuocbnka8rei4nvv27t9y9el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mehmûd Ferşçiyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126477</id>
    <revision>
      <id>2085483</id>
      <parentid>2061641</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T08:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5937" sha1="gl00n3f5k5z3j5fzvspi34mcwd1koho" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Mehmûd Ferşciyan''' (bi farisî محمود فرشچیان, Maḥmūd-e Farščīyân; 24ê kanûna paşîn 1930 li [[Îsfehan]]ê) wênesazekî îranî û hosteyê wênesaziya mînyatûra farisî ye.

== Jiyan û berhem ==
Mehmûd Ferşçîyan di malbateke hunermendên îranî de hatiye dinê. Hê di xortaniya xwe de li Îsfehanê ji aliyê wênesazên mînyaturê ve hatiye hînkirin.Li cem mamostayên îranî Hac Axa Mîrza Axa Emamî (1880-1955) û Îsa Behadorî (1905-1986) xwendiye û dibistana hunerî ya pîşeyî ya Îsfehanê qedandiye.Di sala 1980 de li Îtalyayê dest bi xwendina hunerê kir û li wir çend dîploma wergirt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/art/mfarshchian/mahmoud_farshchian.php |sernav=Mahmoud Farshchian |malper=Iran Chamber Society |ziman=en |rewşa-urlyê=dead |roja-gihiştinê=2022-05-06 |archive-date=2022-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626100214/https://iranchamber.com/art/mfarshchian/mahmoud_farshchian.php }}&lt;/ref&gt; Piştî ku vedigere Îranê, di Dezgeha Giştî ya Hunerên Bedew de, ku piştre bû Wezareta Rewşenbîrî û Hunerê, kar dike. Mehmûd Ferşçîyan niha li DYAyê dijî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.irangazette.com/en/about-iran/2-uncategorised/552-history-mahmoud-farshchian.html |sernav=Mahmoud Farshchian, Master of Persian Miniature |weşanger=Iran Gazette |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}&lt;/ref&gt; Mehmûd Ferşçîyan berhemên klasîkên farisî yên wekî Şahnameya [[Firdewsî]], Çarîna [[Omer Xeyam]] û çapên lawebêjên [[Hafizê Şîrazî]] wêne kir.Wêneyên wî di gelek muzexane û pêşangehên cîhanê de hatine nîşandan û di berhevokên navneteweyî de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yjc.news/en/news/2167 |sernav=Farshchian's latest work unveiled as Iranian art work - IN PHOTOS |paşnav=Young Journalists Club {{!}} Latest news of Iran and world |tarîx=2013-09-18 |malper=en |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2025 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2001 de wî muzexaneya xwe li Tehranê vekir, Muzeya Ferşçîyan li Kompleksa Çandî û Dîrokî ya Se'dabad.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranparadise.com/farshchian-museum/ |sernav=Farshchian Museum |tarîx=2021-03-13 |malper=Iran Paradise |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2022-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220701140135/https://iranparadise.com/farshchian-museum/ }}&lt;/ref&gt; Di sala 2008an de zêdetirî 70 berhemên Ferşçîyan li wir hatin nîşandan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.payvand.com/news/08/may/1161.html |sernav=Farshchian adds four new works to his museum |tarîx=2008-05-17 |malper=Payvand.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2017-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170922145130/http://www.payvand.com/news/08/may/1161.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

; [[Wêne:Farshchyanmuseum01.jpg|thumb|Muzeya Ferşçiyan li Teheranê]]
; Wênekirina pirtûkan

* [[Hafizê Şîrazî|Shamseddin Mohammad Hafez]]: ''The Ghazals of Hafiz'' (inglîzî û farisî). Weşanger [[Arthur John Arberry]], Afshin Sadeghi. Wêneyên Mehmûd Ferşçîyan û Amir Ahmad Falsafi. Gooya 2020. ISBN 978-964761068-1
* [[Omer Xeyam|Omar Chayyām]]: ''Rubaiyat of Omar Khayyam''. Ill. Mahmoud Farshchian; weşanger H. Amir-Khani, M.A. Eslami-Nodooshan und H. Sadeghi (Übersetzer). Tehran, 1999. ISBN 979649213903
* [[Firdewsî|Firdausi]]: ''The Shahnameh (Book of Kings)''. Epic Poem in Persian. Illustrations Mahmoud Farshchian. Negar Publ. 1993.

== Bazirganî ==
Wêneyên bi boyaxê avî, guaj, tabloyên zêtî û akrilîk ên Mehmûd Ferşçîyan li bazirganiya hunerê bi bihayê 20 hezar dolaran heta 475 hezar dolarî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mutualart.com/Artist/Mahmoud-Farshchian/6BE11008B3DACEE9 |sernav=Mahmoud Farshchian |malper=.mutualart.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bid.shapiroauctions.com/lots/view/1-111IJW/mahmoud-farshchian-iranian-b-1930 |sernav=MAHMOUD FARSHCHIAN (IRANIAN B. 1930) |malper=Shapiro Auctions |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-05-06 |roja-arşîvê=2021-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211027010308/https://bid.shapiroauctions.com/lots/view/1-111IJW/mahmoud-farshchian-iranian-b-1930 }}&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==

* ''Mahmoud Farshchian. Paintings.''Homai, New York 1991. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9631660-1-2&lt;/nowiki&gt;
* ''Barguzidah-yi asar-i naqqashiy-i Mahmud Farshchiyan. A Selection of the Miniatures by Mahmoud Farshchian.'' Zarin va Simin books, Teheran, 2006. &lt;nowiki&gt;ISBN 964-5520-95-9&lt;/nowiki&gt;
* Azra Ghandeharion: The Bridge between Popular and Elite. Iran Mahmoud Farshchian's Painting ACLA Conference 2016, Annual Meetings. Havard University, 17. März 2020, abgerufen am 27. April 2022
* Mahmoud Mohsen Farshchian, Shahnaz Pahlavi, Hashtrudi [Hrsg.]: ''Paintings and Drawings by Mahmoud Farshchian.'' Bongahe Tarjomeh Va Nashre Ketab 1976.
* Zeinab Rajabi, Syyed Abutorab Ahmadpanah: ''The Explanation of the Frame in Traditional Persian Paintings and Its Innovation in the Artworks of Mahmoud Farshchian'', in: Negreth Journal, Vol. 15, Ausgabe 55, November 2020, S. 87–85.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Mahmoud Farshchian}}

* [https://tehranauction.com/en/auction/mahmoud-farshchian-b-1929/ Mahmoud Farshchian, About Art Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012073620/https://tehranauction.com/en/auction/mahmoud-farshchian-b-1929/ |date=2022-10-12 }} tehranauction.com, roja wergirtiye 26ê nîsanê 2022.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}


[[Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
[[Kategorî:Mirin 2025]]
[[Kategorî:Wênesazên îranî yên mêr]]</text>
      <sha1>gl00n3f5k5z3j5fzvspi34mcwd1koho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Wikihez</title>
    <ns>3</ns>
    <id>134571</id>
    <revision>
      <id>2085358</id>
      <parentid>2085355</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nivîsara hefteyê */ Bersiv</comment>
      <origin>2085358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18229" sha1="tfn3qiraznk96kcmk0gsogo2ieldkgt" xml:space="preserve">{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d
|algo = old(30d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;

== Kurdîkirina nexşeyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ?  Baş î ?  Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e .  Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ?  Mixabin  ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi  xwe çê bikira . 

Navê dewlet  : [[Keyaniya Yekbûyî]] 

Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]],  [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe  temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC)

== Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê ==

Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir?


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC)

:silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC)
::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene.  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC)

== Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî ==

Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC)

:Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin.
::Çend tiştên din:
::bandor  &gt; tesîr 
::kesayet &gt; şexsiyet
::mijar &gt; mesele, mewzû
::giringî &gt; ehemmiyet, muhîmî 
::berhem &gt; eser
::serdem &gt; çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin &quot;maf&quot; ne &quot;zimanê aqademîq maqademîq&quot; e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::parêzgeh &gt; wîlayet
::::::::navçe &gt; qeza
::::::::perwerde &gt; tehsîl
::::::::dewlemend &gt; zengîn
::::::::wêne &gt; resm, foto, fotograf
::::::::wênesaz &gt; resam
::::::::wênegir/wênekêş &gt; fotografgir
::::::::peykersaz &gt; heykeltraş
::::::::nexşe &gt; xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî &quot;nivîskarê&quot; binivîse ne &quot;nivîskarekî&quot; ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC)
::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC)
:::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC)

== Peyva fezager ==

Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva  '''fezager''' heye  ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û  ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], 
::Çavkanî dikarin werin  sexte kirin.  https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::ez dîsa lê geriyam çavkaniya 3an min nedît, ev çend sal in ji xeynî du çavkaniyan hîn jî superleheng hema bêje qet nayê bikaranîn. Lê tu li vir vê kelîmeyê pêşkêş dikî. Ne tiştekî normal e.... [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:37, 19 hezîran 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min peyva  superleheng 2 car li ser kanala [[Zarok TV]] bihîst  . Her wiha  peyva '''superqehreman'''  ku tu tercîh  dikî  jî di ferhengan de tune .  Lewma me herdu peyv tomar kir.  Ji bo pîşeya ku em behs dikin ne Yek ! Pênc peyv hene !!!  Kêmasî tune . Peyva  '''Pêjimêrk''' jî di O - ferhengê de heye . Lê  dîsa gumanên te hebûn  lewma me herdû got ku em  sernav wek [[Makîneya hesabê]] biguhêrîn heta çavkaniyên din hebin. Belkî te gotûbêja me ji bîr kiriye.  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:51, 19 hezîran 2026 (UTC)

== Discord ==

Hello @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]],
&lt;p&gt;hope you're doing well, do you remember me? if yes, i want to talk about Wiktionary and start [[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad#c-Balyozxane-20230720104600-Sakura emad-20230720104300|where we left]] last time. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 00:23, 21 tîrmeh 2026 (UTC)

:Hi @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] yes, of course! Discord is not available in Bakur. Anywhere else? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:36, 21 tîrmeh 2026 (UTC)
::Facebook is another option for me. [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 17:17, 21 tîrmeh 2026 (UTC)

== Nivîsara hefteyê ==

Silav  @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di destpêka Wîkîpediyayê de di beşa Nivîsara hefteyê de [[Meksîk]] wek '''Meksîka''' tê nivîsandin . Ez dixwazim rastnivîsê standard bikim . Lê guhertin di nivîsara heftayê nayi dîtin  ? Çima wisa ye ?[[Şablon:GH/2026/52|https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:GH/2026/52]]

[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:38, 13 tebax 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Merheba eger min kod rast fêm kiribe divê li vir [[Şablon:GH/2026/33]] biguherînî. Qewet be! [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 12:07, 13 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tfn3qiraznk96kcmk0gsogo2ieldkgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîrkê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136139</id>
    <revision>
      <id>2085420</id>
      <parentid>2063607</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ehmedbeg</username>
        <id>47517</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mîta Kîrkêyê */</comment>
      <origin>2085420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2621" sha1="bi7z56h63ai0g47rvj9fvw3xbygg2tt" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedawend
| pîşe               = [[Efsûnkar]]
}}
'''Kîrkê''' di mîtolojî û ola yewnanî ya kevn de efsûnger û xwedawenda piçûk e. Ew yan keça tîtan [[Hêlios]] û [[nîmfê]] okeanîd Persê an jî keça xwedawend Hekatê û Eêtês e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Circe-Greek-mythology |sernav=Circe {{!}} Greek mythology {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-03 }}&lt;/ref&gt; [[Mêdeia]] û [[Ariadnê]] xwarzêyên wê ne.

== Mîta Kîrkêyê ==
Ew pîreboka girava Aîaîeyê bû. Hêzên wê yên herî navdar şiklê mirovan dikir beraz. Ji xwe lehenga mezin yên [[Mîtolojiya yewnanî]] [[Odîseûs]] jî ji wê hêzê re tekoşîn kiribû.
{{Jêgirtin| Em gihiştin giravê Aîaîayê, ev der warê Kîrkeya xweş kezî bû; ev ê deng mirov, xweha xwedawenda erjeng nîyetkarê dijwar Eêtêsê bû. Her du jî ji Roja ku mirovan ronî dike ve jidayîkbûn, dêya wan jî keça [[Okeanos]] [[Persê]] bû.(255)|çavkanî= [[Odîseya]]-[[Homêros]]}}

== Kîrkê û Odîseus ==
{{Gotara bingehîn|Odîseûs}}
Odîseus û hevalên wî yên sax mayî piştî rizgarbûna li welatê [[Lîstrîgoniyan]] hatin girava [[Kîrkê]]yê. Kîrkê dizaniya ku ew ti bên. Ji bo wan efsûnan amade kiribû. Leşkeran derketin giravê hatin qesra Kîrkeyê. Li wir di heywanên kovî -ku demekê berê ew jî wek wan mirav bûn- rast hatin. Pîrebok pê çova xwe şervanan kire beraz.

[[Hermês]], ilacan da Odîseusê ku xwe ji efsûnên Kîrkêyê biparêze. Rasta hev hatin Kîrkê fêm kir ku efsûnên wî li hember lehengê kêr nedihat. Odîseus ji wê xwest ku hevalên wî dîsa bike mirov. Kîrkê li hemberî wî daxwazê şerta tekiliyên cinsî ji wî re pêşkeş kir. Odîseus neçar ma qebûl kir. Leheng û hevalên wî salek mane wî giravê, leheng mêrîtî ji pîrebokê re kir. Çaxê derketina rê Kîrkê ji wan ra alikarî kir. Rêya xilasbûnê nîşa Odîseus kir. Ji wî re got: &quot;Here dinyaya bin erdî peyamnerê kor [[Tîresios]]ê bibîne ji wî peywiran bistîne.

Piştî çûyîna Odîseus du zarokê Kîrkeyê çêbû ji Odîseusê. Lehengên bi navê [[Agrios]] û [[Latinos]] bûn desthilatdarê Tîrsenan.&lt;ref&gt;(1015) [[Teogonîa]]-[[Hêsîodos]]&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}

[[Kategorî:Hevjinên Posîdon]]
[[Kategorî:Kîrkê| ]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Wêjeya fransî]]
[[Kategorî:Wêjeya îtalî]]
[[Kategorî:Xwedabanûyên efsûnî]]
[[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]]
[[Kategorî:Zarokên Hêlios]]</text>
      <sha1>bi7z56h63ai0g47rvj9fvw3xbygg2tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalîpso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141122</id>
    <revision>
      <id>2085418</id>
      <parentid>1964985</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ehmedbeg</username>
        <id>47517</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kalîpso û Odîseus */</comment>
      <origin>2085418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="qdozkqtwzsty301cwv6x6e2qd8kixgl" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedawend
| cure               = yewnan
}}
'''Kalîpso''' ([[yewnanî]]: Καλυψω, '''Kalypso''', [[latînî]]: Kalipso) di [[mîtolojiya yewnanî]] de yek ji xwedawendên biçûk e. Desthilatdarê girava efsaneyî [[Ogîgîa]]yê ye. Yek ji keçên [[Tîtan (mîtolojî)|Tîtan]] [[Atlas]]ê ye. An go ew keçekî [[Okeanos]] ê.&lt;ref&gt;(359) [[Teogonîa]] - [[Hêsîodos]]&lt;/ref&gt; [[Wêne:Calypso_Receiving_Telemachus_and_Mentor_on_her_Island_-_Pierre-Edme-Louis_Pellier.jpg|220x124px|thumb|rast|Kalîpso [[Têlemaxos]]ê digre li girava xwe.]]

== Kalîpso û Odîseus ==
[[Odîseus]] piştî [[Şerê Troyayê]] û hinek serpêhatiyên xwe bi tenê li ser giravekê hişyar bû. Ev girava Kalîpsoyê bû, Kalîpso xwest ku Odîseus bibe mêrê wê, li hemberê vê qenciyê ti nemirtiyê bida wî. Odîseus vê yekê qebûl kir lê zehf derbas nebû bêriya jin û zaroka xwe kir. Lê Kalîpso wî berneda, heft sal ma li wê giravê û neçarî mêranî ji Kalîpsoyê re kir.

Piştî heft salan [[Atênê]] ji bavê xwe Zeusî azadkirina Odîseusî xwest. Zeus qebûl kir, [[Hermês]]ê şande pê. Kalîpso dilneçûyî fermana Zeusî kir. Cara dawî li şikefta Kalîpsoyê bûn jin û mêr, paşê Odîseus pê pelemekî kete rê.

Piştî çûyîna Odîseus du zarokên Kalîpsoyê ji Odîseusê çêbû, ew [[Nausîtoos]] û [[Nausînoos]] bûn.&lt;ref&gt;(1015) [[Teogonîa]]-[[Hêsîodos]]&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hevjinên Hermês]]
[[Kategorî:Okeanîd]]
[[Kategorî:Zarokên Atlas]]
[[Kategorî:Zarokên Hêlios]]</text>
      <sha1>qdozkqtwzsty301cwv6x6e2qd8kixgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085419</id>
      <parentid>2085418</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T21:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ehmedbeg</username>
        <id>47517</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kalîpso û Odîseus */</comment>
      <origin>2085419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1631" sha1="8ba7m316322iat3a1me4ccvj5e9v4tm" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedawend
| cure               = yewnan
}}
'''Kalîpso''' ([[yewnanî]]: Καλυψω, '''Kalypso''', [[latînî]]: Kalipso) di [[mîtolojiya yewnanî]] de yek ji xwedawendên biçûk e. Desthilatdarê girava efsaneyî [[Ogîgîa]]yê ye. Yek ji keçên [[Tîtan (mîtolojî)|Tîtan]] [[Atlas]]ê ye. An go ew keçekî [[Okeanos]] ê.&lt;ref&gt;(359) [[Teogonîa]] - [[Hêsîodos]]&lt;/ref&gt; [[Wêne:Calypso_Receiving_Telemachus_and_Mentor_on_her_Island_-_Pierre-Edme-Louis_Pellier.jpg|220x124px|thumb|rast|Kalîpso [[Têlemaxos]]ê digre li girava xwe.]]

== Kalîpso û Odîseus ==
{{Gotara bingehîn|Odîseûs}}
[[Odîseus]] piştî [[Şerê Troyayê]] û hinek serpêhatiyên xwe bi tenê li ser giravekê hişyar bû. Ev girava Kalîpsoyê bû, Kalîpso xwest ku Odîseus bibe mêrê wê, li hemberê vê qenciyê ti nemirtiyê bida wî. Odîseus vê yekê qebûl kir lê zehf derbas nebû bêriya jin û zaroka xwe kir. Lê Kalîpso wî berneda, heft sal ma li wê giravê û neçarî mêranî ji Kalîpsoyê re kir.

Piştî heft salan [[Atênê]] ji bavê xwe Zeusî azadkirina Odîseusî xwest. Zeus qebûl kir, [[Hermês]]ê şande pê. Kalîpso dilneçûyî fermana Zeusî kir. Cara dawî li şikefta Kalîpsoyê bûn jin û mêr, paşê Odîseus pê pelemekî kete rê.

Piştî çûyîna Odîseus du zarokên Kalîpsoyê ji Odîseusê çêbû, ew [[Nausîtoos]] û [[Nausînoos]] bûn.&lt;ref&gt;(1015) [[Teogonîa]]-[[Hêsîodos]]&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hevjinên Hermês]]
[[Kategorî:Okeanîd]]
[[Kategorî:Zarokên Atlas]]
[[Kategorî:Zarokên Hêlios]]</text>
      <sha1>8ba7m316322iat3a1me4ccvj5e9v4tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6</title>
    <ns>3</ns>
    <id>226220</id>
    <revision>
      <id>2085415</id>
      <parentid>1602220</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T20:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>38356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Deepfriedokra rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Trong Dang]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Trong Dang|Trong Dang]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6|Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6]]&quot;</comment>
      <origin>1602220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="ri6bv0fgskvue28782xl2xxwi2pudtm" xml:space="preserve">{{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 14:56, 7 adar 2024 (UTC)}}</text>
      <sha1>ri6bv0fgskvue28782xl2xxwi2pudtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura</title>
    <ns>3</ns>
    <id>248550</id>
    <revision>
      <id>2085413</id>
      <parentid>1831502</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ternarius</username>
        <id>29757</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ternariusî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:MatviiBohdanFediura]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura]] guhart: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/MatviiBohdanFediura|MatviiBohdanFediura]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MariiaBohdanaFediura|MariiaBohdanaFediura]]&quot;</comment>
      <origin>1651286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="td42jm7sbdedcfbf0uiwjmrzhjqu9l4" xml:space="preserve">{{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 07:40, 5 nîsan 2024 (UTC)}}</text>
      <sha1>td42jm7sbdedcfbf0uiwjmrzhjqu9l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sphere</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252573</id>
    <revision>
      <id>2085495</id>
      <parentid>2009308</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T11:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36649" sha1="565uka5i6kc39w94ovvxcckfu029xpv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Sphere''' yan jî '''Sphere at the Venetian Resort''' avahiyeke şahî û muzîkê ya li [[Paradise]], [[Nevada]]ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku li rojhilatê [[Las Vegas Strip]]ê hatiye avakirin. Avahî ji aliyê [[fîrma]]ya avahîsazan{{ferhengok|[[Mîmar]]}} [[Populous]] ve hatiye sêwirandin ku proje ji aliyê pargîdaniya{{ferhengok|[[Şirket]]}} [[Madison Square Garden]] ve di sala 2018an de hatiye ragihandin ku di wî demê wekê '''MSG Sphere''' hatiye binavkirin. Li [[odîtoryum]]a bi 18.666 kursiyan bi vîdeo û dengê ku bi [[dîmendera LEDê]] ya bi dîtina 16K yê derdora navîn a hindurê avahiyê û derveyê avahiyê dorpêç kiriye bi [[dengweş]]ên{{ferhengok|[[Hoparlor]]}} bi teknolojiya ku pêlên dengan çêdike û bi [[efekt]]ên [[4D]]yê li Sphere pêşandan têne lidarxistin. Derveyê avahiyê bi ekraneke mezin a LEDê derdorê avahiyê dorpêç dike ku mezinahiya giştî ya vê ekranê 54.000 m² ye. Sphere bi bilindahiyeke 112 mêtre bilind e bi berfirehiyeke 157 mêtre berfireh e. Lêçûna arenayê gihîştiye 2,3 milyar [[dolar]]ên amerîkî ku bi vê yekê Sphere bûye cihê şahiyê ya herî biha yê ku li [[Las Vegas]]ê hatiye avakirin.

Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya îrlendî [[U2]] û bi pêşandaneke 40-pêşandanî hatiye vekirin.

== Dîrok ==
=== Paşperdeh ===
Projeya ku di wê demê wekê MSG Sphere dihat zanîn di sibata sala 2018an de hatiye ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/09/next-las-vegas-arena-a-360-foot-tall-sphere/ |sernav=Next Las Vegas arena a 360-foot-tall sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/new-performance-venue-near-las-vegas-strip-to-reshape-skyline/ |sernav=New performance venue near Las Vegas Strip to reshape skyline |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-02-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Proje di destpêkê de bi hevkariyek di navbera pargîdaniyên Madison Square Garden ([[MSG]]) û [[Las Vegas Sands Corporation]] de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/jul/19/lv-sands-commits-75-million-to-msg-sphere-arena-pr/ |sernav=LV Sands commits $75 million to MSG Sphere arena project |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}&lt;/ref&gt; Sphere tenê li derdora Las Vegas Strip û li rojhilatê bajaroka geştiyarî ya Venetian e ku ev bajaroka geştiyarî ji aliyê Las Vegas Sands ve di sala 1999an de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-at-the-venetian-to-cost-1-2b-plus-1830792/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian to cost $1.2B plus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-08-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniya Las Vegas Sands ji bo projeyê qadeke 18 hektar erd amade dike. Apollo Global Management li cihê hevkarê berê ya Las Vegas Sandsê di sala 2022an de Venetian kirî û dibe hevkarê nû yê MSG li ser projeya Sphere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-at-the-venetian-is-getting-a-mohawk-its-a-big-deal-2533786/ |sernav=MSG Sphere at The Venetian is getting a ‘mohawk.’ It’s a big deal. |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Wekî beşek ji firotanê axa li binê Resort û Sphere ya Venetian ji aliyê [[Vici Properties]] ve tê kirîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://thenevadaindependent.com/article/at-2-17b-msg-sphere-passes-allegiant-stadium-as-the-costliest-vegas-entertainment-venue |sernav=At $2.17B, MSG Sphere passes Allegiant Stadium as the costliest Vegas entertainment venue |malper=The Nevada Independent |tarîx=2022-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Projeya bi awayê kadê (Sphere) ji hêla Populous ve hatiye sêwirandin ku di hindurê avahiyê de dîmendera LEDê heye ku avahiya herî mezin a cîhanê ya bi vê taybetiyê ye. MSG di destpêkê de lêçûna projeyê 1,2 milyar dolar texmîn kiribû. Di sibata sala 2020an de pargîdaniyê diyar kiriye ku lêçûn di encama guheztinên sêwiranê yên ku ji bo baştirîn kirina cihê bîneran gihîştiye 1,66 milyar dolarên amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-design-upgrades-boost-total-cost-to-1-66b-1953045/ |sernav=MSG Sphere design upgrades boost total cost to $1.66B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Lêçûn her ku diçe zêde dibe di dawiyê de ji ber krîza zincîra peydakirina gerdûnî ya salên 2021-2023 û ji ber zêdebûna [[enflasyon]]ê ya di salên 2021-2022an de ji 2 milyar dolarên amerîkî derbas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-price-tag-climbs-additional-157m-to-2-18b-2673282/ |sernav=MSG Sphere price tag climbs additional $157M to $2.18B |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-11-09 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/new-details-revealed-for-msg-sphere-construction-possible-company-spinoff-las-vegas-madison-square-garden-entertainment-venetian-resort-tao-group-southern-nevada |sernav=New details revealed for MSG Sphere construction, possible company spinoff |malper=KSNV |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}&lt;/ref&gt; Sphere di dîroka [[Las Vegas]]ê de cihê şahiyê yê herî biha ye ku lêçûna Sphere ji [[Stadyûma Allegiantê]] ku bi bihayê 1,9 milyar dolarên amerîkî hatibû avakirin derbas bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Avahî ===
[[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction.jpg|thumb|çep|Wêneyek di sala 2022an de di dema çêkirina derveyê Sphere.]]
Di 27ê îlona sala 2018an de bi merasîmek avêtina bingeha avakirina Sphere hatiye destpêkirin û nêzî 300 kes beşdarê merasîmê bûne ku di nav wan de karsazê amerîkî [[Sheldon Adelson]] ku damezrînerê Las Vegas Sandsê ye û parêzgarê [[Nevada]] Brian Sandoval hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/casinos-gaming/work-begins-on-18000-seat-msg-sphere-at-the-venetian/ |sernav=Work begins on 18,000-seat MSG Sphere at The Venetian |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-09-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di mijdara sala 2018an de hatiye ragihandin ku MSG Sphere ku digel bar ên nû, suîtên taybet, muzexaneyek û cihê firotanê têne çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/nov/01/msg-sphere-arena-project-calls-for-bars-museum-pri/ |sernav=MSG Sphere project calls for bars, museum, private suites, new Monorail stop |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-11-01 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}&lt;/ref&gt; AECOM ku pargîdaniyeke binêsazî û şêwirmendiyê ya amerîkî ye di sibata sala 2019an de bi peymanek pêşîn, li ser sêwirandina avahiya Sphere dest bi xebatên xwe dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-venue-in-las-vegas-moving-forward-with-contractor-1678356/ |sernav=MSG Sphere venue in Las Vegas moving forward with contractor |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-06-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Heman pargîdanî AECOM li ser gelek stadyûmên din xebitibû ku di nav de [[T-Mobile Arena]]ya ku li Las Vegasê hatiye çêkirin heye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Kolandina bingeha avakirina Sphere di adara sala 2019an de hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-excavation-begins-near-las-vegas-strip-video-1617193/ |sernav=MSG Sphere excavation begins near Las Vegas Strip — VIDEO |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-03-13 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di projeyê de 400 karkerên avahiyê hebûn. Dihate payîn ku ev hejmar di dawiyê de bigihêje lûtkeya 1.500 karkeran.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2024-05-16 |sernav=Sphere (venue) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere_(venue)&amp;oldid=1224203984 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Çêkirina jêrzemîna Sphere di tîrmeha sala 2019an de dest pê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.billboard.com/pro/las-vegas-msg-sphere-venetian-photos-construction-renderings/ |sernav=Las Vegas’ MSG Sphere at The Venetian Will Be An ‘Architectural Marvel’: Photos |malper=Billboard |tarîx=2019-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Sheckells |pêşnav=Melinda }}&lt;/ref&gt;

Heya cotmeha sala 2019an karkerên avahiyê jêrzemîna bi berfirehiya 7.400 m² yê û her wiha qata yekem a qada jêrzemînê qedandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-beginning-to-take-shape-in-las-vegas-1870254/ |sernav=MSG Sphere beginning to take shape in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Qada jêrzemînê hatiye payîn ku ji bo qada giştî ya çalakiya mirovan were bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/get-a-first-look-at-msg-sphere-construction-in-las-vegas-1808997/ |sernav=Get a first look at MSG Sphere construction in Las Vegas |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-07-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Kolandina ji bo avakirina jêrzemînê bi qasî 6.4 mêtre kûr erd hatiye kolandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Di meha kanûna pêşîn a sala 2019an de bi temamkirina qata çaremîn a ji heşt qatên jorîn bilindahiya avahiyê gihîştiye 20 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-in-las-vegas-reaches-65-foot-level-1917603/ |sernav=MSG Sphere construction in Las Vegas reaches 65-foot level |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2019-12-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di meha sibata sala 2020an de çaremîn [[vînç]]a{{ferhengok|Makîneya rakirinê, [[silîng]]}} herî mezin a cîhanê [[Demag CC-8800]], li aliyê bakurê rojhilatê avahiyê ji bo rakirina materyalên avakirina giran hate sazkirin. Vînç dikare heta bilindahiya 180 mêtre li ser lingan bisekine. Di rewşek jihevdekirî de vînç bi rêya Okyanûsa Atlantîkê ji Zeebruggea Belçîkayê berbi Port Hueneme a Kalîforniyayê ve hatiye veguhestin. Piştre re bi 120 traktor-raylor vînçê ji Hueneme tînin Las Vegasê. Ji bo sazkirina vînca sereke bi pêvajoyek ku 18 rojan berxwe dide bi vînçek cuda cuda vînca sereke hatiye sazkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/massive-crane-arrives-at-msg-sphere-site-for-upcoming-heavy-lifts-1966331/ |sernav=Massive crane arrives at MSG Sphere site for upcoming heavy lifts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/massive-580-foot-tall-crane-arrives-at-msg-sphere-site-in-las-vegas |sernav=Massive 580-foot tall crane arrives at MSG Sphere site in Las Vegas |malper=KSNV |tarîx=2020-02-26 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}&lt;/ref&gt; Di meha adara sala 2020an de, avahî gihîşte xala herî fireh a avahiyê ku xala herî berfireha avahiyê gihîştiye 157 mêtreyê. Xala herî berfirehê avahiyê li qata şeşem a avahiyê ye ku 33 mêtre ji ser rûyê erdê bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/msg-sphere-project-reaches-new-milestone-1978225/ |sernav=MSG Sphere project reaches new milestone |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-12 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Dihate plankirin ku proje di sala 2021ê de vebe lêbelê MSG di 31ê adara sala 2020an de ragihandiye ku ji ber pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] çêkirina avahî were sekinandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Proje ji ber krîza zincîra dabînkirina ku di encama pandemiyê de derketibû hatiye sekinandin û ev yek jî destpêka pêşveçûna avakirina Sphere asteng kiribû. Hatibû payîn ku hemû xebatên avakirina projeyê di du hefteyên pêş de piştî ragihandinê rawestin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/msg-sphere-construction-halted-las-vegas-opening-delayed-by-coronavirus-1995728/ |sernav=MSG Sphere construction halted; Las Vegas opening delayed by coronavirus |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2020/mar/31/virus-halts-work-on-msg-sphere-project-on-las-vega/ |sernav=Virus halting work on MSG Sphere project on Las Vegas Strip |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2020-03-31 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}&lt;/ref&gt; Di tebaxa sala 2020an de MSG Entertainment radigihîne ku avakirina projeyê ji nû ve dest pê kiriye ku vekirina projeyê ji bo sala 2023an ji nû ve hatiye plansaz kirin. Di nav 15 mehên paşîn de avakirin dê pêşî girîngiyê bidin beşên betonê, piştre avakirina beşên polayan (steel) û piştre jî banê qubeya ku 13.000 ton pola lê diçû ku beşa herî tevlihev a projeyê ye were avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2020/aug/14/work-resumes-at-msg-sphere-site-on-strip-company-s/ |sernav=Work resumes at MSG Sphere site on Strip, company says - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/heavy-lifts-will-mark-msg-sphere-construction-in-next-15-months-2099957/ |sernav=Heavy lifts will mark MSG Sphere construction in next 15 months |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di cotmeha sala 2020an de karkeran hilanîna herî giran a heya wê gavê bi sazkirina du girên pola yên 240 ton qedandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/heaviest-lifts-finished-for-msg-sphere-project-on-las-vegas-strip |sernav=Crews finish heaviest lifts to date at MSG Sphere project near Las Vegas Strip |malper=KSNV |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Seeman |pêşnav=Matthew }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/heavy-lift-of-steel-beams-completed-at-msg-sphere-site-2149864/ |sernav=Heavy lift of steel beams completed at MSG Sphere site |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-10-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

MSG di meha kanûna sala 2020an de wekê avakarê giştî dest bi xebatan kir û AECOM jî piştgirî ya xwe yê ji bo temam kirina projeyê berdewam kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/50912-aecom-out-as-general-contractor-on-16b-msg-sphere-in-las-vegas |sernav=AECOM Out as General Contractor on $1.6B MSG Sphere in Las Vegas {{!}} 2020-12-18 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di meha sibata ala 2021ê de xeleka polayê ya bi giraniya 170 ton hate çêkirin ku hilgirtina herî giran a tevahiya projeyê destnîşan dikir. Ji ber mezinahiya xelekê diviyabû li cihê avahiyê bihata montaj kirin. Tîmên kar sê hefte xebitîn û perçeyên pola yên çêkirî bi hev ve montaj kirin û piştre re jî bi alîkariya vîncê xelek hate hilanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.enr.com/articles/51302-massive-crane-places-170-ton-compression-ring-at-16b-msg-sphere-project-in-vegas |sernav=Massive Crane Places 170-ton Compression Ring at $1.6B MSG Sphere Project in Vegas {{!}} 2021-02-25 {{!}} Engineering News-Record |malper=www.enr.com |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-crane-lifts-installs-ring-weighing-as-much-as-2-boeing-757s-2286701/ |sernav=MSG Sphere crane lifts, installs ring weighing as much as 2 Boeing 757s |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-02-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
==== Avakirina banê avahiyê, eksosfer û hundirê avahiyê ====
[[Wêne:MSG Sphere at The Venetian under construction, Sep 2022.jpg|thumb|Di îlona sala 2022an de avakirina eksosferê.]]
Ji bo banê qubeyê avahiyê 3 hezar ton pola lazim bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |sernav=MSG Sphere taking shape: Details from our 90-minute hard hat tour — PHOTOS |malper=KLAS |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210623113830/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-taking-shape-details-from-our-90-minute-hard-hat-tour-photos/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ban di meha adara sala 2021an de dest pê kir ku awayê xwe bigire. Ji bo avakirina banê ekîban dest bi sazkirina 32 qolonan kirin ku her yek giraniya wan digihîja 100 tonan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/watch-msg-sphere-take-shape-as-100-ton-roof-trusses-are-installed-2312883/ |sernav=Watch MSG Sphere take shape as 100-ton roof trusses are installed |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-03-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Sazkirina qefesê di meha gulana sala 2021an de gihîşte xala navîn û pêdivî bû ku vînç berbi alîyê başûrê xanî were veguheztin ku qefesa mayî saz bike. Ji ber mezinahiya vîncê veguheztina vîncê du rojan berxwe dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/see-the-latest-progress-as-the-msg-sphere-takes-shape-2347358/ |sernav=See the latest progress as The MSG Sphere takes shape |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Kube di 18 hezîrana sala 2021an de hate bilindkirin û xebat li ser eksosfereke derveyî ya ku li dora qubeyê were çêkirin dihate meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/behind-the-scenes-tour-of-the-msg-sphere |sernav=Behind the Scenes: Tour of the MSG Sphere |malper=KSNV |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Wilcox |pêşnav=Kyle }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2021/jun/17/construction-milestone-reached-on-msg-sphere/ |sernav=Construction milestone reached on MSG Sphere |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Horwath |pêşnav=Bryan }}&lt;/ref&gt; Eksosfer ji panelên ronahiyê ya LEDan pêk hatine ku ji çend kîlometreyan dûr ve têne xuyakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/massive-msg-sphere-frame-in-place-work-continues-2380623/ |sernav=Massive MSG Sphere frame in place, work continues |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Xebatên li ser hundirê Sphere di meha tebaxa sala 2021ê de hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/interior-work-set-to-begin-on-msg-sphere-2425662/ |sernav=Interior work set to begin on MSG Sphere |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-08-23 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Piştî qedandina çarçoweya polayê ya banê nêzîkî 6.000 metrekup betonan tebeqeyek ji betonê li ser banê avahiyê hatiye çêkirin. Bi vê yekê tebeqeyek betonê bi qalindahiya 250 mm bi û giraniya wê bi qasî 10.000 ton li ser banê avahiyê hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/msg-sphere-work-moves-indoors-for-screen-sound-system-2471693/ |sernav=MSG Sphere work moves indoors for screen, sound system |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Banê avahiyê di meha cotmeha sala 2021ê de hatiye xilaskirin.&lt;ref name=&quot;Staff2021&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://news3lv.com/news/local/msg-sphere-in-las-vegas-enters-new-phase-of-construction |sernav=MSG Sphere in Las Vegas enters new phase of construction |malper=KSNV |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=News 3 }}&lt;/ref&gt; Piştre jî karkeran bala xwe kişandin li ser çarçoweya hundurê pola ya 730 ton ku ekranên LEDê û pergala bihîsteweriyê piştgirî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |sernav=MSG Sphere high-tech interior screens are next for construction crews |malper=KLAS |tarîx=2021-11-04 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2021-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211130160908/https://www.8newsnow.com/news/local-news/msg-sphere-high-tech-interior-screens-are-next-for-construction-crews/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Xebatên li ser çarçoweya hundurîn di sala 2022an de jî berdewam kir.&lt;ref name=&quot;Staff2021&quot; /&gt;

Çêkirina duyem a ji bo eksosferê di 24ê meha gulana sala 2022an de pêk hat.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/construction-crews-top-off-msg-sphere-entertainment-venue-2581465/ |sernav=Construction crews top off MSG Sphere entertainment venue |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Piştre jî ekranên LED ên hindur û derve hatin sazkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; LEDên avahiyê yekem car di 4ê tîrmeha sala 2023an de di dema pîrozbahiyên Roja Serxwebûnê ya Dewletên Yekbûyî de yekem car hatin ronî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/07/05/travel/msg-sphere-las-vegas-venue-cec/index.html |sernav=This futuristic concert venue in Las Vegas is a giant sphere with the world’s biggest LED screen |malper=CNN |tarîx=2023-07-05 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Griggs |pêşnav=Brandon }}&lt;/ref&gt; Sphere bi vê pêşandana dîtbarî ya xwe ya destpêkê li ser medyaya civakî bi awayekî bilez dibe vîral.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Brasch |pêşnav=Ben |tarîx=2023-07-11 |sernav=Here’s the deal with the giant sphere causing a buzz in Las Vegas |url=https://www.washingtonpost.com/travel/2023/07/09/sphere-orb-vegas-online/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;

=== Vekirin ===
[[Wêne:U2 performing at Sphere in Las Vegas on Sept 29 2023 by Lisette (5).jpg|thumb|Di 29ê îlona sala 2023an de konsera U2 li Sphere, Las Vegasê]]
Di 20ê nîsana 2023an de xwediyê cihê çalakiyê Madison Square Garden Entertainment (ku di sala 2020an de ji Madison Square Garden Company hatibû veqetandin ku balê bikişîne ser hebûnên xwe yên werzîşê yên profesyonel)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bizjournals.com/newyork/news/2020/04/20/madison-square-garden-entertainment-spin-off-is.html |sernav=Madison Square Garden Entertainment spin-off is complete |malper=New York Business Journal |tarîx=2020-04-20 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Chin |pêşnav=Kimberly |tarîx=2019-11-08 |sernav=Madison Square Garden to Spin Off Entertainment Unit |url=https://www.wsj.com/articles/madison-square-garden-to-spin-off-entertainment-unit-11573172346 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt; karsaziya xwe ya bûyerên zindî yên &quot;kevneşopî&quot; di bin navê Madison Square Garden Entertainment de cuda kiriye ku wan îzole bike, Sphere û karsaziyên tora werzîşê yên herêmî yên wê di bin navê nû Sphere Entertainment de parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/madison-square-garden-spinoff-approved-2-1235363828/ |sernav=Madison Square Garden Board Approves Spinoff Plans |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2023-03-30 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en-US |paşnav=Vlessing |pêşnav=Etan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2026-05-12 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Piştre navê MSG ji cihê çalakiyê hatiye rakirin û bi fermî wekê &quot;Sphere&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2023-09-13/las-vegas-sphere-can-be-bizarre-and-sublime-or-just-an-ad |sernav=Sphere can be bizarre and sublime — or just an ad. That's what makes it so Vegas |malper=Los Angeles Times |tarîx=2023-09-13 |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Xwediyê avahiyê Madison Square Garden Entertainment di meha nîsana sala 2023an de li du pargîdaniyan hate dabeşkirin û Pargîdaniya Sphere Entertainment dibe yek ji xweyiyê avahiyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ktnv.com/news/madison-square-garden-entertainment-splitting-into-two-companies |sernav=Madison Square Garden Entertainment splitting into two companies |malper=Channel 13 Las Vegas News KTNV |tarîx=2023-04-03 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Jones |pêşnav=Finn-Olaf |tarîx=2023-09-27 |sernav=Las Vegas and Its Big, Big Ambitions |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/travel/las-vegas-sphere-grand-prix-sports.html |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Piştre avahî bi îngilîzî wekê Sphere ku tê wateya kadê hatiye binavkirin. Sphere di 29ê îlona sala 2023an de bi konsera koma rockê ya bi navê U2 ku komek muzîka rockê ya îrlendî ye bi performansa bi navê ''U2:UV Achtung Baby Live at Sphere'' hate vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/u2-las-vegas-residency-hundreds-people-sold-tickets-obstructed-screen-rcna84853 |sernav=Hundreds of U2 fans didn't know the seats they were buying for Las Vegas residency had limited views |malper=NBC News |tarîx=2023-05-17 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegasweekly.com/ae/music/2023/apr/24/u2-set-to-open-sphere-in-las-vegas-on-september-29/ |sernav=U2 set to open Sphere in Las Vegas on September 29-30 - Las Vegas Weekly |malper=lasvegasweekly.com |tarîx=2023-04-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}&lt;/ref&gt; Ev merasîm ji sala 2019an heya wê demê yekem konsera zindî ya vê koma muzikê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2023/02/12/u-2-open-las-vegas-sphere-without-larry-mullen-jr/11242792002/ |sernav=U2 to play first live shows in four years at MSG Sphere, but without Larry Mullen Jr. |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Ruggieri |pêşnav=Melissa }}&lt;/ref&gt;

== Taybetî ==
[[Wêne:The Sphere in Las Vegas.jpg|thumb|çep|Wêneyekê ji Sphere ku di dema şevê de hatiye kişandin.]]
Sphere bilindahiyeke 112 mêtre bilind e û xala herî fireh a Sphere bi berfirehiya 157 mêtre fireh e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Sphere mezintirîn avahîya kadî ya cîhanê ye ku qada firehiya avahiyê digihîje 81.300 m² yê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/tourism/sphere-president-worlds-first-16k-led-screen-164k-speakers-feel-and-smell-await-audiences-2717285/ |sernav=Sphere President: World’s first 16K LED screen, 164K speakers, feel and smell await audiences |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/entertainment-columns/kats/sphere-president-sidesteps-u2-questions-but-promises-4-6-superstar-acts-2717327/ |sernav=Sphere president sidesteps U2 questions, but promises 4-6 superstar acts |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-01-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |sernav=The MSG Sphere: The Future of Live Concert Experiences – Music Business Journal |malper=www.thembj.org |tarîx=2018-11-15 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=MBJ |pêşnav=The |archive-date=2024-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616194013/https://www.thembj.org/2018/11/the-msg-sphere-the-future-of-live-concert-experiences/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Avahî xwedî odîtoryumeke ku 18.600 kursiyan pêk tê û hemî kursî xwediyê gihîştina înterneta bilez e.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Teknolojiya pêhesiyî (teknolojiyeke ku kursî li gorî deng û dîtbarî yan bertek didin) di nav 10.000 kursiyên cîhê de cih digire. Avahî dikare 20.000 kes di kapasîteya li piyan de kom bike. Sphere xwedan neh astan e tevî jêrzemînê ku klûbek VIPyê lê ye. Li seranserên astên sêyem û pêncem avahiyê bi tevahî xwedî 23 suîtan e.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Navxweyî ya Sphere bi ekraneke LEDê ya 16K ku derdora odîtoryumê digere mezinahiya giştî ya dîmenêndera{{ferhengok|Ekran}} LEDê digihîje 15.000 m² (mêtreçargoşe) yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/sphere-developers-expect-lv-entertainment-to-come-back-roaring-2094956/ |sernav=Sphere developers expect LV entertainment ‘to come back roaring’ |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-08-14 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Dîmendera LEDê ya Sphere di cîhanê de dîmendera LEDê ya herî mezin û herî bilind e. Li derveyê avahiyê bi mezinahiya 54.000 m² dîmendera LEDê vedihewîne. Dimendera Sphere ya derve ku kadê dorpêç kiriye gelek caran ji bo reklaman tê bikaranîn. Hem dimenderên LEDê ya hindur û hem jî dîmenêndera derve ji aliyê SACO Technologies ku pargîdaniyek kanadayî ya ku li bajarê [[Montreal]]ê ye ku pargîdaniyeke pisporê dîmenderên vîdyoyê û ronahiyê ya LEDê ye hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.avinteractive.com/territories-news/us-canada/worlds-largest-led-screen-makes-4-july-debut-05-07-2023/ |sernav=World’s largest LED screen makes 4 July debut |malper=AV Magazine |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=A. V. }}&lt;/ref&gt;

Li Sphere pergalek bihîstwerî ya li ser bingeha modula X1ê Holoplot hatiye çêkirin ku bi efektên 3Dyê deng bela dike ku bi teknolojiyên çêkirina dengê tîrêjê û senteza qadên pêlan bikar tîne û her yek bi 96 ajokaran ve girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Eakin |pêşnav=Marah |sernav=Inside U2's Boundary-Breaking Immersive Vegas Show |url=https://www.wired.com/story/u2-las-vegas-residency-the-sphere/ |roja-gihiştinê=2024-05-17 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |sernav=Holoplot X1 Matrix Array: The 200 Best Inventions of 2022 |malper=Time |tarîx=2022-11-10 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230530123035/https://time.com/collection/best-inventions-2022/6229122/holoplot-x1-matrix-array/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/entertainment/music/the-things-you-can-do-in-here-its-incredible-the-first-look-at-sphere-immersive-sound-2876564/ |sernav=‘The things you can do in here, it’s incredible’: The first look at Sphere Immersive Sound |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pergala dengê ji 1.600 dengweşên X1ê pêk hatine ku li pişt panelên LEDê hatine saz kirin û digel 300 modulên mobîl bi tevahî ji 167.000 ajokarên dengê pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ibc.org/features/msg-sphere-not-only-in-vegas/9406.article |sernav=MSG Sphere: Not only in Vegas |malper=IBC |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Pennington2023-01-24T09:00:00+00:00 |pêşnav=Adrian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.pollstar.com/2023/07/24/sphere-unveils-state-of-the-art-immersive-audio/ |sernav=Sphere Unveils State-of-the-Art Immersive Audio - Pollstar News |tarîx=2023-07-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/msg-sphere-las-vegas-1235152882/ |sernav=Inside Construction of the MSG Sphere, the $1.8B Las Vegas Venue |malper=The Hollywood Reporter |tarîx=2022-05-24 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Giardina |pêşnav=Carolyn }}&lt;/ref&gt; Pergala dengê di heman demê de dikare bi texteyên ku li erdê hatine raxistin jî dengê belav bike.&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=The B1M |sernav=Las Vegas is Building the World’s Largest Sphere |tarîx=2021-08-25 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ydOn8qwLJzA |roja-gihiştinê=2024-05-17 }}&lt;/ref&gt; Bi taybetmendiyên 4Dyê bêhn û ba jî dikarin werin bikar anîn.

Hatiye payîn ku Sphere di despêkê de ji xeynî çalakiyê din ên şahiyan malavaniya pêşandanên xelat û konseran bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vegasinc.lasvegassun.com/business/2018/may/19/planned-sphere-arena-touted-unique-audio-visual/ |sernav=Planned sphere arena touted for unique audio and visual offerings - VEGAS INC |malper=vegasinc.lasvegassun.com |tarîx=2018-05-19 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}&lt;/ref&gt; Her çiqas ji bo werzîşên wekî basketbol û hokeya qeşayê ne ji bo sêwirana qada kevneşopî hatibe çêkirin jî avahî dikare pêşwaziya bûyerên werzîşê yên wekî boks û hunerên şerî yên tevlihev û her wiha [[tûrnuwa]]yên{{ferhengok|Pêşbirke}} e-sporê bike.&lt;ref name=&quot;Akers2018&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://lasvegassun.com/news/2018/feb/21/planned-sphere-arena-to-use-existing-casino-parkin/ |sernav=Planned sphere arena to use existing casino parking |malper=Las Vegas Sun |tarîx=2018-02-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en |paşnav=Akers |pêşnav=Mick }}&lt;/ref&gt;

Li der dora Sphere cihên 304 parkkirina wesayîtan hene. Li cihên nêzîk ên wekê Venetian, Palazzo û Venecia Expoyê jî geraj û cihên parkkirinê peyda dibin.&lt;ref name=&quot;Akers2018&quot; /&gt; Herwiha plana pireke peyatiyê ya 300 mêtre dirêj Sphere bi cihê pêşangehê ve girê dide û planên avakirina rawestgeheke [[monorail]] a nû ya Las Vegasê hebûn ku di pêşerojê de wê biketa xizmeta Sphere û Venetianê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/business/monorail-station-planned-for-msg-sphere-arena-in-las-vegas-1532702/ |sernav=Monorail station planned for MSG Sphere arena in Las Vegas {{!}} Business |tarîx=2018-11-21 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US |paşnav=Review-Journal |pêşnav=Mick Akers Las Vegas }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/news/politics-and-government/clark-county/msg-sphere-will-have-las-vegas-monorail-station-1555085/ |sernav=MSG Sphere will have Las Vegas Monorail station |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2018-12-20 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;, lêbelê ev plan di meha nîsana sala 2020an de ji ber bandora darayî ya pandemiyê hatin sekinandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.reviewjournal.com/local/traffic/coronavirus-puts-halt-to-monorail-stops-at-msg-sphere-mandalay-bay-2016713/ |sernav=Coronavirus puts halt to monorail stops at MSG Sphere, Mandalay Bay |malper=Las Vegas Review-Journal |tarîx=2020-04-28 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

== Wêne ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
View of Sphere from High Roller on Jan 31 2024.jpg|Sphere ku ji çerxa geriyê ya High Roller ve tê dîtin
Sphere-exosphere-in-daytime-on-Jan-27-2024.jpg|Dîmenek bi roj ji Sphere
The Sphere as Mars, view from my hotel room at Harrah's, Las Vegas, Nevada, USA (53112535707).jpg|Dîmenek Sphere ku rûyê Marsê li ser eksosferê nîşan dide.
The Las Vegas Sphere, Nevada (53349695459).jpg|Dîmenek ji Sphere di dema êvarê de.
&lt;/gallery&gt;

== Ferhengok ==
{{ferhengok-bin}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:DYA]]</text>
      <sha1>565uka5i6kc39w94ovvxcckfu029xpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Besyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262233</id>
    <revision>
      <id>2085428</id>
      <parentid>2004889</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T01:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1907" sha1="mcexylhjbxmq96zcw9x3s8xuhw52lsx" xml:space="preserve">'''Besyan''' ([[Azerî (gel)|azerî]]: Püsyan eli) navê eşîreke [[kurd]]an e. Eşîra besyan a ku navê wê di hin çavkaniyan de wekê besyan, pisyan anku pisiyan jî derbas dibe, gore [[Şerefxanê Bidlîsî|Şeref Xan]] yek ji eşîrên Silvî bûye. Hin eşîrên Silivî (Silêmanî) yên ku eslê xwe ji devera [[Farqîn]]ê bûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Çi̇ftçi̇ |pêşnav=Erdal |tarîx=2021-01-01 |sernav=MEYYAFARİKİN’DEN SİLVAN’A: SÜLEYMANİ/SİLVAN AŞİRETİNİN SİLVAN KAZASINA DÖNÜŞÜMÜ |url=https://www.academia.edu/66975183/MEYYAFAR%C4%B0K%C4%B0N_DEN_S%C4%B0LVAN_A_S%C3%9CLEYMAN%C4%B0_S%C4%B0LVAN_A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0N%C4%B0N_S%C4%B0LVAN_KAZASINA_D%C3%96N%C3%9C%C5%9E%C3%9CM%C3%9C |kovar=SULTANLAR ŞEHRİ SİLVAN }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;, di sedsala 17mîn de koçbere serhedê, hêla [[Bazîd]]ê bûne. Besyan li vir roleke mezin di damezrandina mîrgeha Bazîdê de lîstene. Heya çawa tê xuyan mîrên Bazîdê, wek avakêrê Qesra bi navê xwe Îshak Paşa jî ji vê ezbetê bûye&lt;ref&gt;https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1055237&lt;/ref&gt;. Piştre di dema Şah Ebas I. kesen ji wê eşîrê derbasê erdê [[Azerbaycan|Azerbeycanê]] dibin û heya niha jî li Qerebaxê û [[Naxcivan|Naxçîwanê]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://azlogos.eu/az%c9%99rbaycan-kurdl%c9%99ri/ |sernav=Azərbaycan kürdləri – Azlogos |roja-gihiştinê=2024-06-30 |ziman=az |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331224449/https://azlogos.eu/az%C9%99rbaycan-kurdl%C9%99ri/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Dîsa li [[Anatolya|Anadoliyê]], li [[Qîrşehir|Qirşehîrê]] jî eşîreke kurdan bi navê pisyan heye, dibe ku ev jî bigîhin vê eşîra kurdan a dîrokî.

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Eşîr-şitil}}

[[Kategorî:Eşîr]]</text>
      <sha1>mcexylhjbxmq96zcw9x3s8xuhw52lsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:MatviiFediura</title>
    <ns>3</ns>
    <id>274184</id>
    <redirect title="Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura" />
    <revision>
      <id>2085425</id>
      <parentid>1831503</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T23:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3029</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2085425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="lw3f214wokawx229ad7d27z1v21qza1" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura]]</text>
      <sha1>lw3f214wokawx229ad7d27z1v21qza1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Sir MemeGod</title>
    <ns>3</ns>
    <id>277824</id>
    <redirect title="Gotûbêja bikarhêner:Eoline" />
    <revision>
      <id>2085371</id>
      <parentid>1855482</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêja bikarhêner:Eoline]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2085371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="83nuq3r5o2uqoh4mkcvlkpbwgc57680" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:Eoline]]</text>
      <sha1>83nuq3r5o2uqoh4mkcvlkpbwgc57680</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serbest Nebî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303467</id>
    <revision>
      <id>2085493</id>
      <parentid>1916526</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T11:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2640" sha1="4tu0218kmalle3cvhq5mye0psl5bdf2" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
{{Sêwî|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
'''Serbest Nebî''' nivîskar û lêkolînerê kurd e ku di sala 1968an de li [[Qamişlo, Ermenistan|Qamişloyê]] ji dayik bûye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://syriauntold.com/writer/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%8A/ |sernav=سربست نبي Archives {{!}} حكاية ما انحكت {{!}} SyriaUntold |roja-gihiştinê=2025-01-27 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;. Di sala 1994an de lîsansa Felsefeyê ji Zanîngeha Şamê wergirtiye, û paşê doktoraya xwe di Dîroka Felsefeya Nûjen de wergirtiye. Wek mamostayê felsefeya siyasî &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rojnews.news/ar/?p=19835 |sernav=د.سربست نبي : مشكلة تركيا هو الشعب الكردي وليس العمال الكردستاني |malper=العربية - Rojnews.news |tarîx=2020-05-10 |roja-gihiştinê=2025-01-27 |ziman=ar |paşnav=RojNews |pêşnav=}}&lt;/ref&gt; li [[zanîngeha Koyê]] ya herêma [[Başûrê Kurdistanê]] (Iraq) kar kiriye û niha li [[zanîngeha Selahedîn a Hewlêrê]] mamostetiyê dike. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://turkish.aawsat.com/home/writer/Prof.%20Dr.%20Serbest%20Nebi |sernav=Aawast }}&lt;/ref&gt;

== Nivîsarên wî ==
* Serbest Nebi gelek nivîsarên wî hene ku wekî beşdariyên rewşenbîrî û felsefî yên berbiçav têne hesibandin. Ya herî girîng ev in: &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20230828080200517496&amp;lng=19 |sernav=سربست نبي |malper=Kurdipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-27 |ziman=ru |paşnav=کوردیپێدیا |pêşnav=Kurdipedia- }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* &quot;Karl Marx: Pirsa Dîn&quot;: Têkiliya di navbera felsefeya Marksîst û têgehên olî de nîqaş dike.
* “Civaka Sivîl: Jînenîgariya Felsefî ya Têgînê”: Li ser têgeha civaka sivîl analîzeke dîrokî û rexneyî pêşkêş dike.
* &quot;Danûstandin li ser hemwelatîbûn û serwerî&quot;: Ew kêşeyên ku têgehên serwerî û hemwelatîbûnê di cîhana hevdem de rû bi rû ne.

== Gotarên wî ==
Serbest Nebî gelek gotar weşandine ku behsa mijarên felsefî û siyasî yên hevdem dikin, bi taybetî yên girêdayî bi karûbarên kurdî û Sûriyê. Nivîsên wî li ser vekolînên rexneyî yên mijarên rojane yên wekî neteweperestî, nasname û olî radiwestin. Hin gotarên wî li zimanên din hatine wergerandin, ku bandora wî li derveyî çarçoweya herêmî nîşan dide.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Lêkolînerên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>4tu0218kmalle3cvhq5mye0psl5bdf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:GH/2026/33</title>
    <ns>10</ns>
    <id>311660</id>
    <revision>
      <id>2085359</id>
      <parentid>1959702</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1206" sha1="ssmtu8awzju1lutmjcoz2dki168dd0i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{GH/navîgasyon}}&lt;/noinclude&gt;{{GH/format
| gotar           = Bahoza tropîkal a Beta 2020
| nivîs           = '''[[Bahoza tropîkal a Beta 2020|Bahoza tropîkal a Beta]]''', (bi îngilîzî: ''Tropical Storm Beta'') sîkloneke tropîkal bû ku di îlona sala 2020an da baraneke zêde, lehî û ewrekî giran aniye ser Başûrê Rojhilatê [[Amerîkaya Başûr|Amerîkayê]]. Depresyona tropîkal 23yem û bahoza tropîkal an jî subtropîk a demsala bahoza Atlantîkê ye ku rekora sala 2020an şikandiye. Bahoza Beta, bi eslê xwe  ji cûreyeke zexta nizm pêk hat ku di 10ê îlonê de li Kendava Bakurê Rojhilatê Meksîkê geşedan bûye. Nizm hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve diçe, bi pêşketinê re pêşî li pêşveçûna Bahoza Sally yê nêz ve hatiye asteng kirin. Piştî ku Sally di ser Dewletên Yekbûyî yên Başûrê Rojhilat re derbasî hundir û qels bû, tengezarî li kendava başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî dest bi rêxistinbûnê kir.
| wêne            = Beta 2020-09-20 1910Z.jpg
| aliyê_wêne      = left
| mezinahiya_wêne = 120px
| sernavê_wêne    = Weneyekî ji bahoza betayê
| wênesaz         = NASA
}}
{{GH/binnivîs|Arşîv=2026|GB=32}}</text>
      <sha1>ssmtu8awzju1lutmjcoz2dki168dd0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanzaya xwêyê ya Wieliczkayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312257</id>
    <revision>
      <id>2085454</id>
      <parentid>1993322</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T05:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10442" sha1="sdo9ijbahuacwq8wq9v861urjhfxzt0" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2025}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Kanzaya xwêyê ya Wieliczkayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Kopalnia soli Wieliczka'') çavkaniyeke xwêyê ya dîrokî ye ku li bajaroka [[Wieliczka]] ya [[Kraków]]ê, li başûrê [[Polonya]]yê ye.

Li kanzaya xwêyê ya Wieliczkayê ji serdema neolîtîk ve, ji ava şor a ku ber bi jor ve hildikişiya, klorîda sodyûmê (xwêya xwarinê) hatiye hilberandin. Wekê yek ji kevintirîn kanzayên xwêyê yên cîhanê ku dixebitin, li kanzaya xwêya Wieliczkayê ku ji sedsala 13an vir ve hatiye kolandin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=HISTORY OF THE MINE - About the Salt Mines - Individual tourist - The “Wieliczka” Salt Mine |url=https://www.wieliczka-saltmine.com/individual-tourist/about-the-mine/history-of-the-mine |malper=www.wieliczka-saltmine.com |roja-gihiştinê=2025-11-27 }}&lt;/ref&gt; heta sala 1996an bênavber xwêya xwarinê hatiye hildiberandin. Di seranserê dîroka xwe de, kanzaya xwêya ya qraliyetê ji aliyê pargîdaniya ''Żupy Krakowskie'' (Kazaya xwêyê ya Krakówê) ve hatiye xebitandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper|sernav=Welcome to  the Salt of the Earth! |url=http://www.wieliczkasaltmine.net/ |malper=www.wieliczkasaltmine.net |roja-gihiştinê=2025-11-27 |roja-arşîvê=2011-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110724131018/http://www.wieliczkasaltmine.net/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper|sernav=ACK CYFRONET AGH |url=http://www.cyf-kr.edu.pl/wieliczka/kopsoli.php |malper=www.cyf-kr.edu.pl |roja-gihiştinê=2025-11-27 |roja-arşîvê=2008-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081011193539/http://www.cyf-kr.edu.pl/wieliczka/kopsoli.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji ber kêmbûna bihayê xwê û lehiyên di kanan de, kanên xwê yên bazirganî di sala 1996an de hatine rawestandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Kanzaya xwêyê ya Wieliczkayê niha abîdeya dîrokî ya polonî ya fermî ye (''Pomnik Historii'') û [[Kelepûra Cîhanê ya UNESCO|Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê]] ye. Balkêşiyên wê şane û rêyên labîrentî, pêşangehên teknolojiya dîrokî ya kolandina xwêyê, goleke bin erdê, çar şapel û gelek peykerên ku ji aliyê kanzanvanan ve ji xwêya kevir hatine çêkirin û peykerên nûtir ên hunermendên hemdem li kanzayê hene.
== Dîrok ==
Dema ku [[Kazimierz I]] girîngiyeke daye kanzayê, dîroka belgekirina yekem ê di derbarê kanzayê de ji sala 1044an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar|sernav=Testamenty jako narzędzia władzy. Wnioski z analizy późnośredniowiecznych krakowskich testamentów |url=https://doi.org/10.23858/khkm69.2021.1.002 |kovar=Kwartalnik Historii Kultury Materialnej |tarîx=2021-07-31 |issn=2719-6496 |rr=19–37 |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.23858/khkm69.2021.1.002 |pêşnav=Jakub |paşnav=Wysmułek }}&lt;/ref&gt; Rahîban li dora wê demê li kanzayê xwê berhev dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=Salt Tectonics |url=https://doi.org/10.1017/9781139003988 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017-01-01 |isbn=978-1-139-00398-8 |pêşnav=Martin P. A. |paşnav=Jackson |pêşnav2=Michael R. |paşnav2=Hudec }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 13an vir ve, ava şor a ku ber bi rûyê erdê ve ber bi jor ve dibû, ji bo naveroka klorîda sodyûmê (xwêya xwarinê) dihat berhevkirin û pêvajokirin. Di vê serdemê de, kolandina ji bo derxisitina xwê hatiye destpê kirin û kortên yekem ji bo derxistina xwêya kevir hatin kolandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper|sernav=HISTORY OF THE MINE - About the Salt Mines - Individual tourist - The “Wieliczka” Salt Mine |url=https://www.wieliczka-saltmine.com/individual-tourist/about-the-mine/history-of-the-mine |malper=www.wieliczka-saltmine.com |roja-gihiştinê=2025-11-28 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya sedsala 13an heta destpêka sedsala 14an, Keleha Xwêyê hatiye çêkirin. Wieliczka di roja îro de wekê Muzexaneya Xwêyê ya Krakówê tê bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Key [[Kazimierz III yê Mezin]] gelek hewl daye ku kana xwêyê ya Wieliczkayê pêş bikeve gelek girîngî daye kanzayê û çavdêriya xebatkarên kanzayê kiriye. Di sala 1363an de wî nexweşxaneyeke li nêzîkî kana xwêyê ava kiriye. Hatiye diyar kirin ku ji ber ku darên zêde yê ji daristanên cîran wekî îskele û piştgirî dihatin bikaranîn, wî Polonyayeke ji darîn veguherandiye Polonyayeke ji kevir. Vê yekê dahatiyek mezin ji dewleta polonî re aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Wieliczka Salt Mine - Royal Salt Mines near Krakow (Poland) |url=https://krakow.wiki/wieliczka-salt-mine/ |malper= |roja-gihiştinê=2025-11-28 |ziman=en |archive-date=2025-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250712201754/https://krakow.wiki/wieliczka-salt-mine/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Heta sala 1871ê ev kanzaya xwêyê ya Wieliczkayê wekş yek ji kanzayên herî berhemdar ên cîhanê hatiye hesibandin. Di wî demê de kovara Scientific American sê taybetmendiyên cûda yên xwê ya kanzayê destnîşan kiriye. Di nav van de xwêya kesk gil û nezelal, ''Spiza'' xwê ya qûmî û krîstalî û ''Szybik'' xwê ya herî paqij û krîstalî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar|sernav=50, 100 &amp;amp; 150 Years Ago |url=https://doi.org/10.1038/scientificamerican0521-78 |kovar=Scientific American |tarîx=2021 |issn=0036-8733 |rr=78 |cild=324 |hejmar=5 |doi=10.1038/scientificamerican0521-78 |pêşnav=Mark |paşnav=Fischetti }}&lt;/ref&gt;

Di serdema xebitandina kanzayê de, gelek jûre hatine kolandin û teknolojiyên cûrbecûr hatin zêdekirin ku makîneyên bi navê banda revê ya hespê a mecarî û banda revê ya saksonî ji bo kişandina xwê ber bi rûyê erdê ve hatbûn bikar anîn. Di dawiya salên 1890î de, makîneyên qulkirinê û teqandinê ji bo derxistina xwê hatine bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe|sernav=SCIENCE AND INDUSTRY. (Published 1898) |url=https://www.nytimes.com/1898/11/13/archives/science-and-industry.html |tarîx=1898-11-13 |roja-gihiştinê=2025-11-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1915an de, karkerên kabzaya xwêyê rojane mûçeyekî wekhevî 20 sentan distandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=The Tsar and Partitioned Poland (1772–1863) |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv2321h97.7 |weşanger=University of Pittsburgh Press |tarîx=2021-11-02 |rr=19–28 }}&lt;/ref&gt; Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, kan ji aliyê almanên ku Polonyayê dagirkiribûn ve wekê tesîseke bin erdê ji bo çêkirina têkildarî şer hatibû bikar anîn. Di navbera mehên tebax û cotmeha sala 1944an de, girtiyên kampên komkirinê yên cihû di kanên xwêyê de bi zorî dihatin xebitandin.

Di sala 1978an de kanzays xwêyê ya Wieliczkayê di lîsteya UNESCOyê ya Cihên Mîrateya Cîhanê de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Wieliczka and Bochnia Royal Salt Mines |url=https://whc.unesco.org/en/list/32/ |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2025-11-28 |ziman=en |pêşnav=UNESCO World Heritage |paşnav=Centre }}&lt;/ref&gt; Kan ji sala 1989an heta 1998an di Lîsteya Mîrateya Cîhanê ya di Xetereyê de bû. Ev ji ber xetera zirara cidî ya li ser peykeran ji ber şilbûna ji ber kulekên hewakirinê ya çêkirî ku di dawiya sedsala 19an de hatibûn çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Success Stories |url=https://whc.unesco.org/en/success-stories/ |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2025-11-28 |ziman=en |pêşnav=UNESCO World Heritage |paşnav=Centre }}&lt;/ref&gt;

Efsaneyeke di derbarê dotmîr [[Kinga ya Polonyayê]] ku jiyana wê bi kanzaya Wieliczkayê ve girêdayî ye, behsa dotmîreke mecar dike ku ew bi key Bolesław V yê polon ku mîrê Krakówê ye dizewice. Ji ber ku xwê li Polonyayê pir biha bû. Wekî beşek ji cihêza xwe, wê ji bavê xwe, [[Béla IV ê Mecaristanê]], perçeyek xwê xwestiye. Bavê wê, key Béla, wê biriye kana xwêyê ya li Máramarosê. Berî ku here Polonyayê, wê gustîla xwe ya ji Bolesławê avêt nav yek ji kanzayên xwêyê. Dema ku gihîşt Krakówê, wê ji kanzavanan xwest ku çalek kûr bikolin heta ku ew li kevir rast werin. Mirovan li wir girêkek xwê dîtin û dema ku ew kirin du parçe, gustîla şahjin dîtin. Bi vî awayî Kinga bibû parêzvanên pîroz ya kanzavanên (karkerên kanzaya xwê) xwê li paytexta Polonyayê û derdora li derdora paytextê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=History of Wieliczka Salt Mine |url=https://www.polandforvisitors.com/wieliczka-history |malper=www.polandforvisitors.com |roja-gihiştinê=2025-11-28 }}&lt;/ref&gt;

Di dema dagirkirina naziyan de, bi hezaran cihû ji kampên xebata bi darê zorê yên li Plaszow û Mielecê ber bi kana Wieliczkayê ve hatine veguhastin ku di kargeha çekan a bin erdê de ku ji aliyê almanan ve di adar û nîsana 1944an de hatibû avakirin bixebitin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper|sernav=History {{!}} Virtual Shtetl |url=https://sztetl.org.pl/en/towns/w/322-wieliczka/99-history/138230-history-of-community |malper=sztetl.org.pl |roja-gihiştinê=2025-11-28 }}&lt;/ref&gt; Kampa karê kanzayê bi darê zorê li Parka Pîroz Kinga hatibû avakirin û nêzîkî 1700 girtî tê de bûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Lêbelê ji ber ku êrîşa Sovyetê ku nêzîk dibû, hilberîn xwê qet dest pê nekiriye. Hinek makîne û alav hatin veqetandin ku di nav de makîneyek ku bi elektrîkê dixebitî ji bo Liebenau ya li çiyayên Sudetesê hatin veguhastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=The Wieliczka Salt Mine: An astonishing underground city, dating from 13th century {{!}} The Vintage News |url=https://www.thevintagenews.com/2017/11/25/salt-mine/ |malper=thevintagenews |tarîx=2017-11-25 |roja-gihiştinê=2025-11-28 |ziman=en |pêşnav=Marija |paşnav=Georgievska }}&lt;/ref&gt; Beşek ji alavan piştî şer, di payîza 1945an de hatine vegerandin. Cihûyên dîlgirtî ji bo kargehên li Litoměřiceyê (Komara Çek) û li Linzê (Awistirya) hatine veguhastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Kopalnia Soli Wieliczka |url=https://www.wieliczka-saltmine.com/visiting/tourist-route/history |malper=www.wieliczka-saltmine.com |roja-gihiştinê=2025-11-28 |ziman=en |paşnav=Goldensubmarine.com |roja-arşîvê=2023-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230708183403/https://www.wieliczka-saltmine.com/visiting/tourist-route/history |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 13an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]]</text>
      <sha1>sdo9ijbahuacwq8wq9v861urjhfxzt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paleografiya ermenî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315108</id>
    <revision>
      <id>2085488</id>
      <parentid>1995901</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T09:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70286" sha1="iiwk8ls9639dmrc3kpnbk7sje39icmb" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=adar 2026}}
'''Paleografiya ermenî''' şaxeke [[Paleografî|paleografiyê]] ye{{sfn|КЛЭ|1968|p=545–551}}{{sfn|БСЭ|1975}} ku dîroka pêşveçûna [[Alfabeya ermenî|nivîsa ermenî]] û şêweyên wê yên grafîkî lêkolîn dike. Ev [[dîsîplîn]] her wiha danasîneke berfireh a qalibên geşedana nivîsa ermenî bi giştî jî pêşkêş dike.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002}}

[[Dîroka alfabeya ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 405an de li bajarên [[Edessa]] (Riha) û [[Samosata]]yê ji aliyê zanyar û keşeyê navdar [[Mesrop Maştoz]] ve hate afirandin.{{Sfn|Encyclopedia Britannica. Armenian alphabet}} Mîna sîstemên din ên nivîsê yên cîhanê, di heyama hebûna xwe ya zêdetirî 1.600 salî de, şêweyê grafîkî yê tîpên ermenî rêyeke xwezayî ya pêşveçûnê şopandiye û di gelek guhertinan re derbas bûye.{{sfn|Туманян|1990}}

Çar şêweyên sereke yên grafîkî{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=5}}{{sfn|Kouymjian|1997|p=180}}{{sfn|Stone|2006|p=503}} yên nivîsa ermenî ya [[serdema navîn]] hene: ''erkatagîr'', ''bolorgîr'', ''notrgîr'' û ''şxagîr''.{{sfn|Sanjian|1999|p=ix}}{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=11}}{{sfn|Մաթևոսյան|1973|p=124}}{{sfn|Մանուկյան|2002|p=649}} Ji van ya pêşîn xeteke [[majuskul]] (tîpên mezin) e, lê sê yên din [[mînuskul]] (tîpên biçûk) in.{{sfn|Юзбашян|1987|p=153–154}} Ji hêla dîrokî ve, şêweyên erkatagîr û bolorgîr yên herî berbelav bûn.{{sfn|Մանուկյան|2002|p=649}} Di nava her yek ji van cureyan de, hin guhertoyên [[kalîgrafî]]k û herêmî hebûn.{{sfn|Юзбашян|2005|p=14}}

== Dîroka lêkolînê ==

=== Paşxane ===
[[Wêne:Johann Joachim Schröder, Thesaurus linguae Armenicae, antiquae et hodiernae. Amsterdam, 1711.jpg|thumb|çep|300px|Rûpelek ji “Xezîneya zimanê ermenî” ya [[Johann Joachim Schröder]], sala 1711an.]]
Li gorî hejmarek lêkolîneran, divê koka dabeşkirina [[Xet (tîp)|xetên]] destnivîsên ermenî di nîqaşên herî pêşîn ên li ser hunera nivîsandinê de, yên ku di yekemîn rîsaleyên rêzimanî yên ermenî de tên dîtin, were lêgerîn. Di dawiya sedsala 5an de, nûnerên [[Dibistana helenîstîk a wêjeya ermenî|dibistana helenîstîk]] berhema [[Dionysius Thrax]] a bi navê “Hunera Rêzimanê” (Tēchnē Grammatikē) [[Wêjeya wergerê ya ermeniya kevn|wergerandin zimanê ermenî]]. Rêzeke şîroveyên ermenî yên serdema navîn (sedsalên 6–11an) ku hem li ser vê berhemê û hem jî li ser [[rêziman]]ê bi giştî radiwestin, heta roja me ya îro mane. Di nava nivîskarên wan de [[Davîdê Bênebez]], Nenas, [[Movses Kertox]], [[Stepanos Syunetsî]], [[Hamam Areveltsî]] û [[Grîgor Magîstros]] hene.

Beşa şeşemîn a xebata Dionysius bi navê “Tîp” e. Hemû şîrovekarên ermenî jî di bin sernavê “Li ser Tîpan” ({{ziman-hy|Յաղագս տառի}}) de bala xwe dane vê beşê. Hecma van metnan ji rûpelekê heta şeş rûpelan diguhere: nivîskaran aliyên [[fonetîk]] û aliyên din ên 36 tîpên alfabeya ermenî analîz kirine; lê belê, tenê di şîroveya Hamam de danasîneke kurt û mecazî ji bo her tîpekê hatiye dayîn. Di nav nivîskarên ermenî yên paşîn ên sedsala 13an de ku li ser rêzimanê xebitîne, yên herî navdar [[Vardan Areveltsî]] û [[Hovhannes Erznkatsî]] bûn.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=15}}

[[Wêne:Aknark.jpg|thumb|rast|180px|Rûpela sernavê ya pirtûka A. Taşyan a bi navê &quot;Nêrînek li ser paleografiya ermenî&quot;, sala 1898an.]]
Lêkolînerên paşîn ên alfabeya ermenî — [[Francesco Rivola|Rivola]], [[Johann Joachim Schröder|Schröder]] û Nenas — bi heman awayî, her çend ne her tim be jî, di bin bandora Dionysius û şopînerên wî yên ermenî de mane. Van nivîskaran li lîsteya standard a tîpan, li gel deng û nirxê wan, têbîniyên kurt li ser xetên cihêreng ên ku [[zimanê ermenî]] pê tê nivîsandin jî zêde kirine.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=15}}

Cudahiyên rasteqîn ên di navbera cureyên cihêreng ên xetên ermenî de îhtîmal e ku ne ewqas di rêzimanê de, lê bêtir di berhemên pispor — pirtûkên rêber ji bo xetatan (nivîskaran) de derketine. Berhema herî pêşîn a bi vî rengî di sedsala 12an de li [[Ermenistana Kîlîkyayê]] derket holê. Ew ji aliyê [[Arîstakes Grîç]] ve hatiye nivîsandin û bi sernavê &quot;Analîza Vekirî ya Peyvên Cihêreng&quot; ({{ziman-hy|Վերլուծութիւնք բացերևապէս բազմազան բայից}}) e. Di sedsala 13an de, berhema [[Gevorg Skevratsî]] ya bi navê “Rêwerziya Hunera Nivîsandinê” derket holê. Di sedsala 15an de, [[Grîgor Tatevatsî]] li ser berhemên herdu pêşengên xwe şîroveyên berfireh nivîsandin. Bi saya vê kevneşopiyê, di destpêka sedsala 17an de, xebatên rêzimanî yên ewropî yên ku li ser zimanê ermenî bûn û li gorî modela zanistî ya [[Çanda rojavayî|rojavayî]] hatibûn amadekirin, dest pê kirin dabeşkirinên xetên destnivîsan jî li xwe bigirin.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=16}}

Tabloyên ku alfabeyên biyanî nîşan didan hêj di sedsala 16an de li Ewropayê populer bûn, gelek berî ku paleografî di destpêka sedsala 18an de wekî [[Dîsîplîn|dîsîplîneke zanistî]] ya serbixwe ava bibe. Di nav pirtûkên weha de, yek ji behskirinên herî pêşîn ên alfabeya ermenî di “Berhevoka Nivîsên Kevn” ({{ziman-fr|Recueil d’anciennes écritures}}) de tê dîtin, ku di salên 1566–1567an de ji aliyê [[Pierre Hamon]] ve, sekreterê [[Keyaniya Fransayê|qralê Fransayê]] [[Charles IX]], hatiye berhevkirin. Di rûpela 21ê de ew ''“Alphabet d’Armenye”'' pêşkêş dike, ku wî ji berhevoka li [[Qesra Fontainebleau|Fontainebleauyê]] rûgirtiye. Di sala 1623yan de, [[Civata Belavkirina Baweriyê]] kurteyek bi navê ''“Alphabetum Armenum”'' weşand. Di vê broşura 4-rûpelî de tabloyek bi jêr-sernavên ermenî yên ku xerab hatibûn xêzkirin hebû; lê belê, ti behsa cureyên cuda yên xetan li wir tunebû.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=16}}

Di wêjeya zanistî de, navên taybet ên şêweyên xeta ermenî ya serdema navîn di dema nîqaşên proto-paleografîk de dest pê dikin derkevin holê:{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=16}}
* [[Francesco Rivola]] (1624): Di “Rêziman”a xwe de, wî sê şêweyên xeta ermenî ji hev cuda kirin: bolorgîr (''Poluerchir, Orbicularis nempe littera'' — “xeta gilover”), notrgîr (''Noderchir, idest, Notariorum littera'' — “xeta noteran”) û erkatagîr (''Erghathachir, Ferrea … littera'' — “xeta hesinî”).
* [[Johann Joachim Schröder]] (1711): Di beşa “Li ser Rastnivîsê” (''De Orthographia'') ya xebata xwe ya “Xezîneya Zimanê Ermenî, Kevn û Nû” (''Thesaurus linguae Armenicae, antiquae et hodiernae'') de, wî tabloyek kurte ya cureyên cuda yên xetan tevî şîroveyên têkildar pêşkêş kir.{{sfn|Schröder|1711|p=1–8}}
* Nivîskarekî nenas (1730): Rêzimaneke fransî ya zimanê ermenî amade kir, ku di heman demê de beşek bi sernavê ''“De l’orthographe”'' li ser şêweyên xetan li xwe digirt.
* [[Hakob Şahen-Cirpetyan]] (1823): Serokê beşa zimanê ermenî li [[Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilatî|Dibistana Zimanên Rojhilatî]] ya [[Parîs]]ê, di “Rêziman”a xwe ya stûr de, daneyên li ser cureyên xetan û bikaranîna wan sîstematîze kirin. Ew kesê yekem bû ku pêşniyara dabeşkirina serdemî ji bo pêşveçûna her cure xetekê kir, û peresîna xeta ermenî bi pêşveçûna [[alfabeya latînî]] re da ber hev.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=19}}
* [[Mesrop Ter-Harutyunyan]] (1826): Di “Rêzimana Zimanê Ermenî” ({{ziman-hy|Քերականութիւն հայերէն լեզուի}}) ya xwe de, cih da mijarên paleografîk.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=21}}
* [[Xûkas Încîciyan]] (1835): Nûnerekî [[terîqeta Mxîtarîstan]], wî di cilda 3yemîn a xebata xwe ya bingehîn “Kevnariyên Xaka Ermeniyan” ({{ziman-hy|Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի}}) de nêrînek herî berfireh a li ser vê mijarê pêşkêş kir.{{sfn|Kouymjian|1997|pp=178–179}}

=== Destpêka lêkolîna zanistî ===
Wekî dîsîplîneke zanistî ya serbixwe, paleografiya ermenî di dawiya sedsala 19an de bi tevahî teşe girt.{{sfn|КЛЭ|1968|c=545–551}} Bingeha lêkolîna wê ya sîstematîk di sala 1898an de hate danîn, dema ku A. Taşyan katalogeke destnivîsên ermenî ji arşîva [[Keşîşxaneya Mxîtarîstan li Viyanayê|Mxîtarîstên Viyanayê]] amade kir û her wiha yekemîn{{sfn|Պետրոսյան|Ալեքսանյան|1980|p=462}} pirtûka rêber a li ser paleografiya ermenî weşand.{{sfn|Տաշեան|1898}} Hêza hander a ji bo afirandina vê pirtûka rêber vedîtina li Misirê ya [[Papîrusa ermenî-yewnanî|papîruseke ermenî-yewnanî]] bû.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=15}} Pirtûk danasîna cureyên xetên serdema navîn, dîroka navên wan, prensîbên diyarkirina dîrokê pêşkêş dike û her wiha qala pirsgirêkên girêdayî [[palîmpsest]]an jî dike. Dabeşkirina xetên ermenî ya ku ji aliyê Taşyan ve hatiye pêşniyarkirin, nirxê xwe yê zanistî heta roja me ya îro diparêze.{{sfn|БСЭ|1975}}

Hêjayî gotinê ye ku hinekî berê, di sala 1892yan de, hin pirsên paleografîk jixwe di berhema Î. Harutyunyan a bi navê “Xetên ermenî” de hatibûn ronîkirin.{{sfn|Պետրոսյան|Ալեքսանյան|1980|p=462}} Di berhema G. Hovsepyan a bi navê “Hunera nivîsandinê di nav ermeniyên kevn de” (1913) de girîngiyeke mezin didin dîroka tîpên ermenî û hunera pirtûkên destnivîs.{{sfn|Յովսէփեան|1913}} Di vê albûma [[faksîmîle]] de 143 nimûneyên{{sfn|Kouymjian|1997|p=178}} nivîsên ermenî yên ji sedsala 5an heta 18an, ku li ser materyalên nerm, kevir û metal hatine çêkirin, hatine komkirin. Lêkolîna Hovsepyan di rojên me de jî girîngiya xwe winda nekiriye.{{sfn|Юзбашян|1987|p=173}} Di serdema beriya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] de, ev herdu pirtûk wekî tenê berhemên pispor ên ku ji paleografiya ermenî re hatine veqetandin man.{{sfn|Յուզբաշյան|1959|p=115}}

Beşdariyeke girîng xebata [[Hraçya Açaryan]] a bi navê “Tîpên ermenî” (1928) bû, ku bi hûrgulî koka tîpên ermenî û pêşveçûna wan a grafîkî analîz dike. Di nivîsandina pirtûkê de, nivîskar xwe dispêre lêkolînên Taşyan û Hovsepyan.{{sfn|Kouymjian|1997|p=178}} Lêkolîna K. Xafadaryan a bi navê “Şêweyên resen ên xeta ermenî” (1939) jî xwedî nirxekî zanistî yê diyarkirî ye. Pirsgirêka koka alfabeya ermenî û pêwendiya wê bi xeta [[Zimanên aramî|aramî]] re, di gotara A. Perîxanyan a bi navê “Li ser pirsa koka xeta ermenî” de tê lêkolînkirin.{{sfn|Периханян|1966}} Vebêjeyeke girîng{{sfn|Kouymjian|1997|p=179}} di lêkolîna dîrok û pêşveçûna grafîkî ya xetên ermenî de ji aliyê A. Abrahamyan ve hate kirin, yê ku di sala 1959an de monografiya “Dîroka xeta ermenî û nivîsandinê” weşand.{{sfn|Աբրահամյան|1948}}{{sfn|Աբրահամյան|1959}} Di vê xebatê de, nivîskar bi baldarî bikaranîna [[kurtkirin]]an, [[îdeogram]]an, krîptograman û hêmanên din ên taybet vedikole.

Di sala 1987an de, “Paleografiya ermenî” ya [[Stepan Melîk-Baxşyan]]{{sfn|Kouymjian|1997|p=179}} hate weşandin. Wekî din, G. Levonyan, [[Levon Xaçatryan|L. Xaçatryan]], E. Axayan û hejmarek zanyarên din bi awayekî çalak bi lêkolînên paleografîk ve mijûl bûn. Pêngaveke bingehîn{{sfn|БСЭ|1975}} di vî warî de weşandina “Korpusa Nivîskên Ermenî” ya çar-cildî (1960–1973) bû.

Di sala 2002yan de, tîmeke nivîskaran ku ji [[Michael Edward Stone|M. E. Stone]], [[Dîkran Kuyumciyan|D. Kuyumciyan]] û H. Lehmann pêk dihat, xebata mezin a bi navê “Albûma paleografiya ermenî” weşand.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002}} Xebat ji aliyê civaka zanistî ve gelek hate pesindayin û wekî serkeftineke girîng di warê [[Ermenînasî|lêkolînên ermenî]] de hate pejirandin.{{sfn|Russell|2006|p=279}}

== Koka xeta ermenî ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka alfabeya ermenî}}
Ji bo [[zimanê ermenî]] alfabeyeke xwemalî ya ermenî tê bikaranîn. Ew di sala 405an de ji aliyê zanyar û keşe Mesrop Maştoz ve hate afirandin,{{Sfn|Encyclopedia Britannica. Armenian alphabet}} û ev dahênan bû qonaxeke gelekî girîng di pêşveçûna giyanî ya [[Ermenî|gelê ermenî]] de.{{sfn|Юзбашян|1987|p=145}}

Di destpêkê de, alfabe ji 36 tîpan pêk dihat: 7 ji wan [[dengdêr]], û 29 jî [[dengdar]] bûn. Mîna vê pêkhateyê{{sfn|Юзбашян|1982|p=177}} ev nîşan di wergera [[ermeniya kevn]] a &quot;Hunera Rêzimanê&quot; ya Dionysius Thrax de, ku di nîvê duyemîn ê sedsala 5an de hatiye kirin, tên pêşkêşkirin.{{sfn|Сусов|2006}} Bi heman hejmar û rêzê, ew di [[akrostîş]]ên helbestvanên sedsala 7an [[Komîtas Axtsetsî]] û [[Davtak Kertox]] de jî cih digirin.{{sfn|Деврикян|2006|p=612}} Alfabe sîstema fonemîk a zimanê ermenî bi rasteqîniyeke tam radigihîne,{{sfn|Ольдерогге|1975|p=208}} ku avahiya wê ya fonetîk ev zêdetirî 1600 sal in hema hema qet neguheriye.{{sfn|Всемирная история|1956}}{{sfn|Юзбашян|1987|p=153}} Lêkolînerên navdar, di nav de [[Heinrich Hübschmann|Hübschmann]], [[Antoine Meillet|Meillet]] û [[Josef Markwart|Marquart]], jê re dibêjin “xeta fonetîk a herî bêkêmasî ya serdema xwe”.{{sfn|Джаукян|1981|p=21}} Tenê di sedsala 11an de du tîpên din lê hatin zêdekirin — [[Օ]] û [[Ֆ]].{{efn|Yekemîn nimûneya bikaranîna tîpa ''Օ'' ji sala 1046an di peyva ''փափագանօք'' de tê zanîn, û nimûneya yekem a tîpa ''Ֆ'' jî vedigere sala 1037an di navê ''Մուֆարզինն'' (Mufarzinn) de.}}

Derbarê koka xeta ermenî de teoriyên cihêreng hene.{{sfn|Юзбашян|1982|p=177}} Nêrîn hatine bilêvkirin ku Maştoz di dema afirandina tîpên ermenî de xwe sipartiye [[Alfabeya yewnanî|xeta yewnanî]],{{sfn|Юзбашян|1987|p=149}} an jî li ser cureyên farisiya navîn{{sfn|Юзбашян|1987|p=149}} an [[Alfabeya aramî|aramî]].{{sfn|Юзбашян|1982|p=178}} [[Friedrich Müller (zanyar)|Müller]] koka sîstema nivîsîna ermenî biriye ser [[gelên samî]] û [[Avesta]]yê.{{sfn|Ольдерогге|1975|p=209}} Sevak îhtîmala bandora samiya başûr qebûl kiriye.{{sfn|Ольдерогге|1975|p=209}} Piştî wî, [[Dmitriy Olderogge|Olderogge]] bal kişandiye ser hevrûbûnên di navbera xeta ermenî û [[Alfabeya etiyopî|xeta etiyopî]] de.{{sfn|Ольдерогге|1975|p=212–214}} Li gorî ya dawî, piraniya zanyaran koka alfabeya Maştoz dibin pehlewî (farisiya navîn) an jî xeta aramî.{{sfn|Ольдерогге|1975|p=209}} Di nava alîgirên vê nêrînê de Marquart, Junker û Peters hene.{{sfn|Ольдерогге|1975|p=209}} Ji aliyê xwe ve, [[Hans Jensen|Jensen]] asta bandora van modelên grafîkî ya li ser xeta ermenî wekî gelekî nezelal dibîne.{{sfn|Ольдерогге|1975|p=209}} [[Tamaz Gamkrelidze]] tîpên xeta ermenî wekî encama afirîneriya xwemalî ya dahênerê wan “li gorî prensîbeke diyarkirî” dibîne, her çend ew îhtîmala bikaranîna modelên grafîkî yên berdest ên ji sîstemên din red nake.{{sfn|Гамкрелидзе|1989|p=250–251}} [[Sergey Muravyov]] jî, li ser xweserî û serbixwetiya tam a grafîka ermenî israr dike.{{sfn|Юзбашян|1982|p=178}}

== Kevntirîn abîdeyên nivîsa ermenî ==
[[Wêne:GrecoArmenianPapyrus (fragment).jpg|thumb|rast|Parçeyek ji [[papîrusa ermenî-yewnanî]], dîroka wê vedigere sedsalên 5–7an.]]

Ji bo pêşxistina metodolojiyekê ji bo danasîna pêşveçûna xeta ermenî, gelekî girîng e ku mirov xwe bispêre bermahiyên wê yên herî kevn ên ku heta roja me mane.

Kevntirîn{{sfn|КЛЭ|1968|c=545–551}} nimûneya [[nivîsa lapîdar]] a ermenî (nivîsa li ser kevir) wekî nivîska derebeg Sahak Kamsarakan tê pejirandin, ku li ser [[Bazîlîkaya Tekorê]] hatiye neqişandin — herî dereng di sala 490î de,{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=14}} yanî tenê 50 sal piştî mirina Maştoz.{{sfn|Муравьёв|1980|P=222}} Her çend nivîsk xwedî dîrokeke teqez nebe jî,{{sfn|Ղաֆադարյան|1962|p=43}} di rêza wê ya duyemîn de Katolîkos [[Hovhannes Mandakunî]], yê ku ev wezîfe di navbera salên 478 û 490î de bi cih aniye, wekî damezrînerê keşîşxaneyê tê diyarkirin.{{sfn|Ղաֆադարյան|1962|p=45}} Zanyar her wiha metneke sedsala 6an a ji [[Dvîn]]ê û nivîskeke li ser [[Dêra Saint Hrîpsîmeyê]] ya ji sala 618an jî dixin nav nivîskên ermenî yên pêşîn.{{sfn|Ղաֆադարյան|1962|p=52–53}} Wekî din, li [[Xaka Pîroz]] nivîskeke ermenî ya bêdîrok a ji sedsala 5an û mozaîkeke ji sedsalên 5–6an hatine parastin.{{sfn|Kouymjian|2013|p=22}}

Kevntirîn destnivîsên parçeyî yên li ser [[pergament]]ê vedigerin sedsalên 5–6an.{{sfn|Муравьёв|1980|c=221–222}}{{sfn|КЛЭ|1968|c=545–551}}{{efn|Parçeyên destnivîsa herî kevn a bi nivîsa sedsala 5an, di nav materyalê ku ji bo berga destnivîseke sedsala 13an hatiye bikaranîn de hatine parastin. Destnivîs li [[Matenadaran]]ê di bin hejmara 1577an de tê parastin.}} Kevntirîn nimûneyên nivîsa ermenî di [[palîmpsest]]an de jî hatine parastin{{efn|Li [[Matenadaran]]ê destnivîsên bi vî rengî yên bi hejmarên 1, 9, 14, 28, 41, 48, 77, 90, 436, 463, 1256, 1261 û 1266 in.}} — wek nimûne, di “Încîla Sanasaryan” de, ku li ser metneke sedsala 5an hatiye nivîsandin.{{sfn|Մանուկյան|2002|p=650}} Ji sala 640î derengtir nayê diyarkirin [[Papîrusa ermenî-yewnanî|papîruseke ermenî-yewnanî]] ya ku di dawiya sedsala 19an de li Misirê hatiye dîtin. Papîrus metneke [[Zimanê yewnanî|bi zimanê yewnanî]] li xwe digire ku bi tîpên ermenî hatiye nivîsandin. Kevntirîn destnivîsa ermenî ya bi dîrokeke teqez a ku heta rojên me maye, “[[Încîla şahbanû Mlke]]” ye, ku di sala 862yan de hatiye afirandin.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=6}}

Ji bo paleografiya ermenî xwedî girîngiyeke mezin e{{sfn|Մաթևոսյան|1973|p=123}} “[[Încîla Lazarev]]” a ku di sala 887an de hatiye rûgirtin. “[[Încîla Vehamor]]” a bêdîrok, ku lêkolîner bi gelemperî wê vedigerînin sedsalên 7–8an, ji wê jî kevntir tê dîtin. Tê bawerkirin ku ev destnivîsa ermenî ya tam a herî kevn e di nava yên ku heta roja me mane de.{{sfn|Մաթևոսյան|1976|p=51}}{{sfn|Christin|2002|p=258–260}}{{sfn|Դավթյան|1980|p=695}}

[[Kevntirîn destnivîsa kaxezê ya ermenî|Kevntirîn destnivîsa ermenî ya li ser kaxezê]] vedigere sala 981ê.{{sfn|Stone|2012|p=29}}{{sfn|Юзбашян|1987|p=151}}{{efn|[[Dîkran Kuyumciyan|D. Kuyumciyan]] dîroka manûskrîptê wekî 971 an jî 981 datîne.}} Metna di hundirê wê de bi xetên erkatagîr û bolorgîr hatiye nivîsandin. Ev destnivîs bi taybetî balkêş e, ji ber ku ew kevntirîn nimûneya naskirî ya bolorgîrê temsîl dike.{{sfn|Stone|2012|p=29}}

Ji bo lêkolîna paleografiya ermenî vedîtinên din jî girîng in, mînak, gustîlkeke zêrîn a ji [[Împeratoriya Sasanî|serdema sasaniyan]] ku tê de [[Gema (kevir)|gemayek]] (întaglyo) bi ermeniya kevn hatiye neqişandin. Nivîsk bi erkatagîra gilover hatiye xêzkirin û dîroka wê vedigere serdema sedsalên 5–7an.{{sfn|Хуршудян, Акопян|1999|p=185–186}}

Di destpêkê de, pergament wekî materyalê nivîsandinê dihat bikaranîn, lê papîrus li Ermenistanê nedihat bikaranîn.{{sfn|Юзбашян|1987|p=151}} Di nîvê sedsala 20an de, bi qasî 24.000{{sfn|КЛЭ|1968|p=545–551}} (li gorî daneyên nûjen — zêdetirî 30.000{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=23}}{{sfn|Манукян|2001|p=286–322}}) destnivîsên ermenî hebûn. Katalogkirina wan a zanistî hêj di sedsala 18an de dest pê kir.{{sfn|Юзбашян|1987|p=173}} Piraniya destnivîsên ermenî xwedî dîroka nivîsandinê ne.{{sfn|Յուզբաշյան|1959|p=115}} Hem destnivîs û hem jî nivîskên lapîdar ên ku vedigerin sedsalên pêşîn ên nivîsandinê, di teşegirtina tîpan de bi aramiya xwe têne naskirin.{{sfn|Юзбашян|1982|p=177}}

== Pêşveçûna xeta ermenî ==
Pirsgirêkeke girîng a paleografîk ev pirs e ku bi rastî Mesrop Maştoz bixwe kîjan şêweyên tîpan bi kar aniye. Piraniya lêkolîneran nêzîkî wê nêrînê dibin ku Maştoz xetek afirandiye û bi kar aniye ku dişibe şêweyê ku îro bi navê ''erkatagîra mesropî'' tê naskirin.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=14}} Bi rastî jî ev [[majuskul]]a mezin, stûnî û gilover e ku di nivîskên pêşîn de tê dîtin. Tê texmînkirin ku ji vê şêweyê destpêkê, piştre erkatagîra rastxêz û guhertoyên cihêreng ên majuskulê derketine. Di encamê de, ev xet pêş ket û bû bolorgîr, û bi demê re, bû notrgîr û şxagîr.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=14}}{{sfn|Kouymjian|2013|p=26}}

Bi vî rengî, şêweyên tîpan di qonaxên diyarkirî yên pêşveçûnê re derbas bûn.{{sfn|Джаукян|1981|p=21}} Destnivîsên bi cureyên veguhêz ên xetan heta roja me mane.{{sfn|Юзбашян|1987|p=155}} V. Calzolari û [[Michael Edward Stone|M. E. Stone]] pêşniyar dikin ku şêweyê resen ê erkatagîrê divê [[Skoropîs|bileztir]] û [[kursîv]] bûya — mîna xetên yewnanî û suryanî yên wê serdemê. Ne pêkan xuya dike ku ji bo [[Wergerên Pirtûka Pîroz|wergera Pirtûka Pîroz]] — xebateke ku bi dehan salan berdewam kiriye — Maştoz û şagirtên wî şêweyekî ewqas kedxwaz mîna erkatagîrê bi kar anîbin.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=15}}

Têgîna ''“gîr”'' ({{ziman-hy|գիր}}) — bi wateya “[[nivîs]]” — di her çar navên şêweyên tîpên ermenî de heye.{{sfn|Kouymjian|1997|p=181}} Di heman demê de, di çavkaniyên serdema navîn de tenê sê ji wan derbas dibin — erkatagîr, bolorgîr û notrgîr — lê belê şxagîr têgîneke bi nisbeten nû ye.{{sfn|Kouymjian|2013|p=23}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; |Tîp
! colspan=&quot;2&quot; |Tîpên mezin
! colspan=&quot;3&quot; |Tîpên biçûk
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Erkatagîr
! rowspan=&quot;2&quot; |Bolorgîr
! rowspan=&quot;2&quot; |Şxagîr
! rowspan=&quot;2&quot; |Notrgîr
|-
|'''Gilover'''
|'''Rastxêz'''
|-
|Ա
|[[Wêne:Ա երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Ա գրչագիր V X 2.svg|37x37px]]
|[[Wêne:Ա բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|30x30px]]
|[[Wêne:Ա շղագիր (XII-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ա նոտրգիր.svg|32x32px]]
|-
|Բ
|[[Wêne:Բ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Բ գրչագիր V X 1.svg|41x41px]]
|[[Wêne:Բ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Բ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Բ նոտրգիր.svg|39x39px]]
|-
|Գ
|[[Wêne:Գ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|49x49px]]
|[[Wêne:Գ գրչագիր V X 1.svg|43x43px]]
|[[Wêne:Գ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Գ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Գ նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Դ
|[[Wêne:Դ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Դ գրչագիր V X 1.svg|42x42px]]
|[[Wêne:Դ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Դ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Դ նոտրգիր.svg|38x38px]]
|-
|Ե
|[[Wêne:Ե երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|50x50px]]
|[[Wêne:Ե գրչագիր V X 1.svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ե-բոլորգիր- XIII-XVII-դդ.svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ե շղագիր (XII-XX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Ե նոտրգիր.svg|43x43px]]
|-
|Զ
|[[Wêne:Զ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Զ երկաթագիր (մինչեւ XII դ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Զ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|41x41px]]
|[[Wêne:Զ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Զ նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Է
|[[Wêne:Է երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Է գրչագիր V X.svg|49x49px]]
|[[Wêne:Է բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Է շղագիր (XII-XX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Է նոտրգիր.svg|42x42px]]
|-
|Ը
|[[Wêne:Ը երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|51x51px]]
|[[Wêne:Ը գրչագիր V X.svg|45x45px]]
|[[Wêne:Ը բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|40x40px]]
|[[Wêne:Ը շղագիր (XVI դ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ը նոտրգիր.svg|34x34px]]
|-
|Թ
|[[Wêne:Թ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Թ գրչագիր V X.svg|37x37px]]
|[[Wêne:Թ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Թ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Թ նոտրգիր.svg|40x40px]]
|-
|Ժ
|[[Wêne:Ժ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Ժ գրչագիր V X.svg|41x41px]]
|[[Wêne:Ժ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ժ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ժ նոտրգիր.svg|40x40px]]
|-
|Ի
|[[Wêne:Ի երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Ի երկաթագիր (մինչեւ XII դ.).svg|54x54px]]
|[[Wêne:Ի բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Ի շղագիր (XII-XX դդ.).svg|54x54px]]
|[[Wêne:Ի նոտրգիր.svg|48x48px]]
|-
|Լ
|[[Wêne:Լ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Լ գրչագիր V X.svg|45x45px]]
|[[Wêne:Լ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Լ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Լ նոտրգիր.svg|36x36px]]
|-
|Խ
|[[Wêne:Խ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Խ գրչագիր V X.svg|41x41px]]
|[[Wêne:Խ բոլորգիր (V-XVII դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Խ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|49x49px]]
|[[Wêne:Խ նոտրգիր.svg|46x46px]]
|-
|Ծ
|[[Wêne:Ծ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ծ գրչագիր V X.svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ծ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ծ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Ծ նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Կ
|[[Wêne:Կ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|51x51px]]
|[[Wêne:Կ գրչագիր V X.svg|45x45px]]
|[[Wêne:Կ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|50x50px]]
|[[Wêne:Կ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|54x54px]]
|[[Wêne:Կ նոտրգիր.svg|51x51px]]
|-
|Հ
|[[Wêne:Հ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Հ գրչագիր V X.svg|48x48px]]
|[[Wêne:Հ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Հ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Հ նոտրգիր.svg|34x34px]]
|-
|Ձ
|[[Wêne:Ձ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Ձ գրչագիր V X.svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ձ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|60x60px]]
|[[Wêne:Ձ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Ձ նոտրգիր.svg|42x42px]]
|-
|Ղ
|[[Wêne:Ղ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ղ գրչագիր V X.svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ղ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|41x41px]]
|[[Wêne:Ղ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ղ նոտրգիր.svg|34x34px]]
|-
|Ճ
|[[Wêne:Ճ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Ճ գրչագիր V X.svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ճ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ճ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ճ նոտրգիր.svg|36x36px]]
|-
|Մ
|[[Wêne:Մ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|41x41px]]
|[[Wêne:Մ գրչագիր V X.svg|40x40px]]
|[[Wêne:Մ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Մ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Մ նոտրգիր.svg|36x36px]]
|-
|Յ
|[[Wêne:Յ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Յ գրչագիր V X.svg|42x42px]]
|[[Wêne:Յ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Յ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Յ նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Ն
|[[Wêne:Ն երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ն գրչագիր V X.svg|41x41px]]
|[[Wêne:Ն բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ն շղագիր (XII-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ն նոտրգիր.svg|35x35px]]
|-
|Շ
|[[Wêne:Շ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|49x49px]]
|[[Wêne:Շ գրչագիր V X.svg|44x44px]]
|[[Wêne:Շ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Շ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|41x41px]]
|[[Wêne:Շ նոտրգիր.svg|32x32px]]
|-
|Ո
|[[Wêne:Ո երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Ո գրչագիր V X.svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ո բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|30x30px]]
|[[Wêne:Ո շղագիր (XII-XX դդ.).svg|32x32px]]
|[[Wêne:Ո նոտրգիր.svg|24x24px]]
|-
|Չ
|[[Wêne:Չ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Չ գրչագիր V X.svg|45x45px]]
|[[Wêne:Չ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|38x38px]]
|[[Wêne:Չ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|39x39px]]
|[[Wêne:Չ նոտրգիր.svg|33x33px]]
|-
|Պ
|[[Wêne:Պ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Պ գրչագիր V X.svg|42x42px]]
|[[Wêne:Պ բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|40x40px]]
|[[Wêne:Պ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Պ նոտրգիր.svg|34x34px]]
|-
|Ջ
|[[Wêne:Ջ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Ջ գրչագիր V X.svg|45x45px]]
|[[Wêne:Ջ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Ջ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ջ նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Ռ
|[[Wêne:Ռ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ռ գրչագիր V X.svg|40x40px]]
|[[Wêne:Ռ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|37x37px]]
|[[Wêne:Ռ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|35x35px]]
|[[Wêne:Ռ նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Ս
|[[Wêne:Ս երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|41x41px]]
|[[Wêne:Ս երկաթագիր (մինչեւ XII դ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Ս բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|32x32px]]
|[[Wêne:Ս շղագիր (XII-XX դդ.).svg|32x32px]]
|[[Wêne:Ս նոտրգիր.svg|23x23px]]
|-
|Վ
|[[Wêne:Վ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Վ երկաթագիր (X դ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Վ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|50x50px]]
|[[Wêne:Վ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Վ նոտրգիր.svg|47x47px]]
|-
|Տ
|[[Wêne:Տ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|45x45px]]
|[[Wêne:Տ գրչագիր V X.svg|40x40px]]
|[[Wêne:Տ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Տ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|32x32px]]
|[[Wêne:Տ նոտրգիր.svg|35x35px]]
|-
|Ր
|[[Wêne:Ր երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Ր երկաթագիր (մինչեւ X դ.).svg|51x51px]]
|[[Wêne:Ր բոլորգիր (XIII-XVII դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Ր շղագիր (XII-XX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ր նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Ց
|[[Wêne:Ց երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|43x43px]]
|[[Wêne:Ց գրչագիր V IX.svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ց բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ց շղագիր (XII-XX դդ.).svg|47x47px]]
|[[Wêne:Ց նոտրգիր.svg|37x37px]]
|-
|Ւ
|[[Wêne:Ւ երկաթագիր (X դ.).svg|48x48px]]
|[[Wêne:Ւ-երկաթագիր- XII-դ.-վերջը .svg|45x45px]]
|[[Wêne:Ւ բոլորգիր (XV դ.).svg|41x41px]]
|[[Wêne:Ւ շղագիր (XIII-XVII դդ.).svg|25x25px]]
|[[Wêne:Ւ նոտրգիր.svg|27x27px]]
|-
|Փ
|[[Wêne:Փ երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|52x52px]]
|[[Wêne:Փ գրչագիր V X.svg|54x54px]]
|[[Wêne:Փ բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|52x52px]]
|[[Wêne:Փ շղագիր (XII-XX դդ.).svg|49x49px]]
|[[Wêne:Փ նոտրգիր.svg|50x50px]]
|-
|Ք
|[[Wêne:Ք երկաթագիր (V-IX դդ.).svg|50x50px]]
|[[Wêne:Ք գրչագիր V X.svg|44x44px]]
|[[Wêne:Ք բոլորգիր (V-XX դդ.).svg|50x50px]]
|[[Wêne:Ք շղագիր (XII-XX դդ.).svg|46x46px]]
|[[Wêne:Ք նոտրգիր.svg|49x49px]]
|-
|Օ
|
|
|
|
|[[Wêne:Օ նոտրգիր.svg|27x27px]]
|-
|Ֆ
|[[Wêne:Ֆ երկաթագիր (XIII-XX դդ.).svg|42x42px]]
|[[Wêne:Ֆ գրչագիր XIII.svg|40x40px]]
|[[Wêne:Ֆ բոլորգիր (XVII-XX դդ.).svg|49x49px]]
|[[Wêne:Ֆ շղագիր (XIII-XVII դդ.).svg|53x53px]]
|[[Wêne:Ֆ նոտրգիր.svg|46x46px]]
|}

=== Xeta erkatagîr ===
[[Wêne:Erkatagir manuscript.jpg|thumb|Destnivîsa ku bi erkatagîr hatiye nivîsandin, sedsala 10an.]]
Erkatagîr ({{ziman-hy|Երկաթագիր}}) kevntirîn xeta ermenî ye,{{sfn|Юзбашян|1987|p=153}} ku ji sedsala 5an ve tê naskirin. Di wergerê de, ev peyv tê wateya “xeta [[hesin]]î”.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=11}} “Ferhenga Nû ya Zimanê Ermeniya Kevn” (1836) wateya wê wekî &quot;bi pênûseke hesinî hatiye nivîsandin&quot; dide.{{sfn|Աւետիքեան|Սիւրմէլեան|Աւգերեան|1836|p=686}} Li gorî guhertoyeke din, ev nav ji [[oksîda hesin]] a ku li [[murekeb]]ê dihat zêdekirin, tê.{{sfn|Kouymjian|1997|p=181}} Lê belê, lêkolînerên nûjen bêtir meyl dikin ku vê têgînê bi îskeneya hesinî ya ku ji bo neqişandina tîpan li ser kevir dihat bikaranîn ve girêbidin.{{sfn|Kouymjian|1997|p=181–182}}{{sfn|Մանուկյան|2002|p=649}} Di dîroka nivîsa ermenî de, erkatagîr bi xeta ''unsiyal'' a [[Alfabeya latînî|latîniya]] destpêkê û xeta ''ustav'' a [[Alfabeya kîrîlî|kîrîlî]] re hevrû ye. Têgîna &quot;erkatagîr&quot; bixwe yekem car di kolofoneke Încîlê ya bi dîroka 911an de tê dîtin.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=11}} Li gorî dabeşkirina ku di teoriya nivîsê de hatiye pejirandin, erkatagîr û guhertoyên wê di koma xetên majuskul de cih digirin. Du şêweyên sereke yên xeta majuskul a ermeniya kevn ji hev tên cudakirin: erkatagîra gilover û ya rastxêz.{{sfn|Աճառյան|1952|p=70}}{{sfn|Юзбашян|2005|p=13}}{{sfn|Хуршудян, Акопян|1999|p=185–186}}{{sfn|Մանուկյան|2002|p=649}}

Erkatagîra gilover ji têkeliya tewereyên stûnî û kevan û goşeyên girêdanê, ligel hejmareke piçûk a hêmanên rastxêz ên asoyî, pêk tê. Girêdanên di navbera tîpan de (lîgatur) û veqetandina peyvan tune ne. Erkatagîra gilover heta sedsala 13an dihat bikaranîn, piştî wê bi giranî tenê ji bo sernavan dest pê kir hat bikaranîn.{{sfn|Юзбашян|1987|p=153}} [[Hraçya Açaryan|H. Açaryan]] jixwe ew wekî cureya kevntir di nav van herduyan de didît.{{sfn|Աճառյան|1952|p=70}} [[Karen Yuzbaşyan|K. Yuzbaşyan]] jî di heman nêrînê de bû.{{sfn|Юзбашян|2005|p=13}} [[Michael Edward Stone|M. E. Stone]] jî piştgirî da vê guhertoyê.{{sfn|Russell|2006|p=278}} Ji aliyê xwe ve, [[James Robert Russell|J. R. Russell]] hebûna hevdem a herdu cureyan di sedsala 5an de wekî îhtîmala herî mezin dibîne.{{sfn|Russell|2006|p=278}} Ji erkatagîra gilover re her wiha &quot;mesropiya xwerû&quot; jî tê gotin.{{sfn|Յուզբաշյան|1959|p=119}}

Guhertoyeke din a vê xetê erkatagîra rastxêz e. Mîna şêweyê gilover, ew jî heta sedsala 13an hebû. Kevntirîn abîdeyên bi dîrok ên ku bi wê hatine nivîsandin vedigerin sedsala 10an. Her wiha jê re “erkatagîra navîn”,{{sfn|Յուզբաշյան|1959|p=119}} “mesropiya navîn”,{{sfn|Աճառյան|1952|p=70}} an “nîv-unsiyal”{{sfn|Юзбашян|2005|p=13}} jî tê gotin. Tê de, girêdanên kevanî an şikestî cihê xwe didin yên rastxêz, û tîp bixwe bi awayekî stûnî an jî bi xwarbûneke ber bi rastê ve dihatin nivîsandin.{{sfn|Юзбашян|1987|с=154}}

Li kêleka herdu cureyên sereke yên nivîsa majuskul, carinan erkatagîra biçûk bi cihêrengî tê veqetandin. Di bingehê xwe de, ev tenê erkatagîreke rastxêz a piçûkkirî ye. Ji ber ku ti cudahiyên wê yên binesazî nînin, maqûlbûna veqetandina wê wekî cureyeke serbixwe ya xetê cihê nîqaşê ye.{{sfn|Юзбашян|1987|p=154}}

Tîp di navbera du xêzên xeyalî yên paralel de dihatin xêzkirin, û hêmanên wan ên pêkhêner hema hema qet derbasî derveyî xêzê nedibûn. Tenê tîpên [[Փ]] û [[Ք]] îstîsna bûn.{{sfn|Մանուկյան|2002|p=649}} Ji sedsala 13an û pê ve, erkatagîr bi tenê ji bo nivîsandina tîpên mezin (kapîtal), sernavan, an rêzên destpêkê yên metnekê dihat bikaranîn.{{sfn|Юзбашян|2005|p=13}} Lê belê, ew ji bo afirandina nivîskên lapîdar (li ser kevir) hîn jî dihat bikaranîn.

&lt;gallery caption=&quot;Nimûneyên berhemên ku bi erkatagîrê hatine nivîsandin&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Wêne:Armenian manuscript fragment (5th century).jpg|Rûpelek ji destnivîseke sedsala 5an, erkatagîra gilover.
Wêne:Queen Mlke Gospel.jpg|Rûpelek ji “[[Încîla şahbanû Mlke]]”, erkatagîra gilover, sala 862yan.
Wêne:Moses of Chorene (manuscript X-XIth centuries).jpg|Rûpelek ji destnivîsa “Dîroka Ermenistanê” ya [[Movses Xorenatsî]], erkatagîra rastxêz, sedsalên 10–11an.
Wêne:Yeghishe (manuscript fragment).jpg|Rûpelek ji destnivîsa “Li ser Vardan û Şerê Ermeniyan” a [[Yexîşe]], erkatagîra rastxêz, sedsalên 7–8an.
Wêne:Homiliarium, Matenadaran, Ms. 7729.jpg|Homîliyara Mûşê, erkatagîra rastxêz, salên 1200–1202yan.
&lt;/gallery&gt;

=== Xeta bolorgîr ===
[[Wêne:Jermants-coloured.jpg|thumb|Rûpela sernavê ya destnivîsa “Sivikkirina Tayan” a [[Mxîtar Heratsî]], ku di sala 1279an de hatiye nivîsandin — nimûneyeke ''bolorgîra kîlîkyayî''.]]
Pirsa ku gelo bolorgîr ({{ziman-hy|Բոլորգիր}}) di sedsala 5an de bi erkatagîrê re hevdem hebûye, an ji wê derketiye, di cîhana akademîk de hê jî bi teqezî nehatiye çareserkirin.{{sfn|Kouymjian|2013|p=26}}{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=15}} Fikra hebûna hevdem a herdu xetan di destpêka sedsala 20an de ji aliyê Hovsepyan ve — yek ji pêşengên lêkolîna paleografiya ermenî — hatibû anîn ziman.{{sfn|Kouymjian|1997|p=180}} Sanjian jî destnîşan dike{{sfn|Sanjian|1999|p=ix}} ku ev xet jixwe di sedsala 5an de dihat bikaranîn. [[Sergey Muravyov|S. Muravyov]] îhtîmala ku li kêleka erkatagîrê, ji destpêkê ve xeteke kursîv û bilez a hevpar hebûbe red nake, lê ji aliyê teorîk ve, ew vê yekê nepêkan dibîne.{{sfn|Муравьёв|1980|с=222}} Nêrîna herî berbelav ev e ku bolorgîr hêdî hêdî ji erkatagîrê pêş ketiye, ji ber xwesteka xetatan a ji bo teserûfkirina dem û pergamentê.{{sfn|Kouymjian|1997|p=182}} [[James Robert Russell|J. R. Russell]] ji [[Zanîngeha Harvardê]] destnîşan dike ku bolorgîr wekî cureyeke xetê bi rastî di sedsala 5an de dest bi derketinê kiriye û tîpên ku ji aliyê Maştoz ve hatine afirandin, îhtîmal e ku ji destpêkê ve xwedî cihêrengî û piralîbûnê bûne.{{sfn|Russell|2006|p=278}}

Kevntirîn destnivîsa ku bi bolorgîrê hatiye nivîsandin vedigere sedsala 10an,{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=13}} her çend nimûneyên wê yên takekesî jixwe di Încîla Lazarev a sala 887an de jî tên dîtin.{{sfn|Մաթևոսյան|1973|p=125, 132}} Dibe ku ev şêweyê grafîkî gelekî zûtir derketibe holê: hin tîpên bi xêzên mîna wê di [[papîrusa ermenî-yewnanî]] ya sedsala 6an û destpêka sedsala 7an de, û di hejmarek nivîskên [[Xiristiyaniya pêşîn|xiristiyanî yên pêşîn]] ên heman serdemê de hene.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=13}} Lewma, papîrusa ermenî-yewnanî ji bo lêkolînkirina pêvajoya derbasbûna ji erkatagîrê bo bolorgîrê dibe xelekeke gelekî girîng.{{sfn|Kouymjian|1997|p=186}} Têgîn bixwe yekem car di kolofoneke dawiya sedsala 12an de hatiye tomarkirin.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=13}} Ji sedsala 13an heta sedsala 16an, bolorgîr wekî cureyê serdest ê xetê ma.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=12}} Ji sedsala 16an û pê ve,{{sfn|Sanjian|1999|p=ix}} ew bû bingeha tîpên çapkirinê yên ermenî yên herî berbelav.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=12}}{{sfn|Юзбашян|1987|с=154}} Zanyarên rojavayî di destpêka sedsala 17an de hevwateyên latînî ji bo wê pêşniyar kirin: [[Francesco Rivola|F. Rivola]] û C. Galanus jê re gotin ''orbicularis'', û [[Johann Joachim Schröder|J. J. Schröder]] jî jê re got ''rotunda''.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=13}}

Ji aliyê grafîkî ve, bolorgîr ji erkatagîrê pir hindik cihê ye û, di eslê xwe de, guhertoyeke wê ya piçûkkirî ye. Wek nimûne, li gorî çavdêriyên [[Dîkran Kuyumciyan|D. Kuyumciyan]], tenê di navbera şêweyên majuskul û mînuskul ên 16 tîpan ji 36 tîpên ermenî de cudahiyên berbiçav hene, û di nîvê van rewşan de jî ev cudahî gelekî piçûk in. Pêşveçûna tê texmînkirin bi taybetî bandor li van tîpan kiriye.{{sfn|Kouymjian|1997|p=183}} M. E. Stone bawer dike ku cudahiyên di navbera van herdu xetan de hindik in an jî qet nînin; ew tenê 9 tîpan vediqetîne ku şêweyên wan herî zêde ji hev cihê ne:{{sfn|Stone|2006|p=506}} Ա—ա, Ձ—ձ, Մ—մ, Յ—յ, Շ—շ, Չ—չ, Պ—պ, Ջ—ջ, Ց—ց.

Piraniya lêkolîneran bolorgîrê dabeşî du cureyan dikin: [[Ermenistana Rojhilat|rojhilatî]] û [[Keyaniya Ermenî ya Kîlîkyayê|kîlîkyayî]].{{sfn|Stone|2006|p=503}}{{sfn|Մանուկյան|2002|p=650}} Kuyumciyan her wiha şêweyeke veguhêz jî ji hev vediqetîne.{{sfn|Kouymjian|1997|p=182}} Bolorgîra kîlîkyayî kanonîktir tê dîtin û bi zerafeta şêweyên xwe tê naskirin, lê guhertoya rojhilatî bêtir nêzîkî erkatagîra rastxêz e.{{sfn|Մանուկյան|2002|p=650}}

Bolorgîr di koma xetên ji cureyê “çar-xêzî” de cih digire.{{sfn|Юзбашян|1987|p=153}} Di vê nîşankirina grafîkî de, “laşê” tîpê li ser xêza di navbera du xêzên xeyalî yên paralel de cih digire, lê hêmanên hilkêş û dakêş — kevan, dûvik, çengel, zîgzag û yên wekî wan — derbasî derveyî sînorên wan dibin (di nav valahiya ku ji aliyê cotek xêzên xeyalî yên din ve li jor û jêr hatiye sînordarkirin de).{{sfn|Մանուկյան|2002|p=649–650}} Bi gelemperî, tîp bi xwarbûneke ber bi rastê ve dihatin nivîsandin, her çend carinan nivîsandina bi tewereyeke stûnî jî tê dîtin. Bi taybetî di vê xetê de ye ku meyla ber bi girêdayîbûna metnê ve dest bi xuyabûnê dike. Di destpêkê de, di navbera komên peyvan de valahî (bêhnvedan) derdikevin holê, û paşê di navbera peyvên takekesî de jî.{{sfn|Юзбашян|1987|p=154}} Berevajî erkatagîra pêştir, bolorgîr bi taybetî dihat nivîsandin, ne ku dihat xêzkirin.{{sfn|КЛЭ|1968|с=545–551}}

Hejmarek pispor vê têgînê wekî “xeta gilover” werdigerînin,{{sfn|Юзбашян|1987|p=154}} tevî wê rastiyê ku bolorgîr bi têkeliya hêmanên ku hema hema bi temamî rastxêz in, pêk tê. Ev yek bi wê rastiyê tê ravekirin ku di zimanê ermenî de, peyva ''bolor'' (բոլոր) ne tenê tê wateya “gilover” an “xelekî”, lê di heman demê de wateya “hemû” an “gişt”, yanî “tam/kamil” jî dihewîne.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=13}}

&lt;gallery caption=&quot;Nimûneyên berhemên ku bi bolorgîrê hatine nivîsandin&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Wêne:Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. Arm. 7, f. 31v.jpg|Rûpelek ji nameya [[Keyaniya Vaspurakanê|Keyê Vaspurakanê]] Gagîk I ji bo [[Romanos I Lekapenos]], destnivîsa sedsala 14an. [[Pirtûkxaneya Apostolîk a Vatîkanê]].
Wêne:The Bible (Matenadaran, MS. 206).jpg|Rûpelek ji Pirtûka Pîroz, sala 1318an.
Wêne:Hetum.jpg|Rûpelek ji “Kronîka” ku ji Hetûm re tê nisbetkirin, sala 1319an.
Wêne:Armenian manuscript 1544.jpg|Rûpelek ji destnivîsa “Dîroka Îskenderê Mezin”, sala 1544an.
Wêne:Letter of Armenian catholicos Khachatur and Armenian clerics to Louis XIV of France.jpg|Nameya katolîkos Xaçatûr ji bo [[Louis XIV]], sala 1672yan. [[Pirtûkxaneya Neteweyî ya Fransayê]].
&lt;/gallery&gt;

=== Xeta şxagîr ===
Şxagîr ({{ziman-hy|Շղագիր}}) bingeha kursîva ermenî ya nûjen pêk tîne.{{sfn|Sanjian|1999|p=ix}}{{sfn|Юзбашян|2005|p=14}} Sanjian vê têgînê wekî “nivîsa xwar” wergerîne,{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=357}} lê belê D. Kuyumciyan li dijî vê nêrînê derdikeve û wergera “zirav” pêşniyar dike.{{sfn|Kouymjian|2013|p=27}} Di pratîkê de, ev xet dikare hem xwedî şêweyeke rast be û hem jî bi xwarbûnekê were nivîsandin.{{sfn|Մանուկյան|2002|p=650}} Ji aliyê grafîkî ve, şxagîr ji têkeliya hêmanên rastxêz, şikestî û gilover pêk tê. Yek ji taybetmendiyên wê yên herî berbiçav ev e ku hemû hêman bi xêzên xwedî stûriyeke zirav û yekreng dihatin nivîsandin.{{sfn|Մաթևոսյան|1982|p=523}}

Her çend ev cureyê nivîsê ji sedsalên 10–11an ve tê naskirin{{sfn|Юзбашян|1987|p=154}} (nimûneya wê ya herî kevn vedigere sala 999an{{sfn|Մաթևոսյան|1973|p=125}}), ew tenê di sedsalên 17–18an de bi awayekî berfireh belav bûye.{{sfn|Юзбашян|2005|p=14}} Di vê serdemê de, ew bi giranî ji bo nivîsandina notên bîranînê dihat bikaranîn.{{sfn|Մանուկյան|2002|p=650}} Lêkolîner her wiha balê dikşînin ser mînaheviyeke di navbera şxagîr û hin şêweyên xetên ku di papîrusa ermenî-yewnanî de hatine dîtin.{{sfn|Calzolari|Stone|2014|p=16}} Têgîn bixwe îhtîmal e ku tenê di sedsala 18an de derketibe holê.{{sfn|Stone|Kouymjian|Lehmann|2002|p=15}} Wekî qaîde, ev cureyê nivîsê li ser jêr-cureyên cihê nayê dabeşkirin.{{sfn|Kouymjian|1997|p=182}}

=== Notrgîr ===
[[Wêne:Composite Armenian manuscript copied by the scribe Khachatur dpir 1795.jpg|175px|thumb|Parçeyek ji destnivîseke xetat Xaçatûr, ku bi notrgîr hatiye nivîsandin, 1795.]]
Notrgîr wekî “xeta noterî” tê wergerandin.{{sfn|Юзбашян|1987|p=154}} Tê bawerkirin ku şêweya xeta notrgîr hê di sedsala 13an de dest bi teşegirtinê kiriye;{{sfn|Sanjian|1999|p=ix}} lê belê, nimûneyên wê yên herî kevn ên ku heta roja îro mane, vedigerin sedsala 14an.{{sfn|Юзбашян|1987|p=154}} Li gorî lêkolînên Stone, ev têgîn bixwe yekem car di sedsala 15an de hatiye tomarkirin.{{sfn|Stone|2006|p=503}} Tevî vê yekê jî, notrgîr belavbûna xwe ya herî berfireh di sedsalên 16–18an de, bi taybetî di nav [[dîyasporaya ermenî]] de bi dest xist û piştre wekî tîpên çapkirinê jî gelêrî bû.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=357}}

Ev xet ji bolorgîrê biçûktir e û ji têkeliya hêmanên rastxêz, gilover û pêldar pêk tê. Bikaranîna şêweyên bilez û kursîv ên notrgîrê hişt ku xetat bi awayekî berçav di warê materyalan de teserûfê bikin. Ji aliyê grafîkî ve, ew hêmanên hem bolorgîr û hem jî şxagîrê dihewîne.{{sfn|Մաթևոսյան|1982|p=348}}{{sfn|Մանուկյան|2002|p=650}} Notrgîr bi giranî ji bo tomarkirina nivîsên nefermî dihat bikaranîn: kolofonên destnivîsan, belgeyên ofîsê û hwd.{{sfn|Kouymjian|1997|p=187}} Wekî şxagîrê, ev cureyê nivîsê jî li ser jêr-cureyên cihê nayê dabeşkirin.{{sfn|Kouymjian|1997|p=182}}

&lt;gallery caption=&quot;Nimûneyên berhemên ku bi notrgîr hatine nivîsandin&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Wêne:Aakel of Siwnik. Adamagirk (Book of Adam). Page 2. Manuscript, copied 1653.jpg|Rûpelek ji destnivîսa helbesta &quot;Adamgîrk&quot; a [[Arakel Syunetsî]], 1653
Wêne:Armenian document (1662).jpg|Belgeya Katolîkos Hakob Cuxayetsî ku ji dîoseza ermenî ya polonî re hatiye şandin, 1662
Wêne:Book of Homilies, 1710.jpg|Rûpelek ji berhevoka waezan, 1710
Wêne:Notrgir manuscript.jpg|Rûpelek ji destnivîseke sedsala 18an
Wêne:Armenian document, 1734.jpg|Belgeyeke ji sala 1734an
&lt;/gallery&gt;

== Têbînî ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
{{refbegin|2}}
; bi îngilîzî
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Calzolari |pêşnav1=V. |paşnav2=Stone |pêşnav2=M. E. |lînka-nivîskar2=Michael Edward Stone |tarîx=2014 |sernav=Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text |url=https://books.google.ru/books?id=ekz3AwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |cih=Leiden |weşanger=[[Koninklijke Brill]] }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Christin |pêşnav=A. M. |tarîx=2002 |sernav=A History of Writing: From Hieroglyph to Multimedia |cih= |weşanger=[[Flammarion]] |rr=258–260 |isbn= }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Daniels |pêşnav1=P. T. |paşnav2=Bright |pêşnav2=W. |tarîx=1996 |sernav=The World's Writing Systems |url=https://books.google.ru/books?id=ospMAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |cih= |weşanger=[[Oxford University Press]] }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Kouymjian |pêşnav=D. |lînka-nivîskar=Dîkran Kuyumciyan |tarîx=1997 |sernav=Armenian paleography: a reassessment |url=http://www.islamicmanuscripts.info/reference/books/Deroche-Richard-1997/Kouymjian-1997-armenian-paleography-S42BW-109112817130-2.pdf |kovar=Scribes et manuscrits du Moyen-Orient |cih=Paris |weşanger=[[Pirtûkxaneya Neteweyî ya Fransayê|Bibliothèque nationale de France]] |rr=177–188 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Kouymjian |pêşnav=D. |lînka-nivîskar=Dîkran Kuyumciyan |tarîx=2012 |sernav=Notes on Armenian Codicology. Part 1: Statistics Based on Surveys of Armenian Manuscripts |url=http://armenianstudies.csufresno.edu/faculty/kouymjian/articles/2012%20Kouymjian%20Codicology%20note%201%20.pdf%7C |kovar=Comparative Oriental Manuscript Studies Newsletter |cild=4 |rr=18–23 }}{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Kouymjian |pêşnav=D. |lînka-nivîskar=Dîkran Kuyumciyan |tarîx=2013 |sernav=Notes on Armenian Codicology. Part 2: Statistics Based on Surveys of Armenian Manuscripts |url=http://armenianstudies.csufresno.edu/faculty/kouymjian/articles/2013%20DK%20%20Arm%20codicology%20Note%202%20COMSt%20NL%20final%20.pdf |kovar=Comparative Oriental Manuscript Studies Newsletter |cild=6 |rr=22–28 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150522162005/http://armenianstudies.csufresno.edu/faculty/kouymjian/articles/2013%20DK%20%20Arm%20codicology%20Note%202%20COMSt%20NL%20final%20.pdf |roja-arşîvê=2015-05-22 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Russell |pêşnav=J. R. |lînka-nivîskar=James Robert Russell |tarîx=2006 |sernav=Review of Michael E. Stone, Dickran Kouymjian, and Henning Lehmann 'Album of Armenian Paleography' |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=6673360&amp;next=true&amp;jid=SPC&amp;volumeId=81&amp;issueId=01 |kovar=[[Speculum]] |cih=N. Y. |weşanger=[[University of Chicago Press]] |cild=81 |hejmar=1 |rr=278–279 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150914011526/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online |roja-arşîvê=2015-09-14 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Sanjian |pêşnav=A. K. |tarîx=1999 |sernav=Medieval Armenian Manuscripts at the University of California, Los Angeles |url=https://books.google.ru/books?id=lQDE3cNnM7QC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false |cih=Berkley |weşanger=[[University of California Press]] }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Stone |pêşnav1=M. E. |lînka-nivîskar1=Michael Edward Stone |paşnav2=Kouymjian |pêşnav2=D. |lînka-nivîskar2=Dîkran Kuyumciyan |paşnav3=Lehmann |pêşnav3=H. |tarîx=2002 |sernav=Album of Armenian Paleography |url=https://books.google.ru/books?id=6owlAQAAMAAJ&amp;q=Album+of+Armenian+Paleography&amp;dq=Album+of+Armenian+Paleography&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=MAVYVb-hJKjvywOI94CQBw&amp;ved=0CCUQ6AEwAA |cih=[[Aarhus]] |weşanger=[[Zanîngeha Aarhusê|Aarhus University]] Press }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Stone |pêşnav=M. E. |lînka-nivîskar=Michael Edward Stone |tarîx=2006 |sernav=Apocrypha, Pseudepigrapha, and Armenian Studies |url=https://books.google.am/books?id=mp_IR50_gXMC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false |cih=Leuven |weşanger=[[Peeters Publishers]] |cild=II |isbn= }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Stone |pêşnav=M. E. |lînka-nivîskar=Michael Edward Stone |tarîx=2012 |sernav=Armenian Apocrypha Relating to Abraham |url=https://books.google.ru/books?id=1QP7MbfRo0YC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |cih= |weşanger=Society of Biblical Lit |series=Early Judaism and its literature, 37 }}
* {{Jêder-ensîklopedî |sernav=History of Transcaucasia / Armenia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44272/Ottomans-and-Safavids |ensîklopedî=[[Encyclopedia Britannica]] |ref=Encyclopedia Britannica. Armenia }}
* {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Armenian alphabet |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |ensîklopedî=[[Encyclopedia Britannica]] |ref=Encyclopedia Britannica. Armenian alphabet }}

; bi ermenî
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Աբրահամյան |pêşnav=Ա. |tarîx=1948 |sernav=Հայկական պալեոգրաֆիա |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/399436/edition/369622/content |tercimeya-sernav=Paleografiya ermenî |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |weşanger=Պետական համալսարանի հրատ }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Աբրահամյան |pêşnav=Ա. |tarîx=1959 |sernav=Հայ գրի և գրչության պատմություն |url=https://archive.org/details/Abrahamyan/page/n1/mode/2up |tercimeya-sernav=Dîroka xet û xetatiya ermenî |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |weşanger=Հայպետհրատ }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Աճառյան |pêşnav=Հ. |lînka-nivîskar=Hraçya Açaryan |tarîx=1952 |sernav=Ե. դարից հայերեն ձեռագիր |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/118031/edition/107555/content |tercimeya-sernav=Destnivîseke ermenî ji sedsala 5an |kovar=ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների |weşanger= |cild=11 |rr=69–71 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Աւետիքեան |pêşnav1=Գ. |paşnav2=Սիւրմէլեան |pêşnav2=Խ. |paşnav3=Աւգերեան |pêşnav3=Մ. |tarîx=1836 |sernav=Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի |url=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=26&amp;dt=HY_HY&amp;query=երկաթագիր |tercimeya-sernav=Ferhenga nû ya zimanê ermenî yê kevnar |cild=I |isbn= }}
* {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Դավթյան |pêşnav=Հ. |tarîx=1980 |sernav=Ձեռագիր |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/695 |tercimeya-sernav=Destnivîs |ensîklopedî=[[Ensîklopediya Sovyetî ya Ermenî|Հայկական սովետական հանրագիտարան]] |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |cild=6 |rûpel=695 |isbn= }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Ղաֆադարյան |pêşnav=Կ. Գ. |tarîx=1962 |sernav=Տեկորի տաճարի V դարի հայերեն արձանագրությունը և Մեսրոպյան այբուբենի առաջին տառաձևերը |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/187724/edition/170432/content |tercimeya-sernav=Nivîska ermenî ya sedsala 5an a Dêra Tekorê û şêweyên pêşîn ên tîpên alfabeya mesropî |kovar=Պատմա-բանասիրական հանդես |cild=2 |rr=39–54 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Մաթևոսյան |pêşnav=Ա. Ս. |tarîx=1973 |sernav=Լազարյան ճեմարանի հնագույն ձեռագիրը |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/189258/edition/171861/content |tercimeya-sernav=Destnivîsa herî kevn a Semînera Lazaryan |kovar=Պատմա-բանասիրական հանդես |cih= |cild=1 |rr=123–132 |isbn= }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Մաթևոսյան |pêşnav=Ա. Ս. |tarîx=1976 |sernav=Երկու արժեքավոր ձեռագրեր Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանին |url=http://tert.nla.am/archive/HGG%20AMSAGIR/echmiadzin-vagharshapat/1976/1976(12).pdf |tercimeya-sernav=Du destnivîsên hêja ji bo Matenadarana bi navê Mesrop Maştozê Pîroz |kovar=«Էջմիածին» |cih= |weşanger=[[Kursiya Dayikê ya Eçmîadzîna Pîroz|Էջմիածին]] |cild=12 |rr=45–51 |isbn= }}
* {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Մաթևոսյան |pêşnav=Ա. |tarîx=1982 |sernav=Նոտրգիր |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/348 |tercimeya-sernav=Notrgîr |ensîklopedî=[[Ensîklopediya Sovyetî ya Ermenî|Հայկական սովետական հանրագիտարան]] |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |cild=8 |rr=348–349 }}
* {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Մաթևոսյան |pêşnav=Ա. |tarîx=1982 |sernav=Շխագիր |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/523 |tercimeya-sernav=Şxagîr |ensîklopedî=[[Ensîklopediya Sovyetî ya Ermenî|Հայկական սովետական հանրագիտարան]] |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |cild=8 |rr=523 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Մանուկյան |pêşnav=Սեյրանուշ |tarîx=2002 |paşnavê-edîtor=Այվազյան |pêşnavê-edîtor=Հ. Մ. |lînka-edîtor=Hovhannes Ayvazyan |beş=Ձեռագիր մատյան (codex) |tercimeya-beşê=Pirtûka destnivîs (kodeks) |urlya-beşê=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7f/Քրիստոնյա_Հայաստան_Հանրագիտարան_(Christian_Armenia_Encyclopedia).pdf |sernav=Քրիստոնյա Հայաստան Հանրագիտարան |tercimeya-sernav=Ensîklopediya Ermenistana Xiristiyan |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |weşanger= |rr=648–651 |isbn=5-89700-016-6 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Յովսէփեան |pêşnav=Գ. |lînka-nivîskar=Karekîn I Hovsepyan |tarîx=1913 |sernav=Գրչութեան արուեստը հին հայոց մէջ |tercimeya-sernav=Hunerê xetatiyê di nav ermeniyên kevnar de |cih=[[Vaxarşapat|Վաղարշապատ]] |weşanger=Ելեքտրաշարժ Տպարան ս. Էջմիածնի }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Յուզբաշյան |pêşnav=Կ. Ն. |lînka-nivîskar=Karen Yuzbaşyan |tarîx=1959 |sernav=Ա. Գ. Աբրահամյան, «Հայ գրի և գրչության պատմություն» Երևան, Հայպետհրատ, 1959, էջ 415 |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/119219/edition/108568/content |tercimeya-sernav=A. G. Abrahamyan, «Dîroka xet û xetatiya ermenî», Êrîvan, Haypethrat, 1959, r. 415 |kovar=ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների |cild=11–12 |rr=115–124 }}
* {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Պետրոսյան |pêşnav1=Հ. |paşnav2=Ալեքսանյան |pêşnav2=Վ. |tarîx=1980 |sernav=Հնագրություն |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/462 |tercimeya-sernav=Paleografî |ensîklopedî=[[Ensîklopediya Sovyetî ya Ermenî|Հայկական սովետական հանրագիտարան]] |cih=[[Êrîvan|Երևան]] |cild=6 |rûpel=462 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Սթոուն |pêşnav=Մ. |tarîx=1993 |sernav=Երուսաղեմի նորագյուտ հայերեն արձանագրությունները |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/191791/edition/174210/content |tercimeya-sernav=Nivîskên ermenî yên nûdîtî yên Orşelîmê |kovar=Պատմա-բանասիրական հանդես |cild=1–2 |rr=15–26 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Տաշեան |pêşnav=Յ. |lînka-nivîskar=Michael Edward Stone |tarîx=1898 |sernav=Ակնարկ մը հայ հնագրութեան վրայ. Ուսումնասիրութիւն հայոց գրչութեան արուեստին |url=http://serials.flib.sci.am/openreader/Hnagrutyun_1898/book/index.html#page/1/mode/2up |tercimeya-sernav=Nêrînek li ser paleografiya ermenî. Lêkolînek li ser hunerê xetatiya ermenî |cih=[[Viyana|Վիեննա]] |weşanger=Մխիթարեան տպարան |rûpel=203 }}

; bi latînî
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Schröder |pêşnav=J. J. |lînka-nivîskar=Johann Joachim Schröder |tarîx=1711 |sernav=Thesaurus linguae Armenicae, antiquae et hodiernae: cum varia praxios materia |url=https://books.google.ru/books?id=DBpWRdDTkxAC&amp;pg=PP5&amp;hl=ru&amp;source=gbs_selected_pages&amp;cad=2#v=onepage&amp;q=De%20Orthographia&amp;f=false%7C |cih=Amsterdam }}

; bi rûsî
* {{Jêder-kovar |tarîx=2001 |sernav=Армения |url=http://www.pravenc.ru/text/76104.html#part_25 |tercimeya-sernav=Ermenistan |kovar=Православная энциклопедия |cild=3 |rr=286–322 |isbn= }}
* {{Jêder-kitêb |tarîx=1956 |beş=Армения в III–IV вв. |urlya-beşê=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml |sernav=Всемирная история |tercimeya-sernav=Dîroka Cîhanê |paşnavê-edîtor1=Белявский |pêşnavê-edîtor1=А. |paşnavê-edîtor2=Лазаревич |pêşnavê-edîtor2=Л. |paşnavê-edîtor3=Монгайт |pêşnavê-edîtor3=А. |cih=Москва |cild=2 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Гамкрелидзе |pêşnav=Т. В. |lînka-nivîskar=Tamaz Gamkrelîdze |tarîx=1988 |sernav=Происхождение и типология алфавитной системы письма (Письменные системы раннехристианской эпохи) |tercimeya-sernav=Koka û tîpolojiya sîstema alfabeyî ya nivîsê (Sîstemên nivîsê yên serdema destpêka xiristiyaniyê) |url=ftp://www.istorichka.ru/Periodika/Voprosy_Jazykoznanija/1988/1988_6.pdf |kovar=Вопросы языкознания |cih=Москва |hejmar=6 |rr=5–33 }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Гамкрелидзе |pêşnav=Т. В. |lînka-nivîskar=Tamaz Gamkrelîdze |tarîx=1989 |beş=Древнеармянская письменность «Еркатагир» |tercimeya-beşê=Nivîsa ermenî ya kevnar «Erkatagîr» |sernav=Алфавитное письмо и древнегрузинская письменность: типология и происхождение алфавитных систем письма |tercimeya-sernav=Nivîsa alfabeyî û nivîsata gurcî ya kevnar: tîpolojî û koka sîstemên nivîsê yên alfabeyî |url=http://ir.nmu.org.ua/handle/123456789/78079 |paşnavê-edîtor=Шанидзе |pêşnavê-edîtor=А. Г. |cih=Тбилиси |weşanger=Тбилисский университет |rr=245–252 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Деврикян |pêşnav=В. |tarîx=2006 |sernav=Давтак Кертог |tercimeya-sernav=Davtak Kertox |url=http://www.pravenc.ru/text/168598.html |kovar=Православная энциклопедия |cih=Москва |cild=13 |rr=612 |isbn= }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Джаукян |pêşnav=Г. Б. |lînka-nivîskar=Gevorg Cahukyan |beş=Языкознание в Армении в V–XVIII вв. |urlya-beşê=http://www.genling.nw.ru/hl/080.pdf |tercimeya-beşê=Zimannasiya li Ermenistanê di sedsalên 5–18an de |tarîx=1981 |sernav=История лингвистических учений |tercimeya-sernav=Dîroka hînkirinên zimannasiyê |paşnavê-edîtor1=Десницкая |pêşnavê-edîtor1=А. В. |paşnavê-edîtor2=Кацнельсон |pêşnavê-edîtor2=С. Д. |cih=Ленинград |weşanger=Наука |rr=7–52 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |roja-arşîvê=2013-10-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131023060250/http://www.genling.nw.ru/hl/080.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}
* {{Jêder-kitêb |tarîx=1899 |sernav=Евангелие в древне-армянском переводе, написанное в 887 году. Фототипическое выданне рукописи Лазаревскаго института восточных языков на иждивение почетнаго попечителя института князя С.С. Абамелек-Лазарева |url=http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0004/bsb00047142/images/index.html?seite=69&amp;fip=193.174.98.30 |tercimeya-sernav=Încîla bi wergera ermenî ya kevnar, ku di sala 887an de hatiye nivîsandin. Çapa fototîpî ya destnivîsa Enstîtuya Lazaryan a Zimanên Rojhilatî, bi piştgiriya darayî ya berpirsê rûmetê yê enstîtuyê Mîr S. S. Abamelek-Lazarev |cih=Москва }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Князевская |pêşnav1=О. А. |paşnav2=Крюков |pêşnav2=М. В. |tarîx=1968 |sernav=Палеография |tercimeya-sernav=Paleografî |url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-5451.htm |paşnavê-edîtor=Сурков |pêşnavê-edîtor=А. А. |çap=Краткая литературная энциклопедия |cih=Москва |weşanger=Сов. энцикл. |cild=5 |rr=545–551 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Муравьёв |pêşnav=С. Н. |lînka-nivîskar=Sergey Muravyov |tarîx=1980 |sernav=О протосистеме армянского алфавита |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/190288/edition/172820/content?ref=struct |tercimeya-sernav=Li ser protosîstema alfabeya ermenî |kovar=Историко-филологический журнал |cild=2 |rr=221–240 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Ольдерогге |pêşnav=Д. А. |tarîx=1975 |sernav=Из истории армяно-эфиопских связей (алфавит Маштоца) |url=http://www.iatp.am/news/dijest/dijest9/olderoge.pdf |tercimeya-sernav=Ji dîroka têkiliyên ermenî-etiyopî (alfabeya Maştoz) |kovar=Древний Восток |cih=Москва |weşanger=Наука |cild=1 |rr=208–218 }}
* {{Jêder-kovar |tarîx=1975 |sernav=Палеография |tercimeya-sernav=Paleografî |kovar=Большая советская энциклопедия |cih=Москва }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Периханян |pêşnav=А. |tarîx=1966 |sernav=К вопросу о происхождении армянской письменности |tercimeya-sernav=Li ser pirsa koka nivîsata ermenî |kovar=Переднеазиатский сборник: II. Дешифровка и интерпретация письменности Древнего Востока. |cih=Москва }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Сусов |pêşnav=И. П. |beş=4.5. Формирование лингвистической мысли в Армении |tercimeya-beşê=4.5. Pêkhatina ramana zimannasiyê li Ermenistanê |tarîx=2006 |sernav=История языкознания |url=http://homepages.tversu.ru/~ips/Hist_04.htm#4.5 |tercimeya-sernav=Dîroka zimannasiyê |cih=Москва }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Туманян |pêşnav=Э. Г. |tarîx=1990 |sernav=Армянское письмо |url=http://tapemark.narod.ru/les/045a.html |tercimeya-sernav=Nivîsa ermenî |kovar=Лингвистический энциклопедический словарь |cih=Москва |weşanger=Советская энциклопедия }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Хуршудян |pêşnav1=Э. |paşnav2=Акопян |pêşnav2=Н. |tarîx=1999 |beş=Сасанидский золотой перстень с геммой на древнеармянском (V–VII вв.) |urlya-beşê=http://serials.flib.sci.am/openreader/arevel_jogh_18/book/index.html#page/182/mode/2up |tercimeya-beşê=Gustîla zêrîn a sasanî bi gemmeya bi ermeniya kevnar (sedsalên 5–7an) |sernav=Страны и народы Ближнего и Среднего Востока |tercimeya-sernav=Welat û gelên Rojhilata Nêzîk û Navîn |cih=Ереван |weşanger=Зангак-97 |cild=18 |rr=182–187 |isbn=99930-2-058-3 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Юзбашян |pêşnav=К. Н. |lînka-nivîskar=Karen Yuzbaşyan |tarîx=1982 |sernav=Новая попытка истолковать происхождение армянского алфавита: открытие или заблуждение? |url=http://hpj.asj-oa.am/3595/1/1982-1(177).pdf |tercimeya-sernav=Hewldaneke nû ji bo şîrovekirina koka alfabeya ermenî: vedîtin yan şaşî? |kovar=Историко-филологический журнал |cild=1 |rr=177–184 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |roja-arşîvê=2022-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221002125818/http://hpj.asj-oa.am/3595/1/1982-1(177).pdf |rewşa-urlyê=mirî }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Юзбашян |pêşnav=К. Н. |lînka-nivîskar=Karen Yuzbaşyan |beş=Армянские рукописи |urlya-beşê=http://orientalstudies.ru/rus/images/pdf/b_akimushkin_co_1987.pdf |tercimeya-beşê=Destnivîsên ermenî |tarîx=1987 |sernav=Рукописная книга в культуре народов Востока |tercimeya-sernav=Pirtûka destnivîs di çanda gelên Rojhilatê de |cih=Москва |weşanger=Наука |cild=Книга первая |rr=145–176 }}
* {{Jêder-kovar |paşnav=Юзбашян |pêşnav=К. Н. |lînka-nivîskar=Karen Yuzbaşyan |tarîx=2005 |sernav=Армянские рукописи в петербургских собраниях. Каталог |url=http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/p_pps_104_41_2005.pdf |tercimeya-sernav=Destnivîsên ermenî di berhevokên Petersburgê de. Katalog |kovar=Православный Палестинский сборник |cih=Санкт-Петербург |weşanger=Дмитрий Буланин |cild=41 |hejmar=104 |rr=3–16 }}
{{refend}}

== Girêdanên derve ==
* [http://podcasts.ox.ac.uk/teaching-codex-2019-17-armenian-palaeography-1 Robin Meyer (Zanîngeha Oxfordê) di kolokyuma “Teaching the Codex” a sala 2019an de li ser paleografiya ermenî diaxive]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Alfabeya ermenî]]
[[Kategorî:Paleografî]]</text>
      <sha1>iiwk8ls9639dmrc3kpnbk7sje39icmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hunerên afirîner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318589</id>
    <revision>
      <id>2085408</id>
      <parentid>2084907</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T19:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2085408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30861" sha1="oyv3x597ggb3c30fh6c06lzu0s07p5w" xml:space="preserve">{{Multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 300
| image1            = Gauguin, Paul - Still Life with Profile of Laval - Google Art Project.jpg
| image2            = Tambourin.jpg
| image3            = Sonnets1609titlepage.jpg
| image4            = Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 26-27 HDR.JPG
| image5            = Bianlian.JPG
| footer            = Ji ser ber bi aliyê rastê ve:
* ''Jiyana Bêtevger bi Profîla Laval'', Paul Gauguin, 1886
* Lîstikvanê defê li festîvala dansê ya debaa ya adetî li Mayotte
* Mabeda Las Lajas, Departmana Nariño, Kolombiya
* Lîstikvanekî bian lian
* Rûpela sernavê ya sonetên Shakespeare di çapa 1609an de ji hêla Thomas Thorpe ve
}}
'''Hunerên afirîner''' ev fealiyetên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikir, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasite ne ku mirov pê nasnameya xwe ya [[civak]]î, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikum, fikir, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û [[tecrube]]yên xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne.

Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: [[honak]], [[drama]], [[şiîr]] û [[Pexşan|nesir]]. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û [[Jîngeha xwezayî|muhîtên tebiî]] yên nû ava bikin.

Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de esera resamî û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên [[huner]]ê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di [[sînema]]tografiyê de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim misaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîv, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin.

Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine.

== Tarîf ==

Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbicur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}}

Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}&lt;/ref&gt;

== Tarîx û Tesnîfkirin ==
[[Wêne:Venus_of_Brassempouy.jpg|thumb|{{Girêdan|Venusa Brassempouyê|en|Venus of Brassempouy}}; heykeleke ji diranê fîlan ê parçebûyî ku ji dewra Paleolîtîka Jorîn maye]]
Di [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana antîk]] de ji bo huner û zenaatê kelîmeya &quot;{{Girêdan|techne|en|Techne}}&quot; dihat bikaranîn. Hunera Yewnanistana antîk qedirdayîna sûretê heywanan û pêşxistina qabîliyetên munasib ên ji bo nîşandana adale, bejn, bedewî û nisbetên anatomîk ên rast da nasîn. Hunera [[Împeratoriya Romê|Romaya antîk]] xwedê wekî însanên îdealîzekirî teswîr dikirin, ew bi xisûsiyetên wan ên xas dihatin nîşandan wek nimûne birûska [[Zeus]]. Di hunera [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] û [[Gotîk]] a [[Çaxa Navîn]] de ji ber ku li [[Ewropa]]yê [[dêr]] û [[dewlet]] di nav hev de bûn, dêra hakîm li ser îfadekirina temayên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] israr dikir.{{sfn|Thorson|2020}} {{Girêdan|Hunera Asyayê|en|Asian art}} bi giştî di stîla nêzîkî {{Girêdan|hunera Rojavayê ya Çaxa Navîn|en|Medieval art}} de xebitiye, yanî giranî daye ser nexşên rûyî û {{Girêdan|rengên eslî|en|Local color (visual art)}}.{{efn|Rengê sade yê eşyayekê; wek nimûne ji bo cibeyeke sor tenê rengê sorê eslî, ne ku ew ton û guherînên rengî yên ku ji ber ronahî, sî û şewqê peyda dibin.}} Xisûsiyeteke vê stîlê ev e ku rengê eslî yê her tiştî di nav xeteke diyarkirî de dimîne, {{Girêdan|xêzkirinên kartonî|en|Cartoon}} jî muqabîla wê ya îroyîn e. Ev yek di hunera [[Hindistan]], [[Tîbet]] û [[Japon]]ê de eyan e. {{Girêdan|Hunera îslamî|en|Islamic art}} di kontekstên dînî de ji teswîrkirina mexlûqên zindî xwe dûr dixe bi xisûsî jî ji ya însan û heywanan.{{sfn|Canby|2005|p=33}} Li şûna wê, fikirên dînî bi wasiteya [[xettatî]] û dîzaynên [[geometrî]]k îfade dike.{{sfn|Canby|2005|p=21, 81}}

=== Tesnîfkirin ===
[[Wêne:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|''Catullus-at-Lesbia's,'' [[Lawrence Alma-Tadema]], 1865]]
Di Çaxa Navîn de hunerên lîberal li [[unîversîte]]yên Ewropayê wekî perçeyekî &quot;{{Girêdan|trîvîûm|en|Trivium}}&quot; û &quot;{{Girêdan|kuadrîvîûm|en|Quadrivium}}&quot; dihatin dersdayîn. Trîvîûm mufredateke destpêkê bû ku [[gramer]], [[retorîk]] û [[mantiq]]{{sfn|Onions|Friedrichsen|Burchfield|1991|p=994}} di nav de bûn; kuadrîvîûm jî mufredateke &quot;hunerên matematîkî&quot; bû ku ji [[arîtmetîk]], [[geometrî]], muzîk û [[Astronomî|astronomiyê]] pêk dihat.{{sfn|Gilman|Peck|Colby|1905}} Di akademiya modern de hunerên afirîner dikarin bikevin nav koma {{Girêdan|zanistên mirovahiyê|en|Humanities}} an jî wekî beşek ji wan werin dîtin.{{sfn|Henseler|2020}}

Hunerên afirîner di heft şaxan de hatine tesnîfkirin: resamî, mîmarî, heykelsazî, edebiyat, muzîk, tiyatro û sînema.&lt;ref name=&quot;Walker-2021&quot;&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Walker |pêşnav1=Sylvia |tarîx=26 çiriya pêşîn 2021 |sernav=What are the 7 Forms of Art? A Complete Overview |url=https://www.contemporaryartissue.com/what-are-the-7-forms-of-art-a-complete-overview/ |magazîn=Contemporary Art Issue }}&lt;/ref&gt; Hinek hunerên afirîner dikarin ji yên din werin girtin; wek nimûne drama edebiyata bi {{Girêdan|lîstinê|en|Acting}} ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |sernav=Esthetics - Drama |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240806035140/http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Drama.html |roja-arşîvê=6 tebax 2024 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}&lt;/ref&gt; dans ev muzîk e ku bi wasiteya {{Girêdan|hareketê|en|Motion}} tê îfadekirin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |sernav=Esthetics - Dance |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250121082351/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Dance.html |roja-arşîvê=21 kanûna paşîn 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}&lt;/ref&gt; û [[stran]] jî muzîka bi edebiyat û {{Girêdan|dengê însên|en|Human voice}} e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |sernav=Esthetics - Song |malper=Importance Of Philosophy |roja-gihiştinê=12 sibat 2025 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250212175309/http://importanceofphilosophy.com/Esthetics_Song.html |roja-arşîvê=12 sibat 2025 |paşnav1=Landauer |pêşnav1=Jeff |paşnav2=Rowlands |pêşnav2=Joseph }}&lt;/ref&gt; Di akademîya fransî de carinan ji televîzyonê re hunera &quot;heştan&quot; û ji xêzeçîrokan re jî hunera &quot;nehan&quot; tê gotin; bi vî awayî ev her du li ser &quot;heft hunerên klasîk&quot; hatine zêdekirin.{{sfn|Miller|2007|p=23}}{{sfn|Ryynänen|2020|p=37}} Qadên kulturî yên mîna {{Girêdan|gastronomiyê|en|Gastronomy}} tenê carinan wekî hunerên afirîner tên hesibandin.{{sfn|Desai|DeSimone|Henig|2013}}

== Rexne ==
[[Wêne:Gabriel_Cornelius_von_Max,_1840-1915,_Monkeys_as_Judges_of_Art,_1889.jpg|thumb|''Meymûn wek Hakimên Hunerê'', Gabriel von Max, 1889]]
{{Girêdan|Rexneya hunerê|en|Art criticism}} minaqeşekirin an jî nirxandina hunerê ye.&lt;ref name=&quot;ntifotva&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gemtou2010&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elkins1996&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; {{Girêdan|Rexnegirên hunerê|en|Art critic}} bi piranî di konteksta [[estetîk]]ê an jî teoriya bedewiyê de hunerê rexne dikin.&lt;ref name=&quot;gemtou2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elkins1996&quot; /&gt; Armanceke rexneya hunerê lêgerîna li ser esasekî maqûl ji bo ecibandina hunerê ye&lt;ref name=&quot;ntifotva&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gemtou2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elkins1996&quot; /&gt; feqat cihê şikê ye ku gelo rexneyeke wisa dikare ji şert û mercên civakî û siyasî yên hakîm derbas bibe.&lt;ref&gt;Kaplan, Marty. [http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism &quot;The curious case of criticism.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001247/http://www.jewishjournal.com/marty_kaplan/article/the_curious_case_of_criticism|date=5 March 2016}} ''[[Jewish Journal]]''. 23 January 2014.&lt;/ref&gt;

Çeşîdbûna {{Girêdan|hereketên hunerê|en|Art movement}} bûye sebeb ku rexneya hunerê dabeşî ser dîsîplînên cuda bibe; her yek jî ji bo hikumên xwe dibe ku krîterên cuda bi kar bîne.&lt;ref name=&quot;elkins1996&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tekiner2006&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Tekiner |pêşnav=Deniz |sal=2006 |sernav=Formalist Art Criticism and the Politics of Meaning |url=https://archive.org/details/sim_social-justice_2006_33_2/page/31 |kovar=Social Justice |cild=33 |hejmar=2 (104) – Art, Power, and Social Change |rr=31–44 |jstor=29768369 }}&lt;/ref&gt; Dabeşbûna herî meşhûr di qada rexneyê de di navbera van her duyan de ye: ya ewil rexne û nirxandina tarîxî ye (ku bi xwe formeke {{Girêdan|tarîxa hunerê|en|Art history}} ye), ya diduyan jî rexneya muasir a li ser eserên hunermendên sax e.&lt;ref name=&quot;ntifotva&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |sernav=Art Criticism |xebat=Comprehensive Art Education |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=North Texas Institute For Educators on the Visual Arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130210014430/http://art.unt.edu/ntieva/pages/teaching/tea_comp_artcriticism.html |roja-arşîvê=10 sibat 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gemtou2010&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elkins1996&quot; /&gt;

Tevî wan qenaetên ku dibêjin rexne ji çêkirina hunerê bêtir fealiyeteke bi rîskeke kêmtir e, fikirên li ser hunerên îroyîn bi derbasbûna zemên re misaîdê sererastkirinê ne.&lt;ref name=&quot;gemtou2010&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gemtou |pêşnav=Eleni |sal=2010 |sernav=Subjectivity in Art History and Art Criticism |url=http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |cild=2 |hejmar=1 |rr=2–13 |doi=10.21659/rupkatha.v2n1.02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210928054512/http://rupkatha.com/V2/n1/SubjectivityinArtHistoryandArt%20Criticism.pdf |roja-arşîvê=28 îlon 2021 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku wan hunermendên îro muteber red kirine (mîna eserên împresyonîstan ên ewilî) rexnegirên berê dibe ku bibin cihê tinazan.&lt;ref name=&quot;elkins1996&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1996 |sernav=Art Criticism |ensîklopedî=Grove Dictionary of Art |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://www.academia.edu/163427 |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |paşnav=Elkins |pêşnav=James |edîtor=Jane Turner |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190514231216/https://www.academia.edu/163427/Art_Criticism_dictionary_essay_ |roja-arşîvê=14 gulan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rewald1973&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ackerman1960&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ackerman |pêşnav=James S. |tarîx=Winter 1960 |sernav=Art History and the Problems of Criticism |url=https://archive.org/details/sim_daedalus_winter-1960_89_1/page/253 |kovar=Daedalus |cild=89 |hejmar=1 – The Visual Arts Today |rr=253–263 |jstor=20026565 }}&lt;/ref&gt; Hinek hereketên hunerê bi xwe ji aliyê rexnegiran ve ji bo biçûkxistinê hatine binavkirin; feqat paşê hunermendên wê stîlê ew nav wekî nîşaneke îftîxarê qebûl kirine û maneya menfî ya ewil hatiye jibîrkirin wek nimûne [[împresyonîzm]] û [[kubîzm]].&lt;ref name=&quot;rewald1973&quot;&gt;Rewald, John (1973). ''The History of Impressionism'' (4th, Revised Ed.). New York: The Museum of Modern Art. p. 323 {{ISBN|0-87070-360-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Christopher Green&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&amp;displayall=1#skipToContent |sernav=The Collection &amp;#124; MoMA |roja-gihiştinê=15 kanûna pêşîn 2023 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140813112047/http://www.moma.org/collection/details.php?theme_id=10068&amp;displayall=1#skipToContent |roja-arşîvê=13 tebax 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fishman1963p6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Interpretation of Art: Essays on the Art Criticism of John Ruskin, Walter Pater, Clive Bell, Robert Fry, and Herbert Read |url=https://archive.org/details/interpretationof00fish |paşnav=Fishman |pêşnav=Solomon |weşanger=University of California Press |sal=1963 |rûpel=[https://archive.org/details/interpretationof00fish/page/6 6] }}&lt;/ref&gt; Minasebeta hunermendan bi rexnegirên xwe re her tim biîxtîlaf bûye. Ji bo dîtin û firotina eserên xwe hunermend bi piranî hewcedarê fikrên rexnegiran ên pozîtîv in.&lt;ref name=&quot;gemtou2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Seenan |pêşnav=Gerard |tarîx=20 nîsan 2004 |sernav=Painting by ridiculed but popular artist sells for £744,800 |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220105020218/https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/20/arts.artsnews1 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2022 |roja-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2013 |rojname=The Guardian }}&lt;/ref&gt;

Gelek unsir hikumê li ser hunerê tayîn dikin wek nimûne estetîk, îdrak yan jî fêmkirin. Teoriyên estetîk, pragmatîk, ekspresîv, formalîst, relatîvîst, teqlîdî, rîtuelî, îdrakî, mîmetîk û postmodern hinek ji wan teoriyên muxtelîf in ku ji bo rexnekirin û ecibandina hunerê tên bikaranîn. Dema mirov hunerê rexne dike yan jî diecibîne, carinan zewqa şexsî ya li ser estetîk û şiklê dibe esas feqat carinan jî prensîbên dîzaynê û qebûlkirina civakî û kulturî derdikevin pêş.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |sernav=Is Art Subjective or Objective? |malper=EDEN Gallery |roja-gihiştinê=19 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240519224919/https://www.eden-gallery.com/news/is-art-subjective |roja-arşîvê=19 gulan 2024 }}&lt;/ref&gt;

== Meseleyên siyasî û exlaqî ==
Minasebeteke qayîm di navbeyna hunerên afirîner û [[siyaset]]ê de, bîlxase di navbeyna cinsên mixtelif ên hunerê û {{Girêdan|iqtidarê|en|Power (social and political)}} de, di dirêjahiya [[tarîx]]ê û {{Girêdan|kulturên arkeolojîk|en|Archaeological culture}} de tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |sernav=Intersection of Art and Politics |malper=Wells International Foundation |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240602010016/https://wellsinternationalfoundation.org/art-and-politics/ |roja-arşîvê=2 hezîran 2024 }}&lt;/ref&gt; Gava ku hunerên afirîner li gorî {{Girêdan|xeber|en|News}} û siyasetê şekil digirin, ew hem aliyên siyasî hem jî civakî hildigirin ser xwe, bi vî şeklî dibin merkeza minaqeşeyan û ji bo {{Girêdan|guherîna civakî|en|Social change}} û siyasî dibin quweteke mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |sernav=Art of Propaganda |malper=The Independent Uganda |tarîx=14 hezîran 2016 |roja-gihiştinê=1 hezîran 2024 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164702/https://www.independent.co.ug/art-of-propaganda/ |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Tê dîtin ku hinek hunermend xwedî {{Girêdan|ruhê azad|en|Freethought}} in. Wek nimûne nivîskarê muteber&lt;ref name=&quot;Nab81Censors&quot;&gt;[[Vladimir Nabokov]] (1981) ''[[Lectures on Russian Literature]]'', lecture on ''Russian Writers, Censors, and Readers'', pp.13–4&lt;/ref&gt; ê rûsî [[Aleksandr Pûşkîn]] bû sebeba acizbûna [[Împeratoriya Rûsî|meqamên resmî yên Rûsyayê]] bîlxase jî ya {{Girêdan|Împerator Alexanderê Yekê|en|Alexander I of Russia}}. Çimkî wî &quot;li şûna ku di qedemeyên dewletê yên îdarî de bibe xizmetkarekî baş û di nivîsên xwe yên meslekî de (eger mecbûr be binivîse) pesnê fêzîletên klasîk bide, şiîrên gelekî qurre, serbixwe û xirab dinivîsandin; di nûbûna terza şiîra wî de, di cur'eta xeyalên wî yên hestiyar de û di meyla wî ya tinazkirina bi zalimên mezin û biçûk de, azadiya fikrî ya bitalûke eyan dibû.&quot;&lt;ref name=&quot;Nab81Censors&quot; /&gt; Di zemanê hîn nêziktir de hunermendê {{Girêdan|grafîtiyê|en|Graffiti}} yê li Îngilistanê [[Banksy]] jî ji ber eserên xwe wekî &quot;ruhê azad&quot; tê hesibandin ku her tim bi meqamên resmî re dikeve îxtîlafê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.myartbroker.com/artist-banksy/articles/fk-the-police-the-theme-of-disorder-authority-in-banksys-prints |sernav=F**k the Police: The Theme of Disorder &amp; Authority in Banksy's Prints |malper=MyArtBroker |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Syer |pêşnav=Joe }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/art-culture/the-mystery-of-banksy-the-unauthorized-exhibition-101699532123872.html |sernav='The Mystery of Banksy': The unauthorized exhibition |malper=Hindustan Times |tarîx=9 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2024 |paşnav=Agnihotri |pêşnav=Akanksha }}&lt;/ref&gt;

Hunermend eserên xwe bi kar tînin da ku fikirên xwe yên siyasî îfade bikin û ji têsîra negatîv a bi {{Girêdan|gotinên nefretê|en|Hate speech}} bigirin heta têsîra pozîtîv a bi riya {{Girêdan|aktîvîzma hunerî|en|Artivism}} guherîna civakî bi pêş bixin.&lt;ref name=&quot;Tuula2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Jääskeläinen |pêşnav1=Tuula |tarîx=April 2020 |sernav=Countering Hate Speech through Arts and Arts Education: Addressing Intersections and Policy Implications |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1478210319848953 |kovar=Policy Futures in Education |cild=18 |hejmar=3 |rr=344–357 |doi=10.1177/1478210319848953 |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |via=ERIC |hdl-access=free |hdl=10138/312169 }}&lt;/ref&gt; Hikûmet huner an jî [[propaganda]]yê bi kar tînin da ku armancên xwe pêş bixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |sernav=The Art of War: Understanding How Art Was Used by Governments to Win Over People |xebat=odyssey route |tarîx=11 tîrmeh 2023 |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229000353/https://www.odysseyroute.com/the-art-of-war-understanding-how-art-was-used-by-governments-to-win-over-people/ |roja-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2023 }}&lt;/ref&gt;

[[Exlaq|Meseleyên exlaqî]] têsîr li ser hunerê dikin û huner jî têsîr li ser nîqaşên meseleyên exlaqî dike.

== Not ==
{{Çavkanî|group=lower-alpha}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
=== Bîbliyografî ===
{{refbegin|30em}}
;Kitêb
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |url=https://archive.org/details/islamicartindeta00canb |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&amp;q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }}
* {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }}
* {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_w8t3 |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }}

;Meqale
* {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }}
* {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }}

;Online
* {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }}
* {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }}
* {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }}
* {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }}b
* {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }}
* {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }}
* {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}}
{{refend}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Estetîk]]
[[Kategorî:Huner| ]]
[[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]</text>
      <sha1>oyv3x597ggb3c30fh6c06lzu0s07p5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dunbulan (eşîr)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323811</id>
    <revision>
      <id>2085429</id>
      <parentid>2082278</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T02:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14034" sha1="8jczjlz84omqqeue41ho711zuw779fm" xml:space="preserve">[[Wêne:Dunbuli tribe 1800-now.png|thumb|rast|Belavkirina Dunbuliyan li 1800 heta îro]]Eşîra '''Dunbulî''' (yan jî '''Dumbulî''', '''Dimilî''', '''Dumila''' û '''Dumiliyan''') eşîreke mezin ê [[kurd]]an e. Li herêmên [[Amed]]ê,&lt;ref name=&quot;FA&quot;&gt;Fadil al-Thalith, Al-Hayat ul-Bashriyyah wal-Ijtama'iyah, koord.com URL: https://www.koord.com/webbook/book/aras/aras1/Book/dostaki/f34.pdf [https://web.archive.org/web/20110627183758/http://koord.com/webbook/book/aras/aras1/Book/dostaki/f34.pdf Archived]&lt;/ref&gt; [[Çewlîg]]ê, [[Mêrdîn]]ê, [[Mûsil]]ê&lt;ref name=&quot;EQM&quot;&gt;Nahli, Ouafae; Zarghili, Arsalane and Khalfi, Mustapha, 2019, al-qāmūs l-muḥīṭ: a digital Arabic dictionary, ILC-CNR for CLARIN-IT repository hosted at Institute for Computational Linguistics &quot;A. Zampolli&quot;, http://hdl.handle.net/20.500.11752/ILC-97, obtained at https://dspace-clarin-it.ilc.cnr.it/items/b4452e1f-56a4-4d4b-aa69-4047cf393230&lt;/ref&gt; [[Riha]]yê&lt;ref name=&quot;FA&quot;/&gt; û [[Xoy]]ê û [[Salmas]]ê yên [[Rojhilata Kurdistanê]] jî hebûna eşîrê bi belge tê dîtin.

Li wextê berê [[êzdî]] bûn, lê jê şûnve [[sunî]] û [[şîî]] bûn.&lt;ref name=&quot;A&quot;&gt;Dawud, Ali Al-e; Oberling, Pierre (1995). &quot;Donbolī&quot;. In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII/5: Divorce IV–Drugs. London and New York: Routledge &amp; Kegan Paul. pp. 445–465. ISBN 978-1-56859-023-3.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CE&quot;&gt;چوار دەوڵەتی کورد, مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی (2000) Printing House of the Ministry of Culture –Erbil. (Çar Dewletên Kurd, Mela Cemîl Rojbeyanî. URL: https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2014033100400794320&amp;lng=2{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20241125114043/https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/94320.PDF?ver=132935095000000000 Archived]&lt;/ref&gt; Berê hem jî [[goranî]] diaxaftin.&lt;ref name=&quot;CE&quot;/&gt;

==Nav==
''Dunbul'' li ferhenga [[Fîrûzabadî]] &quot;El-Qamûs ul-Mûhît&quot; tê nivîsandin:&lt;ref name=&quot;EQM&quot;/&gt;
{{quote|
دُنْبُلٌ، كقُنْفُذٍ: قبيلةٌ من الأكْرادِ بنَواحي المَوْصِلِ، منهم: أحمدُ بنُ نَصْرٍ الفَقيهُ الشافعيُّ، وعليُّ بنُ أبي بكرِ بنِ سُليمانَ المُحَدِّثُ الدُّنْبُلِيَّانِ

&quot;Dunbul (bi bilêvkirineke wekî *qunfudh*): Eşîreke Kurd li herêma Mûsilê. Di nava endamên wê de Ehmed kurê Nesr (dadnasê Şafiî) û Elî kurê Ebû Bekir kurê Suleyman (zanayê hedîsê) hebûn — ku her du jî bi navê &quot;El-Dunbulî&quot; dihatin naskirin.&quot;
}}

Kîtabê [[El-Mesûdî]], مُرُوج ٱلذَّهَب وَمَعَادِن ٱلْجَوْهَر, Mirûc ul-Zeheb we Me'adîn el-Cewher, yanî ''Mêrgên Zerîn û Madenên Cewher'', dibêje:&lt;ref name=&quot;MZC&quot;&gt;مروج الذهب ومعادن الجوهر- ج2, Mirûc ul-Zeheb we Me'adîn el-Cewher, cûzê 2'yem, sefheyê 96, affeker.net&lt;/ref&gt; {{quote|&quot;وما قلنا من الأكراد فالأشهر عند الناس...  ومن حل بلاد الشام من الدبابلة وغيرهم&quot;

Derbarê tiştê ku me derheqê kurdan de gotiye de, nêrîna serdest di nava gel de —û di nava wan kesên ku li Şamê (Bilad el-Şam) bi cih bûne, wekî eşîra ''El-Debabileh'' û yên din de— ev e...}}

Versiyonekê li [[Libnanê]] navê ''El-Denabileh'' xuya dike (الدنابلة).&lt;ref name=&quot;LZC&quot;&gt;al-Masudi, Ali ibn al-Husayn (2000). al-Laham, Said (ed.). Murūj aḏ-Ḏahab wa-Maʿādin al-Jawhar [Meadows of Gold and Mines of Gems]. Vol. 2. Beirut: Dar al-Fikr. p. 130.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
===Heta sedsala 16a===
[[Wêne:Distribution of Dunbuli attestations.png|thumb|rast|Belavkirina toponîmên û belgeyê bo Dunbuliyan.]]
Li sedsala 10an, ''Mêrgên Zerîn û Madenên Cewher'' yê [[Mesûdî]] eşîrekê bo ''El-Debabileh'' (الدبابلة) yan jî ''El-Denabileh'' (الدنابلة) ku li Şamê dimînin dinivîse.&lt;ref name=&quot;MZC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LZC&quot;/&gt; ''El-Debabileh'' hema hema bêguman şaşnivîs e.&lt;ref name=&quot;FA&quot;/&gt; Pirjimara ''dunbul'' bi erebî ''denabileh'' ye. Ev ji kîtabê Ferhenga &quot;El-Qamûs ul-Mûhît&quot; (sedsala 14an) yê Fîrûzabadî harîkirî ye, ji ber ku bo vê eşîrê &quot;dunbul&quot; (دُنْبُلٌ) dinivise, ku li Mûsilê dimînin,&lt;ref name=&quot;EQM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAROL&quot;&gt;Varol M. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu Bildiri Kitabı (Editör). URL: https://web.archive.org/web/20260728231836/https://www.bingol.edu.tr/documents/Zaza_Dili_Sempozyumu.pdf&lt;/ref&gt; û zanyar bi giştî ''denabileh'' bi ''dunbulan'' eleqe dide.&lt;ref&gt;Sharafnama, Rozhbayani, Jamil, 1953, trans. Sharafkhan Bitlisi &quot;Sharafnama&quot;. URL: https://archive.org/details/sharafnameh.iq/, p. 322 (=326)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DZS&quot;&gt;Dr. Zirar Siddiq Tawfiq, al-Qaba'il wa-l-Za'amat al-Qabaliyya al-Kurdiyya fi al-'Asr al-Wasit&quot; (&quot;Kurdish Tribes and Tribal Leaderships in the Medieval Period&quot;), Faculty of Arts, University of Duhok (2006), p. 94-95, URL: http://kurdlib.org/wp-content/uploads/books/B1022.pdf [https://web.archive.org/web/20260729014138/http://kurdlib.org/wp-content/uploads/books/B1022.pdf Archived]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VAROL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FA&quot;/&gt;

Li gorê [[Şerefxanê Bidlîsî]], eşîra Dunbulî bi navê ''Dunbuliya Botî'' bi referansa hat naskirin li herêma [[Botan]]ê, cihê ku kokê xelkê Dunbulî tê zanin. [[Şerefxanê Bedlîsî]] diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji [[Botan]] û dînê wan [[Êzdî]] bûye, paşê bibûne [[Misilman]]. Wisa xuya dike ku [[Îsa Beg]]ek, ku ji warisên wî re wekî &quot;Îsa Begî&quot; hat gotin, serokê wê yê yekem bû. Çend sal berî avakirina [[Aqqoyûnî]] di sala 1378an de, Îsa Begî li navçeya Sokmanabadê ([[Zurabad]]a îroyîn) hukum dikir. Yek ji neviyên Îsa Beg, [[Şêx Ehmed Beg]], di hikûmeta Aqqoyûni de derket pêş û hem herêma [[Hekarî]] ya li başûrê rojhilatê [[Gola Wanê]] û hem jî [[keleha Bay]]ê, ku demek dirêj di destê Dunbuliyan de bû, xist bin kontrola xwe. Şahê Sefewî yê Îranê, [[Tahmasp I]] (1524–1576 hukum kir), Sokmanabad û [[Xoy]] kirin yek navçeyek û ew wek waliyê neviyê Şêx Ehmed Beg, Hecî Beg, spartin, ku sernavê hacî sultan lê hat dayîn. Her wiha berpirsiyariya parastina sînorên dewletê jî danî ser Hecî Beg.&lt;ref name=&quot;A&quot;/&gt;

Cemîl Rojbeyanî not dike ku eşîra Dunbulî li wextê berê zaravaya [[goranî]] diaxiftin, û ji [[Çiyayê Kurmênc]] û [[Dêrsim]]ê heta [[Şengal]]ê, [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û [[Xorasan]]ê hebûn.&lt;ref&gt;Abdul-Rahman Mizouri, “Udday bin Musafir Al-Kurdy Al-Hakary is not an Umayyad”, çev. Fehil H. Khudeda, Lalish 27, Part 2, 2007.&lt;/ref&gt; Wekî din, li wergerê xwe yê Şerefname dibêje ku eşîra Dunbulî berê êzdî bûn û bi [[Selahedînê Eyûbî]] ve çûne herbê li gorê Şehzadeyê Nadir el-Qacar.&lt;ref&gt;Sharafnama, Rozhbayani, Jamil, 1953, trans. Sharafkhan Bitlisi &quot;Sharafnama&quot;. URL: https://archive.org/details/sharafnameh.iq/, p. 323 (=327)&lt;/ref&gt;

Telebeyekê [[Celaledînê Rûmî]] (''Mewlana''), Husamedîn el-Dinbilî, ji eşîra Dunbulî bû (m. 683 AH / 1284 CE). Ji 604–672 AH (1207–1273 CE) serokê terîqetê bû, û kurê Rûmî, Celaledînê Weled, wî pir pesnand.&lt;ref name=&quot;DZS&quot;/&gt;

===Sedsalên 16-19an===
Hebûna Dunbulîyan ne tenê bi deverên Rojhilat ve sînordar e. Hebûna wan li deverên din ên Kurdistanê jî ji hêla dîrokî ve baş tê zanîn. Li belgeyên [[Dewleta Osmaniyan]], xelkê Dunbulî (li belgeyan ''Dünili'', ''Dinili'', ''Dümbili'') li sancaqa [[Mûsil]]ê li sedsala 16a hat belgekirin. Çar civakên eşîrî û du &quot;Kethüda&quot; yên eşîra Dunbulî di vê demê de li sanjaqa Mûsilê, Şemsedîn û Taceddînê têne belgekirin.&lt;ref&gt;Ahmet Günduz, MUSUL SANCAGINDA AŞİRETLER VE ŞEKAVETLERİ (1523-1575), published 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=B&quot;&gt;998 Numaralı MUHÂSEBE-İ VİLÂYET-İ DİYÂR-İ BEKR VE ‘ARAB VE ZÜ'L-KÂDİRİYYE DEFTERİ (1530) T.C. BAŞBAKANLIK DEVLET ARŞİVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 39&lt;/ref&gt; Wekî din, wisa xuya dike ku hin malbatên dema ku Donbolî li bakur-rojavayê Îranê kom bûn li paş man. Şerefxan Bidlîsî û [[Carsten Niebuhr]] herduyan jî behsa vê komê kirine, ya paşîn ragihandiye ku ew li başûrê [[Amed]]ê ye û hejmara konên wê bi qasî 500 kes e. Di sedsala 18an de, civatek ji Kurdên Donbolî, ku dibe ku ne Tirkîze bûne, li parêzgeha Erîvanê ya Sefewiyan hebû.&lt;ref name=&quot;A&quot;/&gt;

===Ji sedala 20an şûnve===
Qeydên leşkerî yên Brîtanî di destpêka sedsala 20an de şahidiyê dikin ku eşîra ''Dunbelî'' li Rojhilata Amedê û Bedlîsê jî hebûn. Axayê xwe [[Muxdad Axa]] bû. Ew wekî eşîreke piçûk lê aloz têne wesfkirin. Zozanê xwe [[Sêrt]] bû, germiyana xwe [[Bidlîs]] bû.&lt;ref&gt;List of Kurdish tribes in the South of Bitlis Vilayet and East of Diyarbekir Vilayet prepared by British Military Attaché Maunsell, 1899 &amp; F.R. Maunsell, Military Report on Eastern Turkey in Asia. Vol. IV - Middle Euphrates Valley. Country from the Gulf of Alexandretta towards Erzerum and Bitlis. Compiled for the Intelligence Department, War office. 1904, p. 78. See [https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html a snapshot], archived at [https://web.archive.org/web/20260629154833/http://web.archive.org/screenshot/https://www.jelleverheij.net/sources/lists-of-tribes/maunsell-1904/maunsell-1904-13.html Wayback Machine]&lt;/ref&gt;

== Îro ==
[[Wêne:Ottoman Waqf Document Diyarbakr.jpg|thumb|çep|Belgeyekê ji weqifekê Osmanî li herêma jêrê Amedê. Li binî axayekê ''Xanedana Dimilî'' tê nivîsandin, ''Hesen Axa''.]]
Gelek yên Dimiliyan yên Rojhilata Kurdistanê êdin [[tirkî]] diaxivin û xwe bi eşîr pir nizanin.&lt;ref name=&quot;A&quot;/&gt;

Îro gelek navên cihan li Kurdistanê navê eşîra ''Dunbulî'' hildigirin. Li [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîsê]], cihekê bi nav [[Dumbullî]] (Dümbüllü) heye, li herêma [[Çiyayê Kurmênc]].&lt;ref&gt;Nişanyan Yeradlari &quot;Dümbüllü&quot; &amp; Erkân-ı Harbiye-i Umumiye ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti 1:200.000 haritaları [1909-1927].&lt;/ref&gt; Li [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê Rihayê]], eşîra Dimilî (Dümbüllü) jî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.viransehirliyizezelden.com/haber/viransehirdeki-tum-asiretler-millanlar-ve-ibrahimpasa-tarihi |sernav=VİRANŞEHİRDEKİ TÜM AŞİRETLER - MILLANLAR VE İBRAHİMPAŞA TARİHİ |malper=Viranşehirliyiz Ezelden |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Eşirê ''Dimilî'' yan jî ''Dumilî/Dumila'' li [[Mêrdîn (parêzgeh)]]ê, [[Şemrex]]ê, jî heye. Axayê Dimilê Mêrdînê li sedsala 18-19a [[Xêro]] bû.&lt;ref&gt;Dimilî aşireti ağalarından, Bingöl’ün Genç bölgesinden gelip bölgeye ilk yerleşen dedelerimizden Xêro ağanın mezar taşı. Taşın üzerinde hicri vefat yılı yazmaktadır. Yazı şöyle: 'Merhum Hüseyin oğlu Hayrullah, Allah’ın kaderiyle 1233 yılında vefat etmiştir'
قد مات المرحوم خير الله بن حسين بقدر الله في سنة ثلاث وثلاثين ومائتين والف ١٢٣٣ https://www.facebook.com/dumuli/?locale=tr_TR&lt;/ref&gt; Taxekê li [[Pasûr]]ê, [[Dimilyan]], bi navê ''Dümülyan'' û ''Dümili'' jî tê naskirin.&lt;ref&gt;Nişanyan Yeradları, TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928. &amp; Map of Part of Kurdistan illustrating the journeys and researches of Mr. Consul Taylor, Royal Geogr. Soc. 1865.&lt;/ref&gt;

Li [[Xinûs]]ê, [[Çewlig]]ê, [[Sêwreg]]ê û [[Makû]]yê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li [[Surî]] derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî de heye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}}

== Ziman û Ol ==

Dimilî ên Sekmanabade ([[Makû]]) [[Şiîtî|Şiîne]], zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi [[Tirkî]] diaxavîn. Ên [[Erzirom]]ê û Sêwrege hemû [[Misilman]] in û li Erziromê navçeya [[Xinûs]]ê û [[Qereyazî|Qereyaziyê]] [[Kurmancî]] û li Sêwrege [[Dimilkî]] diaxavîn.
Li [[Şêxan]] û [[Şengal]]e jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û [[Êzdî]] ne.

== Têkiliya di navbera eşîrê û gelên dimilîaxiv de ==
{{Gotara bingehîn|Zaza}}
[[Dimilî]] zaravayekê kurdan e, û hatiye pêşniyarkirin ku peyva &quot;dimilî&quot;, ku behsa zaravayê dike, ji &quot;dunbulî&quot; tê. Ev yek ji hevberdana berfireh a di navbera guhertoyên her du terman de tê îspat kirin. Bikaranîna terman di erdnîgariyê de jî li hev dicivin.&lt;ref&gt;Bozarslan, Hamit; Gunes, Cengiz; Yadirgi, Veli (2021). The Cambridge history of the Kurds. Cambridge University Press. pp. 666–668. ISBN 978-1-108-47335-4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Karim, Shuan Osman; Gholami, Saloumeh, eds. (2024). Gorani in its historical and linguistic context. Trends in linguistics mdocumentation. de Gruyter Mouton. p. 253. ISBN 978-3-11-116868-5.&lt;/ref&gt; Lê [[Karl Hadank]], li xebatekê xwe mezin &quot;Mundarten der Zaza&quot; (1932) dibêje ku terima zaravaya dimilî û eşîra dimilî tu têkil tine. Ew dibêje ku dunbulî bi piranî li deverên derdora Xoy û Salmasê dijîn, û dê texmînek ecêb be ku meriv bibêje ku eşîra dunbulî dê ji [[Xoy]]ê ber bi deverên mîna [[Palo]]yê ve were veguhastin.&lt;ref&gt;Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter, p. 2-5&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Edebiyat ==
* [http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html Die Dimilî-Kurden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128055918/http://www.kurdica.com/News-sid-Dumbeli-Dimili--326.html |date=2011-11-28 }}
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html &quot;Donbolî&quot; = Dimilî di Iranica´de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404105219/http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f5/v7f536.html |date=2008-04-04 }}

{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Eşîrên dimilî]]
[[Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Xinûs]]</text>
      <sha1>8jczjlz84omqqeue41ho711zuw779fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dan Kelly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329201</id>
    <revision>
      <id>2085374</id>
      <parentid>2085303</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2085374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20409" sha1="sjuuolw0c7ejhhbasofcz18b1z286mw" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Victoria]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Victoria]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawanbar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) [[Awistralya]]yî bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar [[Ned Kelly]] bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt;, ku sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan, Victoria|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîroka û çanda Awistralyayê de bandorek mezin hiştiye. Gelek pirtûk û berhemên hunerî li ser Ned Kelly û koma wî hatine afirandin; heta ku di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Koma Kellyê di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hate kişandin. Wan bankan talan dikirin, tevahiya bajaran xistibûn bin kontrola xwe de û tirs û xem di nav gelê [[Victoria, eyalet|Victoria]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de belav dikirin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikaribûn wan bibînin an jî bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge, Victoria|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî sade yê darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

'''Greta'''

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Victoria|Greta]], li bakurrojhilatê Victoria, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan bi navê &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber ku gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê nehişt ku derî were vekirin, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê &quot;[[bûyera Fitzpatrick]]&quot; tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê salan cezayê zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû.
Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin. Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

'''Stringybark Creek'''

Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

'''Qanûnderketî'''

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikumeta Victoria fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Victoria hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Victoria|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Victoriayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan di jiyana çolê pir serdest bûn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir.

'''Kuştin'''

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîs di bin nivînê de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] gîl girtibûn. Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe. Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan biser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên li mêvanxaneye hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here. Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle. Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.

'''Glenrowan'''

Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûye. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan. Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket û hewl da hespê xwe bibîne. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin jî dîlên mêvanxaneyê bikarin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir derdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Ew Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termê wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek dibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bênîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, karê belêndariyê dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî waîzê dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, cot li ser erdê li dora goran hat kirin, da ku cihê wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û ew li Benalla hatin hiştin. Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne şandin depoya polîsan li [[Richmond]]ê. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çen parçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Victoria]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin. Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane. Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Victoria]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were îspatkirin ka ew çawa mirin, an jî ka cesed bi rastî yê Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin. Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du sax ji agir derketine. Lê delîlên ku van îdîayan piştgirî bikin pir kêm in.
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir. Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e. Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê reviyaye.
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn. Hate gotin ku her dû di [[Şerê Duyemîn ê Boerê]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin. Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]</text>
      <sha1>sjuuolw0c7ejhhbasofcz18b1z286mw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085472</id>
      <parentid>2085374</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2085472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28509" sha1="9t6pfs1ws3uvrtuv6lsmonj0yu0uxda" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Victoria]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Victoria]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawanbar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) [[Awistralya]]yî bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar [[Ned Kelly]] bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt;, ku sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan, Victoria|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîroka û çanda Awistralyayê de bandorek mezin hiştiye. Gelek pirtûk û berhemên hunerî li ser Ned Kelly û koma wî hatine afirandin; heta ku di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Koma Kellyê di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hate kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, tevahiya bajaran xistibûn bin kontrola xwe de û tirs û xem di nav gelê [[Victoria, eyalet|Victoria]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de belav dikirin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çi kirin nikaribûn wan bibînin an jî bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge, Victoria|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî sade yê darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

'''Greta'''

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Victoria|Greta]], li bakurrojhilatê Victoria, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan bi navê &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ew ji ber ku gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] baş hatibûn nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbara dizîna kurtanekî hespan hate girtin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema xwediyê dikanê nehişt ku derî were vekirin, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê kesan, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û asyîşan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkekî bi nirxa 10 poundan, mehekê hate zindan kirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbara dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê &quot;[[bûyera Fitzpatrick]]&quot; tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbara hewldana kuştinê sê salan cezayê zindan lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên [[Wombat Ranges]]. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû.
Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin mêvandariya wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbara hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

'''Stringybark Creek'''
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

'''Qanûnderketî'''

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikumeta Victoria fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Victoria hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Victoria|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Victoriayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan di jiyana çolê pir serdest bûn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir.

'''Kuştin'''

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîs di bin nivînê de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] gîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan biser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên li mêvanxaneye hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

'''Glenrowan'''
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûye. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket û hewl da hespê xwe bibîne. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin jî dîlên mêvanxaneyê bikarin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir derdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Ew Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termê wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek dibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bênîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, karê belêndariyê dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî waîzê dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, cot li ser erdê li dora goran hat kirin, da ku cihê wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û ew li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne şandin depoya polîsan li [[Richmond]]ê. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çen parçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Victoria]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Victoria]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were îspatkirin ka ew çawa mirin, an jî ka cesed bi rastî yê Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du sax ji agir derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc}}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku van îdîayan piştgirî bikin pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her dû di [[Şerê Duyemîn ê Boerê]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistralî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]</text>
      <sha1>9t6pfs1ws3uvrtuv6lsmonj0yu0uxda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085490</id>
      <parentid>2085472</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T09:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2085490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28610" sha1="4s36pm98e51d61qyonknlumaojbuuga" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = Bushranger Dan Kelly.jpg
| sernavê_wêne       = Wêneyek Dan Kelly
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|1|06|1861}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Beveridge, Victoria]], [[Awistralya]]
| roja_mirinê        = {{Mirin|28|06|1880}}
| cihê_mirinê        = [[Glenrowan, Victoria]], [[Awistralya]]
| esil               = [[îrlendî]]
| hevwelatî          = Awistralya
| pîşe               = Tawanbar
| dê                 = Ellen Kelly
| bav                = John &quot;Red&quot; Kelly
}}
'''Dan Kelly''' (jdb. 1 hezîran 1861 – 28 hezîran 1880)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/kelly-daniel-dan-13578 |sernav=Obituary - Daniel (Dan) Kelly - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; qanûnderketî û bushranger (şêwazeke xwecihî ya tawanbarê çolê) yê [[Awistralya]]yî bû. Ew birayê herî biçûk ê tawanbarê navdar [[Ned Kelly]] bû. Di sala 1878an de, Dan û Ned Kelly, ligel [[Joe Byrne]] û [[Steve Hart]], bûn endamên Koma Kelly&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nma.gov.au/exhibitions/not-just-ned/bushrangers? |sernav=National Museum of Australia - Bushrangers |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-11 |ziman=en |paşnav=corporateName=National Museum of Australia; address=Lawson Crescent |pêşnav=Acton Peninsula}}&lt;/ref&gt;, ku sê polîs li [[Stringybark Creek]] kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.portrait.gov.au/people/dan-kelly-1861/ |sernav=Dan Kelly, b. 1861 |malper=National Portrait Gallery people |roja-gihiştinê=2026-08-11}}&lt;/ref&gt; Dan Kelly di dema dorpêçkirin û girtina [[Glenrowan, Victoria|Glenrowan]] de hat kuştin.
Çîroka Koma Kelly di dîrok û çanda Awistralyayê de bandoreke mezin hiştiye. Gelek pirtûk û berhemên hunerî li ser Ned Kelly û koma wî hatine afirandin; heta ku di sala 1942an de li ser wan ji her kesê din ê Awistralyayê bêtir pirtûk hatibûn nivîsandin. Koma Kellyê di heman demê de bû mijara yekem fîlma dirêj a cîhanê, [[The Story of the Kelly Gang]], ku di sala 1906an de hate kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nfsa.gov.au/the_collection/collection_spotlights/kelly_gang_essay.html |sernav=National Film and Sound Archive, Whats On |malper=nfsa.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=c=au; o=Commonwealth of Australia; ou=National Film and Sound Archive}}&lt;/ref&gt; Wan bankan talan dikirin, tevahiya bajaran xistibûn bin kontrola xwe de û tirs û xem di nav gelê [[Victoria, eyalet|Victoria]] û [[Wêlsa Başûr a Nû]] de belav dikirin. Bi dirêjahiya du salan, polîsên Victoria li pey wan geriyan. Wan gelek ji heval û endamên malbatên wan girtin û avêtin zindanê, lê her çiqas hewl dan jî, nikaribûn wan bibînin an jî bigirin.

== Jiyana pêşîn ==
[[File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Beveridge_Kelly1_imp.jpg|rast|thumb|220x220px|Mala Kellyan li Beveridge]]
Bavê Dan Kelly, John &quot;Red&quot; Kelly bû. John Kelly girtîyekî [[îrlendî]] bû ku di sala 1842an de ji bo [[Van Diemen's Land]]ê hatibû şandin. Tê gotin ku ew demekê li zindana [[Port Arthur]]ê girtî mabû.

Di sala 1848an de, piştî ku ji zindanê derket, Red Kelly çû Victoriayê û li derdora [[Beveridge, Victoria|Beveridge]] wekî cotkar dest bi kar kir. Li wir xaniyekî sade yê darîn ava kir. Ev xanî, ku li Kelly Streetê ye, heta niha jî li cihê xwe maye. Di destpêkê de tenê sê odeyên vî xanî hebûn, lê bi derbasbûna salan re beşên din lê hatin zêdekirin û niha xanî 11 ode hene.

Red Kelly di sala 1850an de li Melbourne bi jinek îrlandî ya bi navê Ellen Quinn re zewicî. Ji vê zewacê heft zarok çêbûn: Annie (1853), Edward &quot;Ned&quot; (1854), Maggie (1856), Jim (1859), Dan (1861), Kate (1862) û Grace (1863).

'''Greta'''

Di sala 1864an de, malbata Dan Kelly ber bi bakur ve koç kir û li zeviyekî li bajarokê [[Avenel]]ê bi cih bû. Red Kelly golikek dizî û ji ber vê yekê şeş mehan di zindanê de derbas kir.
Dema ku Dan Kelly tenê pênc salî bû, ew jî bi polîsan re ket pirsgirêkan, ji ber ku polîsan bawer dikirin ku wî hespek dizî. Bavê Dan di sala 1866an de mir. Piştî wê, diya wî Ellen Kelly di sala 1867an de malbat ber bi zeviyekî biçûk li nêzî [[Greta, Victoria|Greta]], li bakurrojhilatê Victoria, ve bir.
Du xwehên Ellen Kelly, Catherine û Jane Lloyd, li Greta dijiyan. Her wiha du birayên wê, John û James Quinn, di sala 1864an de hatibûn vê herêmê. Malbata Quinnan di nav polîsan de baş dihat naskirin.
Dan Kelly di deh saliya xwe de dîsa bala polîsan kişand ser xwe. Ew bi birayê xwe Jim, ku diwanzdeh salî bû, ji aliyê polîs Flood ve hatin girtin, ji ber ku li ser hespêkî siwar bûbûn ku ne yê wan bû. Jim ji bo cotkarekî herêmî dixebitî û tenê ji bo ku vegere malê, li ser wê hespê siwar bû. Lê Flood gotina wan bawer nekir û her du kuran neçar man ku du şevan di odeya zindanê de derbas bikin.
Di sala 1875an de, wek gelek ciwanên din ên bakurrojhilatê Victoria, Dan Kelly û mixaliyetên wî ji malbata Lloyd ber bi [[Wêlsa Başûr a Nû]] ve çûn da ku li herêma [[Riverina]] û devera Monaro karên cotkariyê yên demsalî bibînin.
Koma hevalên Dan bi navê &quot;Greta Mob&quot; dihat naskirin. Ew bi hev re diçûn mêvanxaneyan, şahiyan, govendan û pêşbaziyên hespan. Heta sala 1876an, ji ber ku ew gelek caran serdana bajarên nêzîk ên wek [[Wangaratta]], [[Beechworth]] û [[Benalla]] dikirin, baş dihatin nasîn.

Di yek ji serdanên xwe yên li Benalla di sala 1876an de, Dan Kelly bi tawanbariya dizîna kurtanekî hespan de hate desteserkirin. Lê ji ber ku polîsan delîlên têra xwe peyda nekirin, ew serbest hate berdan.
Di cotmeha 1877an de, Dan û mixaliyetên wî dîsa bi polîsan re ketin tengasiyê. Ew çûbûn dikanekê da ku xwarin û pêdiviyên din bistînin, lê dikan girtî bû. Dema ku xwediyê dikanê nehişt ku derî were vekirin, Dan Kelly derî şikand û bi zorê ket hundir.
Li dijî wan tawanên wek lêdan û destdirêjiya bi tundî, zirar dayîna milkê xelkê, ketina nav xanîyan û dizîna tiştên bi nirxa 113 poundan hatin tomarkirin. Piştî vê bûyerê, ciwanan xwe veşartin û polîsan sê heftî li pey wan geriyan. Fermandar Alexander Fitzpatrick ji Ned Kelly xwest ku xwe teslîm bikin.
Dema doz li dadgehê hat vekirin, polîsan nikarîbûn piraniya van tawanên ku li dijî wan hatibûn tomarkirin îspat bikin. Lê Dan Kelly ji ber zirar dayîna milkê bi nirxê 10 poundan, mehekê hate zindan kirin.
Di 15ê nîsana 1878an de, Fermandar Alexander Fitzpatrick çû mala Kellyan da ku Dan Kelly bi tawanbariya dizîna hespan bigire. Dan berê li [[Chiltern, Victoria|Chilternê]] li ser hespekî dizî hatibû dîtin.
Ya ku wê rojê li mala Kellyan qewimî, niha bi navê &quot;[[Bûyera Fitzpatrick]]&quot; tê naskirin. Di navbera malbatê û Fitzpatrick de pevçûnek qewimî. Fitzpatrick îdia kir ku malbata Kellyan hewl daye wî bikuje.
Piştî vê bûyerê, Dan û Ned Kelly çûn nav çolan û xwe veşartin. Ellen Kelly, bi tawanbariya hewldana kuştinê sê salan cezayê zindanê lê hate birîn. Mêrê Maggie, William Skillion, û cîranekî wan, William Williamson, jî bi şeş salan zindan hatin cezakirin.

== Kelly Gang ==
Piştî ku Dan û Ned Kelly xwe veşartin, ew çûn çiyayên Wombat Ranges. Dan Kelly berê li kêleka çemê Bullock Creek xanîyek biçûk ava kiribû. Li wir ew nêzî 8 hektar erd paqij kiribû da ku hespan li wê derê xwedî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Her weha, ji bo çêkirina vexwarinên alkolî jî amûrekî biçûk ava kiribû.
Birayan demê xwe bi lêgerîna zêrê di nav çemê de derbas dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/104595 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Di wan mehan de ku li Bullock Creekê veşartî bûn, gelek caran hevalên wan dihatin serdana wan. Di nav wan de [[Steve Hart]], [[Joe Byrne]], [[Aaron Sherritt]] û malbata Lloyd jî hebûn.
Polîsan tawanbariya hewldana kuştinê pir cidî didîtin. Ji bo girtina herdu birayên Kellyan xelatek bi nirxa 100 poundan hat diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Polîsan bawer dikirin ku ew li çiyayên Wombat Rangesê veşartî ne.
Di cotmeha 1878an de, polîsan du komên lêgerînê şandin da ku wan bigerin. Yek ji wan koman ji [[Greta, Victoria|Greta]] ber bi başûr ve çû û koma din ji [[Mansfield, Victoria|Mansfield]] dest pê kir û ber bi bakur ve çû.

'''Stringybark Creek'''
[[File:Stringybark_creek1.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Stringybark_creek1.JPG|rast|thumb|220x220px|Stringybark Creek]]
Grûpa Mansfieldê bi serkêşiya [[Serjant]] Michael Kennedy û sê polîsên din, Thomas McIntyre, Thomas Lonigan û Michael Scanlan, pêk dihat. Wan li [[Stringybark Creek]]ê, di nav deverek daristanî ya stûr de, kampa xwe ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/13107 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-06}}&lt;/ref&gt; Kennedy û Scanlan çûn li pey Kellyyan bigerin, lê Lonigan û McIntyre di kampê de man.
Kellyyan li xaniyekî nêzîkî Bullock Creek dijiyan. Wan deng bihîstin û kampa polîsan keşf kirin. Wan biryar dan ku polîsan bigirin û çek û hespên wan bistînin. Ned û Dan, bi hevalên xwe Joe Byrne û Steve Hart re, çûn kampa polîsan û ji wan xwestin ku xwe teslîm bikin.
McIntyre destên xwe rakir, lê Lonigan çekê xwe derxist. Ned Kelly ew gulebaran kir û kuşt.
Dema ku du polîsên din vegeriyan kampê, McIntyre ji wan xwest ku xwe teslîm bibin. Scanlan çû ku dest bigihîne çekê xwe, lê Ned wî jî gulebaran kir û kuşt.
Kennedy, dema ku guleyên xwe berdidan, di nav daristanê de ji darekê ber bi dareke din ve direviya û Ned li pey wî bû. Di nav pevçûna çekan de, gule li Kennedy ket û ew bi tundî birîndar bû. Ned, ji bo ku êş û azara wî bidawî bîne, guleyek li sînga wî avêt.
Di nav tevliheviyê de, McIntyre karîbû birevê û xwe rizgar bike. Paşê hin rojnameyan ragihandin ku guleya ku Kennedy kuştibû ji aliyê Dan ve hatibû avêtin. Dan jî di vê pevçûnê de birîndar bûbû.

'''Qanûnderketî'''

Di 30ê cotmeha 1878an de, Hikumeta Victoria fermanek derxist û Koma Kelly wekî qanûnderketî ([[Outlaw]]) ragihand, ji wê demê û pê ve mafên wan ên qanûnî nema hebûn. Her kes dikaribû wan di her kêliyê de û bêyî hişyarkirinê bikuje. Her kesê ku yek ji endamên komê zindî an mirî bigirta, 500 pound xelat werdigirt, an jî ji bo girtina hemû çar endaman 2.000 pound xelat dihate dayîn. Koma Kelly li gelek deverên bakurrojhilatê Victoria hate dîtin. Wan hewl dabû ku ji [[Çemê Murray]] derbas bikin û biçin Wêlsa Başûr a Nû, lê av gelekî kûr bû. Di heman demê de, polîsan gelek tîmên mezin ji bo lêgerîna wan ava kiribûn. Di 10ê kanûna pêşîn de, Koma Kelly banka [[Euroa, Victoria|Euroa]] talan kir. Di sibata 1879an de, ew çûn [[Jerilderie, Wêlsa Başûr a Nû|Jerilderie]] li Wêlsa Başûr a Nû. Wan polîsên bajêr di qereqola polîsan de girtin û gelek kesan sê rojan li mêvanxaneya Royal Mail Hotel wekî dîl girtin. Dan Kelly û Steve Hart li mêvanxaneyê çavdêriya mirovan dikirin, dema ku Ned Kelly û Joe Byrne bankê talan dikirin. Piştî talankirina bankan, xelata ji bo girtina her endamî gihîşt 2.000 pound, û ji bo tevahiya Koma Kelly bû 8.000 pound.

Di 18 mehên piştî vê bûyerê de, polîs gelek tîmên lêgerînê şandin bakurrojhilatê Victoriayê da ku li Koma Kelly bigerin. Polîsan nikarîbûn wan bibînin, ji ber ku rêbertiya wan ne baş bû û wan nizanîbûn çawa di çol û daristanan de bijîn. Lê Kellyan di jiyana çolê de pir serdest bûn û gelê herêmê jî piştgirîya wan dikir.

'''Kuştin'''

Di hezîrana 1880an de, Koma Kelly ji veşartinê derket. Wan dizanibû ku hevalê Joe Byrne, bi navê Aaron Sherritt, agahdarî dida polîsan. Ji bo parastina wî, çar polîs li mala Sherritt, li nêzîkî Beechworthê, dijiyan. Dan Kelly û Byrne derengê şevê çûn mala Sherritt û li deriyê wî xistin. Dema ku Sherritt derî vekir, Byrne wî bi guleyekê kuşt. Polîsan xwe di bin nivînê Sherritt de veşartibûn. Kelly û Byrne bi lez li Glenrowanê vegeriyan, li wir Ned Kelly û Hart gelek ji niştecihên bajarokê bi zorê kom kiribûn û li mêvanxaneya [[Glenrowan Inn]] dîl girtibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wan hin rayên rêhesinê rakiribûn da ku trên ji rê derkeve. Wan dizanibû ku dê polîsên din bi trênê ji bo girtina wan werin Beechworthê. Armanca wan ev bû ku trên li nêzî Glenrowanê, li cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin, ji rê derkeve û biqelişe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Dûv re, çetevanên ku zirxên bi destan çêkiribûn li xwe kiribûn, dê polîsên ku piştî qezayê sax mabin bigirin. Piştî ku polîs hatin bêbandor kirin, Koma Kelly dê biçe Benalla û bankê talan bike. Polîsên ku hatibûn girtin, dê tenê piştî berdana Ellen Kelly, William Williamson û William Skillion ji zîndanê werin berdan.

Lê plan bi ser neket, ji ber ku ew çar polîs heta sibêya roja din ji mala Sherritt derneketin. Ji ber vê yekê, nûçeya kuştina Sherrittê bi ew qas lezê negihişt Melbourneyê ku Koma Kelly hêvî dikir. Kesên ku di mêvanxaneyê de hatibûn girtin bêrihet bûn. Ned ji bo ku wan kêfxweş bike mûzîk saz kir. Dan jî beşdarî dansê bû da ku dîlên di mêvanxaneyê de hinekî kêfxweş bibin. Dan her weha çend lîstikên werzîşê rêxist. Dema ku têgihiştin ku plana wan dê bi ser nekeve, ji ber ku trên dereng mabû, Dan dixwest Glenrowanê bihêle û here.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt; Ned Kelly mamosteyê dibistanê, Thomas Curnow, berda da ku vegere mala xwe. Dan ji birayê xwe re xwest ku ji Curnow bawer neke û wî li mêvanxaneyê bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/gang.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt; Lê Curnow li şûna ku vegere malê, çû aliyê rêhesinê û nêzîkî saet sêyê sibê trên rawestand, berî ku ew bigihîje cihê ku rayên rêhesinê hatibûn rakirin. Polîs zû ji trênê derketin û li dora mêvanxaneyê belav bûn. Bi vî awayî, Koma Kelly di hundirê mêvanxaneyê de hate dorpêçkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vhd.heritagecouncil.vic.gov.au/places/4073 |sernav=VHD |malper=vhd.heritagecouncil.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

'''Glenrowan'''
[[File:Glenrowan_inn.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Glenrowan_inn.JPG|rast|thumb|220x220px|Cihê Glenrowan Innê]]
[[File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Benalla_cemetery_Cherry.JPG|rast|thumb|220x220px|Gora Martin Cherry, ku di dema dorpêçkirina Glenrowan de hat kuştin.]]
Dema ku çetevan bihîstin ku trên gihiştiye rawestgehê, ew têgihiştin ku plana wan ya ji bo qelisandina trênê têk çûbû. Wan zirxên hesinî li xwe kirin û çûn verandaya mêvanxaneyê da ku li bendê polîsan bimînin. Di gulebarana pêşîn de, Serfermandarê polîsan Hare, Ned Kelly û Joe Byrne birîndar bûn, û Jack Jones, kurê xwediyê mêvanxaneyê, hat kuştin. Ned Kelly, ku zirxê xwe li xwe kiribû, karî ji mêvanxaneyê derkeve û gulebarana xwe li ser polîsan berdewam kir. Polîsan heft saetan bê navber avahiya mêvanxaneyê gulebaran kirin. Tê texmînkirin ku di vê pevçûnê de nêzîkî 15.000 gule hatine berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bullets from Ned Kelly's shoot-out at Glenrowan found |url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/ned-kelly-bullets-found/story-e6frf7kx-1111116251401 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=HeraldSun |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt; Byrne piştî ku guleyek di navbera ling û kulêmekê wî de ket mir. Ned Kelly vegeriya mêvanxaneyê da ku li bira û hevalê xwe bigere, lê ji ber ku Dan û Steve Hart xwe li odeyek li paş ve veşartibûn, wan nedît. Paşê dîsa derket û hewl da ku hespê xwe bibîne. Dema ku li derve li birayê xwe digeriya, guleyek li lingê Ned Kelly ket. Piştî wê, polîsan bi hêsanî karîbûn wî bigirin.

Di saet 10:00an de, komeke mezin ji mirovan li cihê bûyerê kom bûn û pevçûn temaşe dikirin. Mufetîşê polîsan Sadleir neçar ma ku gulebaranê rawestîne da ku hin ji dîlan bikaribin birevin. Wî nehişt ku Maggie, xwişka Dan, an jî kahînek katolîk, Babê Gibney, bikevin hundirê mêvanxaneyê da ku ji çetevanan bixwazin xwe teslîm bikin. Di şûna wê de, wî ferman da ku topek ji Melbourne were şandin da ku bikaribin otêlê wêran bikin.

Di saet 2:30an de, polîsan agir berdan avahiyê da ku endamên mayî yên Koma Kelly neçar bin ji avahiyê derkevin. Baba Gibney guh neda polîsan û ket hundirê avahiya ku dişewitî. Wî Dan Kelly û Steve Hart di odeyek paşîn a mêvanxaneyê de mirî dît. Wî got ku cenazeyên wan li kêleka hev dirêj bûn û serên wan li ser betaniyan hatibûn danîn.
Cenazeyê Byrne ji mêvanxaneyê hate kişandin derve, lê cenazeyên Hart û Kelly gelekî di agir de man û termên wan pir hatibûn şewitandin. Kesên ku cenazeyên şewitî dîtin, nikarîbûn bêjin kîjan ji wan Dan Kelly û kîjan Steve Hart bû. Cenazeyên wan li ser qalikên daran hatin danîn û wêneyê wan hate kişandin. Di dema dorpêçê de, sê kesên Glenrowanê ku di hundirê mêvanxaneyê de wekî dîl hatibûn girtin, jiyana xwe ji dest dan.

Endamên malbatê, di nav wan de xwehên wî Kate û Maggie, û hevalên wan cenazeyan vegerandin Greta. Polîsan hewl dan ku cenazeyan vegerînin û komek ji 16 polîsan şandin Gretayê, lê ew ditirsiyan ku ev yek bibe sedema şerekî din, ji ber vê yekê vegeriyan Benalla.
Dan Kelly û Steve Hart di 30ê hezîrana 1880an de li Greta di gorên bê nîşan de hatin veşartin. Nêzîkî 100 kes di merasîma cenazeyê de amade bûn. Mixaletiyê Dan, Tom Lloyd, wekî gorevan kar dikir. Cotkarekî Gretayê bi navê Daniel O'Keefe jî wekî waîz kar dikir. Piştî ku gor hatin dagirtin, erdê li dora goran hat cotkirin, da ku cihê gorên wan veşartî bimîne. Malbat ditirsiyan ku polîs dîsa hewl bidin cenazeyan ji wan bistînin.

Piştî bûyera Glenrowanê, zirxên Dan Kelly û Steve Hart ji aliyê polîsan ve hatin girtin û li Benalla hatin hiştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned Kelly ji bo  Melbourneyê hate şandin da ku di dadgeha wî de were bikaranîn. Zirxa Joe Byrne ji bo depoya polîsan li [[Richmond]]ê hate şandin. Di dawiya sala 1880an de, hemû perçeyên zirxan li Melbourneyê bûn. Çend perçeyên zirxan dan Sir William Clarke.
Di salên paşîn de, perçeyên zirxan tevlihev bûn. Di sala 2002an de, [[Pirtûkxaneya Dewletî ya Victoria]] û polîs hin perçe di navbera xwe de guhastin da ku komên zirxan temam bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slv.vic.gov.au/explore/fact-sheets/ned-kelly-fact-sheet |sernav=Ned Kelly fact sheet {{!}} State Library of Victoria |malper=www.slv.vic.gov.au |tarîx=2012-08-16 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Zirxa Ned li pirtûkxaneyê ye, zirxa Joe hîn jî di milkê malbata Clarke de ye, û zirxên Dan û Steve li ba polîsan mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html |sernav=The True Story of the Kelly Armour - No 66 Spring 2000 |malper=www3.slv.vic.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-AU |paşnav=Oldis |pêşnav=Ken}}&lt;/ref&gt; Ew zirx niha dikarin li [[Muzexaneya Polîsên Victoria]]yê li Melbourne, Awistralya werin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.police.vic.gov.au/homepage |sernav=Victoria Police |malper=www.police.vic.gov.au |tarîx=2026-08-04 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-au}}&lt;/ref&gt;

== Dan Kelly piştî Glenrowanê ==
[[File:Greta_cemetery.JPG|girêdan=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Greta_cemetery.JPG|çep|thumb|220x220px|Goristana Gretayê, cihê binaxkirina Dan Kelly]]
Ji ber ku ne mimkun bû ku bi temamî were ispatkirin ka ew çawa mirin, an jî cesedên ku hatibûn dîtin bi rastî yên Dan û Steve bûn, gelek çîrok derketin holê derbarê vê yekê de ku dibe ku çi qewimîbe. Dibe ku ew xwe kuştibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Edward (Ned) Kelly (1855–1880) |paşnav=Barry |pêşnav=John V. |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/kelly-edward-ned-3933}}&lt;/ref&gt; Ev çîrok di sala 1906an de di yekem fîlma Kelly de, ''The Story of the Kelly Gang'', hat bikaranîn û paşê di fîlma [[Ned Kelly, film|Ned Kelly]] ya sala 2003an de jî hate bikaranîn. Di heman demê de çîrokên din jî hebûn ku her du bi saxî ji agir derketibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.halenet.com.au/Australian_Outlaws/msg2.htm |sernav=Dan Kelly. |malper=www.halenet.com.au |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=ecBuilder Pro 4.5 Trial(tm), Multiactive Software Inc}}&lt;/ref&gt; Lê delîlên ku van îdîayan piştgirî bikin pir kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2005-07-03 |sernav=Two of the Ned Kelly gang survived ambush and lived on for years, says historian |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1962326.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bailup.com/DanKellyNews.htm |sernav=Bailup.com - let the truth be known |malper=www.bailup.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Zilamekî bi navê James Ryan got ku ew Dan Kelly ye. Di sala 1934an de, ew li pêşangeha [[Brisbane]] derket ser sehneyê û çîrokên derbarê Koma Kelly de vegot. Ew di 29ê tîrmeha 1948an de, piştî ku trênek lê qelipî, mir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipswich.qld.gov.au/about_council/mayor_and_councillors/division_2/queensland_history/ |sernav=Ipswich City Council - Queensland History |malper=www.ipswich.qld.gov.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Şaredariya [[Ipswich]]ê li ser gora wî bîranînek ava kir. Di sala 2001an de, zanistvanan perçeyek piçûk ji hestiyê Charles Devine Tindall ji gora wî li [[Toowoomba]], Queensland, derxistin da ku îspat bikin bê ew bi rastî Dan Kelly ye yan na.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt;
Devine, ku li ser laşê wî nîşanên şewitandinê hebûn, ji malbata xwe re digot ku ew bi rastî Dan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1401855.htm |sernav=Did Ned Kelly's brother survive Glenrowan shoot-out?. 28/06/2005. ABC News Online |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt; Wî digot ku xwe di bin binemala mêvanxaneya Glenrowanê de veşartibû û piştî ku agir vemirî, ji cihê bûyerê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ironoutlaw.com/html/writings_aap_0901.html |sernav=Ned Kelly Australian Ironoutlaw {{!}} Ironoutlaw.com |malper=www.ironoutlaw.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |paşnav=Network Creative Services Pty Ltd - www.ncs.net.au}}&lt;/ref&gt; Lê di sala 2008an de, lêkolînek bestannasî ji aliyê Adam Ford ve li cihê mêvanxaneyê hate kirin û di vê lêkolînê de derket holê ku ne bindavek û ne jî cihê din ê veşartinê hebûn. 
Di cotmeha 1902an de, rojnameyek Melbourne çîrokek çap kir ku têde Dan Kelly û Steve Hart li [[Afrîkaya Başûr]] dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=THE KELLY GANG. - AN EXTRAORDINARY YARN. DAN KELLY AND STEVE HART. - The Argus (Melbourne, Vic. : 1848 - 1957) - 15 Oct 1902 |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/9080926 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hate gotin ku her du di [[Şerê Boeran ê Duyemîn]] de şer kirine. Zilamekî din, bi navê Jim Davis ji Darra (navçeyek Brisbane, Queensland), di sala 1938an de îdîa kir ku ew Dan Kelly ye. Wî got ku ew, Steve Hart û Joe Byrne, ji mêvanxaneyê reviyabûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Did The Kelly Gang Perish At Glenrowan? - HEAR THIS VOICE FROM AN |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/18905412 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |xebat=Trove |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
Wî her weha got ku di sala 1854an de li [[Eureka Stockade]] hatiye dinyayê, ji ber vê yekê çîroka wî û rastiyên dîrokî li hev nedihat, çimkî temenê wî ji temenê Dan Kelly gelekî mezintir bûya.

Di fîlmê Ned Kelly ya sala 2003an de, ku [[Heath Ledger]] rola Ned Kelly lîst, rola Dan Kelly ji aliyê [[Laurence Kinlan]] ve hate lîstin. [[Orlando Bloom]] jî rola Joe Byrne lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.filmbug.com/db/344061 |sernav=Filmbug |malper=www.filmbug.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;
Di sala 2012an de, demançeyek ji bo firotanê hate pêşkêşkirin ku li ser wê &quot;1876 DAN KELLY&quot; hatibû kolandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theage.com.au/national/victoria/possible-kelly-pistol-up-for-auction-20121110-29554.html |sernav='Possible' Kelly pistol up for auction |malper=The Age |tarîx=2012-11-10 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Elder |pêşnav=John}}&lt;/ref&gt; Tê zanîn ku piştî dorpêçkirina Glenrowan Innê demançeyek hatiye dîtin, lê niha ew winda bûye.
Demançeya ku ji bo firotanê hate pêşkêşkirin, di sala 1900an de li berçemekî ji[[çemê Murrumbidgee]]yê hate dîtin. Ev çek di eslê xwe de ji bo siwarên [[Kompaniya Hindistana Rojhilat]] hate çêkirin. Ew demançe bi 122.000 dolarên awistraliyayî hate firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/dan-kelly-gun-sells-for-122-000-20121121-29qne.html |sernav=Dan Kelly gun sells for $122,000 |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2012-11-21 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Webb |pêşnav=Carolyn}}&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2 The Ned Kelly Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007124137/http://www.thekellytrail.com/nedkelly/towns/town/beveridge/2|date=7 October 2008}} – gelek wêneyên cihên ku girêdayî Ned Kelly ne.
* [http://handle.slv.vic.gov.au/10381/146219 Photograph of Dan Kelly at the State Library of Victoria]
* [http://www.denheldid.com/twohuts/germanscreek.html Bill Denheld's website on Stringybark Creek, with maps and photos]
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of the Glenrowan Inn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [http://www.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html Photograph of Dan Kelly and Steve Hart's armour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110330085042/http://www3.slv.vic.gov.au/latrobejournal/issue/latrobe-66/t1-g-t4.html|date=30 March 2011}}
* [https://web.archive.org/web/20110409165228/http://www.ipswich.qld.gov.au/images/councillors/scan6_lrg.gif Photograph of Dan Kelly's body after the fire]
* [https://web.archive.org/web/20110605205446/http://www.glenrowan1880.com/dave_dig.htm Photos of the archaeological dig at Glenrowan in 2008]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
[[Kategorî:Mirin 1880]]</text>
      <sha1>4s36pm98e51d61qyonknlumaojbuuga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parastina enerjiyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329303</id>
    <revision>
      <id>2085489</id>
      <parentid>2085145</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T09:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18210" sha1="nuathyggx2kkv9y1xftr00qpmrx33j2" xml:space="preserve">Prensîba '''parastina enerjiyê''' (ku wekî '''yasaya parastina enerjiyê''' jî tê zanin) wê rastiya ezmûnî îfade dike ku [[Wize|enerjî]] mîqdareke parastî ye; yanî enerjiya giştî ya sîstemeke veqetandî bi çaxê re naguhere. Enerjî dikare di navbera şêweyên ferq de were veguherandin, mesele ji enerjiya kînetîk bo enerjiya termal. Herwiha, ew dikare bikeve nav sîstemekê an jê derkeve, lêbelê afirandin an tunekirina enerjiyê ne pêkan e. Parastina enerjiyê wekî [[Prensîb|prensîbeke]] bingehîn di gî [[Zanista xwezayî|zanistên xwezayî]] de tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.feynmanlectures.caltech.edu/I_04.html |sernav=The Feynman Lectures on Physics Vol. I Ch. 4: Conservation of Energy |malper=www.feynmanlectures.caltech.edu |roja-gihiştinê=2026-08-10}}&lt;/ref&gt;

Prensîba parastina enerjiyê dikare bi awayekî teorîk, bi bikaranîna [[teorema Noetherê]], ji wê texmînê were derxistin ku yasayên fizîkî yên li ser sîstemê hikum dikin, girêdayî çaxê nînin.

== Tarîx ==
Prensîba parastina enerjiyê an jî yasaya parastina enerjiyê, cara ewil ji aliyê bijîşkê ji [[Heilbronn|Heilbronnê]], [[Robert Mayer]] (1814–1878) ve hate formulkirin. Di sala 1842an de, wî bi rêya ceribandinan nîşan da ku wexta miqdarek diyarkirî ya enerjiya kînetîk bi temamî vediguhere germê, her tim heman miqdara germê çêdike. Herwiha wî nirxê vê &quot;[[hevmaneya mekanîkî ya germê]]&quot; jî diyar kir. Bi awayekî serbixwe ji Mayer, [[James Joule|James Prescott Joule]] ku eserên wî di wê wextê de pir zêdetir dihatin naskirin, di sala 1843an de heman tişt pêk anî; herwiha fizîknas û endezyarên din jî, wekî [[Ludwig August Colding]] li Danîmarkayê (ew jî di sala 1843an de), heman tişt kirin. Prensîba parastina enerjiyê di sala 1847an de bi awayekî teqez ji aliyê [[Hermann von Helmholtz]] ve hate formulkirin; di 23ê tîrmeha 1847an de, wî li [[Berlîn|Berlînê]] derbarê &quot;domdariya hêzê&quot; de gotarek pêşkêş kir û prensîba parastina enerjiyê piştrast û îsbat kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.potsdam-wiki.de/index.php/Hermann_von_Helmholtz |sernav=Hermann von Helmholtz |malper=www.potsdam-wiki.de |roja-gihiştinê=2026-08-10 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

[[Stephen Brush]] navên van zanyarên din jî rêz dike ku di sedsala 19an de, bi awayekî giştî, bi asteke zêdetir an kêmtir, prensîba parastina enerjiyê formule kirine:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kinetic Theory |paşnav=Brush |pêşnav=Stephan |weşanger=Elsevier |tarîx=1966 |rr=20 |isbn=978-0-08-011870-3 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-011870-3.50007-6}}&lt;/ref&gt; [[Karl Friedrich Mohr]], [[Sadi Carnot]], [[Marc Seguin]], Carl Holtzmann, [[Gustav Adolphe Hirn]], [[William Robert Grove]], [[Justus von Liebig]] û [[Michael Faraday]].

Di tarîxa fizîkê de, yasaya parastina enerjiyê her tim nebûye mijareke bênîqaş. Mesela herî navdar [[Niels Bohr]] e; wî di çend caran de parêzvanî li wê yekê kir ku di pêvajoyên kuantûmî de parastina enerjiyê tenê xwedî taybetmendiyeke statîstîkî (ango li ser bingeha merkezî) ye, bi taybetî jî di teoriya BKS ya sala 1924an de, ya ku bi hevkariya [[John C. Slater]] û [[Hendrik Anthony Kramers]] hatibû pêşxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bohr |pêşnav=N. |paşnav2=Kramers |pêşnav2=H.A. |paşnav3=Slater |pêşnav3=J.C. |tarîx=1924-05-01 |sernav=&lt;i&gt;The quantum theory of radiation&lt;/i&gt; |url=https://doi.org/10.1080/14786442408565262 |kovar=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science |cild=47 |hejmar=281 |rr=785–802 |doi=10.1080/14786442408565262 |issn=1941-5982}}&lt;/ref&gt; Armanca wê teoriyê ew bû ku teoriya destpêkê ya kuantûmê bi têgeha klasîk a zeviyên elektromagnetîk re li hev bîne. Piştî wextek kurt, ceribandinên [[Arthur Compton|Compton]] û herwiha yên [[Hans Geiger]] û [[Walther Bothe]], ew teorî betalkirin û rastiya yasaya parastina enerjiyê, hem di asta klasîk û hem jî di asta kuantûmî de, piştrast kirin. Bohr piştre hewl da ku hin diyardeyên kuantûmî yên ku di destpêkê de cihê matmayînê bûn, wekî [[hilweşîna beta]], bi rêya îdiaya ku parastina enerjiyê tenê xwedî derbasdariyeke statîstîkî ye, rave bike; lêbelê ew enerjiya ku di hilberên hilweşînê yên hatine dîtin de &quot;kêm&quot; mabû, ji aliyê [[Wolfgang Pauli]] ve bi rêya pêşniyarkirina hebûna perçikeke nû ya bi têkiliya lawaz, ango [[Notron|notrînoyê]], hat ravekirin.

Îro yasaya parastina enerjiyê wekî yasayeke piştrastbûyî tê dîtin û heta gelek caran ji bo pênasekirina enerjiyê jî tê bikaranîn.

== Warên bikaranînê ==

=== Yasaya parastina enerjiyê di mekanîka Newtonî de ===
[[Wêne:Konservative Kraft Wege.svg|thumb|Du herçi rêyan di qada hêza parêzger de.]]
Çaxa ku [[Girseyê xalî|girseyeke xalî]] di qada hêzeke parêzger de tevdigere &lt;math&gt;E = T + V,&lt;/math&gt; esera [[enerjiya kînetîk]] &lt;math&gt;T&lt;/math&gt; û [[enerjiya potansiyel]] &lt;math&gt;V,&lt;/math&gt; neguherbar dimîne. Di wê çarçoveyê de, hêz [[Gradyen|gradyenta]] neyînî ya enerjiya potansiyel e (ku di zimanê teknîkî de pir caran bi hêsanî wekî &quot;potansiyel&quot; tê binavkirin).

&lt;math&gt;\mathbf{F} = -\nabla V &lt;/math&gt;.

Heke girseyeke xalî di nav zeviyeke hêzê ya wiha de &lt;math&gt;t&lt;/math&gt;, bi rêyeke xwestî &lt;math&gt;\mathbf x(t)&lt;/math&gt; ji xala destpêkê ber bi cihê armancê ve biçe, ew rêya taybet a ku hatiye şopandin, tesîrê li ser [[Kar (fizîk)|karê]] ku li ser wê girseya xalî tê kirin, nake. Bêyî ku rêya hatî şopandin giring be, karê hatî kirin bi ferqa di navbera enerjiya potansiyel a xala destpêkê û cihê armancê de wekhev e.

Ji bo girseyeke xalî &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; ya bi girseya di potansiyelekê &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; de, [[Qanûnên Newtonê|hevkêşeyên tevgerê yên Newtonê]] vê şêweyê digirin:

&lt;math&gt;m \ddot{\mathbf{x}} = \mathbf{F} = -\nabla V&lt;/math&gt;

Encama hilberîna skalar a bi lez &lt;math&gt;\dot{\mathbf{x}}(t)&lt;/math&gt; re, li aliyê çepê yê hevkêşeyê, ew e:

&lt;math&gt;m \ddot{\mathbf{x}} \cdot \dot{\mathbf{x}}
= \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2  \dot{\mathbf{x}}\cdot\dot{\mathbf{x}}\right)
= \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}\left(\frac m 2  |\dot{\mathbf{x}}|^2\right)
=\dot T
&lt;/math&gt;

Li vir &lt;math&gt;\dot T&lt;/math&gt; guhêrbarê wextî yê enerjiya kînetîk e ku bi riya karê ji aliyê hêzê ve li ser girseya xalî tê kirin, tê guhertin. Bikaranîna rêbaza zincîreyî (''chain rule'') li aliyê encama jêrîn dide:

&lt;math&gt;\begin{align}
\mathbf{F}\cdot\dot{\mathbf{x}}(t)
&amp;= -\nabla V(\mathbf{x})\cdot\dot{\mathbf x}(t)\\
&amp;= -\sum_{i=1}^3 \frac{\partial V(\mathbf x)}{\partial x_i}\cdot\frac{\mathrm{d}x_i (t)}{\mathrm{d}t} \\
&amp;= - \frac{\mathrm d}{\mathrm dt}V(\mathbf x(t)) = -\dot V
\end{align}
&lt;/math&gt;

Bi entegrekirina li ser çaxê re, karê pêwîst li ser rêyeke fizîkî ya kêfî (ku perçe-perçe bi awayekî berdewam tê ferqkirin) tê bidestxistin, bi şertê ku enerjiyên potansiyel ên têkildar, yanî &lt;math&gt;V_1&lt;/math&gt; li xala destpêkê û &lt;math&gt;V_2&lt;/math&gt; li xala dawiyê, diyar bin:

&lt;math&gt;\begin{align}
\int_{t_1}^{t_2} m \ddot{\mathbf{x}}(t) \cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \; \mathrm{d}t
&amp;= \int_{t_1}^{t_2}\dot T\, \mathrm{d}t=T_2 - T_1\\
=\int_{t_1}^{t_2}\mathbf{F}\cdot \dot{\mathbf{x}}(t) \ \mathrm{d}t
&amp;= -\int_{t_1}^{t_2}\dot V\ \mathrm{d}t= -\int_{V_1}^{V_2} \mathrm{d}V=-V_2 + V_1
\\
\rightarrow\quad T_2 - T_1 &amp;= -V_2 + V_1
\end{align}&lt;/math&gt;

Eger term ji nû ve tên rêzkirin, meriv encameke ferq bi dest dixe:

&lt;math&gt;T_1 + V_1 = T_2 + V_2&lt;/math&gt;

Piştî cihguherîna girseya xalî, esera enerjiya kînetîk û potansiyel neguherî dimîne. Ew yasaya parastina enerjiyê ye ji bo girseyên xalî.

Eger meriv bikaribe hêza kêşînê (fîrksiyon) li ber çavan negire, mesele di rewşa [[Pendûl|pendûleke]] de, wê çaxê bi derbasbûna wextê re, esera enerjiya potansiyel û ya kînetîk naguhere. Çaxa ku pendûl ji cihê xwe tê guhertin, ew di navbera du xalên zivirînê de diheje û di wê xala ku enerjiya potansiyel herî kêm e de, digihîje leza xwe ya herî bilind. Li xalên zivirînê, enerjiya kînetîk sifir e û enerjiya potansiyel di asta xwe ya herî bilind de ye. Helwesta pendûlê çi dibe bila be, esera enerjiya kînetîk û potansiyel wekî wê nirxê dimîne ku bi guhertina destpêkê ya cihê wê ve hatiye diyarkirin.

Hêzeke ku li ser termekî rastîn (fizîkî) tesîrê dike, ne tenê dibe sebeba lezbûna merkeza girseya wî, lê herwiha dibe sebeba guherîna şêweyê (deformasyonê) bi astên ferqî. Di warê hîperelastîsîteyê de, potansiyelek heye, ango enerjiya deformasyonê &lt;math&gt;W&lt;/math&gt; ku guherîna wê ya li gorî çaxê, hêza deformasyonê &lt;math&gt;L&lt;/math&gt; e:

&lt;math&gt;L :=\dot{W}&lt;/math&gt;

Bi wî awayî, karê deformasyonê bi temamî û bêyî windabûnê vediguhere enerjiya deformasyonê, bêyî ku girêdayî rêya hatî şopandin be. Karê deformasyonê yê pêkhatî, her tim ferqa di navbera [[enerjiya deformasiyonê]] ya di rewşa destpêkê û ya dawî de ye. Hêza ku ji aliyê hêzên derve ve li ser cismekî hîperelastîk tê sepandin, li du beşan tê dabeşkirin: lezdarkirin (tevî [[lezdarkirina goşeyî]] ku ew jî beşdariyê di enerjiya kînetîk de dike) û deformasyona (ku dikare vegere rewşa xwe ya berê):

&lt;math&gt;\begin{align}
-\int_{t_1}^{t_2} \dot{V}\ \mathrm{d}t
=&amp; \int_{t_1}^{t_2}\dot T\ \mathrm{d}t+\int_{t_1}^{t_2} \dot{W}\ \mathrm{d}t\\
\rightarrow\quad -V_2+V_1=&amp;\ T_2-T_1+W_2-W_1
\end{align}&lt;/math&gt;

Di wê sîstemê de, koma enerjiya kînetîk, potansiyel û ya guherîna şêweyê bi wextê re neguherbar dimîne:

&lt;math&gt;T_1 + V_1 + W_1 = T_2 + V_2 + W_2&lt;/math&gt;

Ew yasaya parastina enerjiya mekanîkî ya cismên guherbar û hîperelastîk e di qada hêzeke parêzger de.

=== Parastina enerjiyê di termodînamîkê de ===
Her [[sîstema termodînamîkê]] xwediyê &quot;depoyeke&quot; diyarkirî ya enerjiyê ye. Ev depo ji pêkhateyeke derveyî &lt;math&gt;E_\text{a}&lt;/math&gt; û pêkhateyeke hundirîn &lt;math&gt;E_\text{i}&lt;/math&gt; (enerjiya hundirîn) pêk tê. Esera wan her du pêkhateyan enerjiya giştî ya sîstemekê termodînamîk dide; di termodînamîka kîmyayî de, guhertina pêkhateya derveyî wekî sifir tê destnîşankirin (&lt;math&gt;\mathrm dE_\mathrm a=0&lt;/math&gt;). Di bin vê şertê de, însan digihîje yasaya yekem a termodînamîkê:

''Enerjiya navxweyî taybetmendiyeke pêkhateyên madî yên'' ''sîstemê ye û nayê afirandin an jî jinavbirin. Enerjiya navxweyî guherbareke rewşê ye.''

Ji ber vê yekê, ji bo sîstemên îzolekirî, enerjiya navxweyî sabît dimîne û, di encamê de, guherîna wê sifir e. Ji bo sîstemên girtî, [[yasaya yekem a termodînamîkê]] wiha dibêje:

&lt;math&gt;\mathrm dU= \delta Q + \delta W&lt;/math&gt;

bi [[enerjiya hundirîn]] &lt;math&gt;U&lt;/math&gt;, [[Têhn (fizîk)|germahî]] &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; û [[Kar (fizîk)|kar]] &lt;math&gt;W&lt;/math&gt;.

=== Parastina enerjiyê di elektrodînamîkê de ===
Zeviyên [[Elektromagnetîk|elektromagnetîkê]] pir caran tenê bine-sîstemek in ku bi sîstemên din ve girêdayî ne, wekî perçeyên xwedî barê elektrîkê, girse û leza taybet. Hevsengiya enerjiyê di [[Elektrodînamîk|elektrodînamîkê]] de, bi taybetî herikîna enerjiyê di nav zeviyan de û danûstandina wê bi bine-sîstemên din re, bi rêya [[teorema Poynting]] tê ravekirin.

=== Parastina enerjiyê di teoriya relatîvîteyê de ===
Di [[Teoriya relatîvîtiyê a taybet|teoriya relatîvîtiye a taybet]] de, termeke xwedî girseya &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; ku bi leza &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; tevdigere, xwedî wê enerjiyê ye

&lt;math&gt;E(v) = \frac{m\ c^2}{\sqrt{1 - \left(\frac{v}{c}\right)^2}}&lt;/math&gt;

ku tê de &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; leza ronahiyê ye. Di rewşa rawestanê de, xwediyê [[enerjiya rawestanê]] ye.

&lt;math&gt;E_{\text{rawestanî}} = m\ c^2&lt;/math&gt;

Ji bo lezên kêm (&lt;math&gt;v \ll c&lt;/math&gt; [[rêza Taylor]] li gorî &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;\left(\frac{v}{c}\right)^2&lt;/math&gt;), enerjî bi qasî berhema enerjiya rawestanê û enerjiya kînetîk e, li gorî mekanîka newtonî.

&lt;math&gt;E \approx m\ c^2 +\frac{1}{2}\ m\ v^2&lt;/math&gt;

Ji bo perçeyên xwedî enerjiya bilind, ew nêzîkatî bi awayekî eşkere şaş e. Di reaksiyonên perçeyan de, tenê koma enerjiyên relativîstîk tê parastin.

Lêkolîna [[Gerdûn|gerdûnê]] bi rêya çarçoveya [[teoriya relatîvîteya giştî]] derdixe holê ku yasaya parastina enerjiyê ji bo tevahiya gerdûnê derbas nabe. Bi taybetî, enerjiya gravîtasyonê her tim nikare bi awayekî zelal û bêguman were pênasekirin ku ji bo tevahiya gerdûnê rast be. Loma enerjiya giştî ya kozmosê ne tê parastin û ne jî winda dibe; ew nayê pênasekirin.

=== Parastina enerjiyê di mekanîka kuantûmê de ===
Eger operatorê Hamiltonianê girêdayî wextê nebe, enerjiya rewşeke mekanîka kuantûmî tê parastin. Ew rewşên mekanîka kuantûmî yên ku bi wextê re guhertinên pîvanger tê de çêdibin, ne rewşên xweser ên enerjiyê ne; lêbelê di rewşên wiha de nirxa hêvîkirî ya enerjiyê tê parastin.

== Hevsengiya enerjiyê ==
Eger sîstemek bikaribe enerjiyê bi sîstemeke din re biguherîne, mesele bi rêya [[Radyasyon|radyasyonê]] an jî germkirinê, jê re [[Sîstemê vekirî|sîstemeke vekirî]] ya enerjîk tê gotin. Di wê rewşê de, li şûna prensîba parastina enerjiyê, hevsengiya enerjiyê tê sepandin: enerjiya ku diherike nav sîstemeke kêm enerjiya ku jê derdikeve, guhertina enerjiya sîstemê temsîl dike ku divê ji hêla derdorê ve were peyda kirin an jî were kişandin. Bi lêkolîna herikîna enerjiyê di nav sîstemê de an jî di navbera sîstemê û derdora wê de, însan dikare li ser pêvajoyên ku di hindurê sîstemê de diqewimin encam derxe, her çend ew pêvajo rasterast neyên çavdêrîkirin jî.

Enerjiya sîstemekê nikare rasterast were pîvandin; eger em [[wekheviya girse û enerjiyê]] bidin aliyekî, tenê ferqiyên di enerjiyê de bi awayekî pîvandî derdikevin holê.

Bi awayekî hûrtir, hevsengiya enerjiyê diyar dike ku ji bo guhertina enerjiya sîstemeke vekirî, divê hawîrdora wê li ser sîstemê [[Kar (fizîk)|kar]] bike an jî germ were veguhastin. Di warê maweya wextê de, ew tê wê maneya: rêjeya guhertina enerjiya giştî ya sîstemeke vekirî, wekhev e bi wê [[Şiyan (fizîk)|şiyan]] (tevî şiyana germî) ya ku ji hêla hawîrdorê ve ji sîstemê re tê dabînkirin an jê tê wergirtin. Yasaya parastina enerjiyê rewşeke taybet a hevsengiya enerjiyê ye ku tê de ev têketinên karê derveyî an herikînên hêzê tune dibin, û di encamê de naveroka enerjiya [[Sîstema girtî|sîstemê ku êdî girtî]] ye, bêguhertin dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lak-energiebilanzen.de/seiten/energiebilanzenMethodik.cfm |sernav=Zur Methodik der Energiebilanzen - Energiebilanzen |malper=lak-energiebilanzen.de |roja-gihiştinê=2026-08-11 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026230301/http://lak-energiebilanzen.de/seiten/energiebilanzenMethodik.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Têkiliyên gengaz ên bi hawîrdorê re, di nav yên din de, ew in:

* Di [[Mekanîk|mekanîkê]] de: [[Hêz|hêzên]] wekî [[hêza kêşûnê]] (friksiyon) û [[Hêza têkiliyê|hêza normal di têkiliyê]] de, an jî hêzên dûr-tesîr ên wekî hêza [[Rakêş|gravîtasyonê]] û [[hêza Lorentzê]].
* Di [[Termodînamîk|termodînamîkê]] de: [[veguhastina germê]], mesele bi rêya radyasyonê an jî veguhastina germî ya bi rêya têkiliyê (kondaksiyon). 
* Di [[Elektrodînam|elektrodînamîkê]] de: li [[Enerjiya elektrîkê|karê elektrîkî]] û [[Şiyana karebayî|hêza elektrîkî]] binêre.

== Teorema Noetherê ==
[[Wêne:Noether.jpg|thumb|180px|[[Emmy Noether]] (1882–1935) [[Matematîknas|matematîknaseke]] bi tesîr bû ku bi beşdariyên xwe yên pêşeng di warê [[cebra abstrakt]] û [[fizîka teorîk]] de dihat naskirin.]]
Parastina enerjiyê di gelek teoriyên fizîkî de taybetmendiyek hevpar e. Ji aliyê matematîkî ve, ew wekî encama [[Teorema Noetherê|teorema Noether]] tê fêmkirin ku ji hêla [[Emmy Noether]] ve di sala 1915an de hatiye pêşxistin û cara ewil di sala 1918an de hatiye weşandin. Di her teoriya fizîkî de ku prensîba çalakiya sabît dişopîne, teorem dibêje ku her simetrîya domdar xwedî mîqdarek parastî ya têkildar e; eger sîmetriya teoriyê neguherbariya wextê be, wê hingê mîqdara parastî wekî &quot;enerjî&quot; tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hanc |pêşnav=Jozef |paşnav2=Tuleja |pêşnav2=Slavomir |paşnav3=Hancova |pêşnav3=Martina |tarîx=2004-03-10 |sernav=Symmetries and conservation laws: Consequences of Noether’s theorem |url=https://doi.org/10.1119/1.1591764 |kovar=American Journal of Physics |cild=72 |hejmar=4 |rr=428–435 |doi=10.1119/1.1591764 |issn=0002-9505}}&lt;/ref&gt; Yasaya parastina enerjiyê encamek [[Sîmetrî (fizîk)|sîmetriya]] guheztina wextê ye; parastina enerjiyê ji hêla rastiya empîrîk ve tê îma kirin ku [[Qanûnên zanistê|qanûnên fizîkê]] bi wextê re naguherin. Ji hêla felsefî ve ew dikare wekî &quot;tiştek bi wextê ve girêdayî nîne&quot; were gotin. Bi gotineke din, eger sîstema fizîkî di bin sîmetriya domdar a wergerandina wextê de neguherbar be, wê hingê enerjiya wê tê parastin. Berevajî wê sîstemên ku di bin guhertinên wextê de neguhêrbar nînin (mesele sîstemên bi enerjiya potansiyel a wext-girêdayî) parastina enerjiyê nîşan nadin, heya ku em wan wekî sîstemek din a derveyî enerjiyê biguherînin ber çavan, da ku teoriya sîstema mezinbûyî dîsa bêguhêrbar di wextê de bibe. Parastina enerjiyê ji bo sîstemên dawî di teoriyên fizîkî de wekî relatîvîteya taybet û teoriya kuantumê di [[Feza-wext|feza-wextê]] de derbasdar e.

== Binêre ==

* [[Fizîka teorîk]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===

* {{Literatur|Autor=Max Planck|Titel=Das Princip der Erhaltung der Energie|Verlag=B. G. Teubner|Ort=Leipzig|Datum=1887|Seiten=1–247|Online=https://archive.org/details/dasprincipderer00plangoog|Format=PDF|KBytes=}} {{de}}

[[Kategorî:Matematîk]]
[[Kategorî:Wize]]
[[Kategorî:Fizîk]]
[[Kategorî:Konseptên fizîkê]]
[[Kategorî:Teoriyên zanistî]]</text>
      <sha1>nuathyggx2kkv9y1xftr00qpmrx33j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mekanîka klasîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329331</id>
    <revision>
      <id>2085404</id>
      <parentid>2085247</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T18:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="2acf8kppj8e60m6mc44ty2x5utr33xb" xml:space="preserve">[[Wêne:Orbital motion.gif|thumb|Diyagrama tevgera gera satelîteke li dora Erdê ku vektorên lez û lezbilindbûnê (hêzê) yên perpendîkular nîşan dide û bi rêya şîroveyeke klasîk hatiye temsîlkirin.]]
Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''mekanîka klasîk''' [[Fizîka teorîk|teoriyek]] e ku tesîra hêzan li ser [[Kînematî|kînematîka]] tiştên makroskopîk û madeya girseyî rave dike, bêyî ku tesîrên [[Mekanîka kuantûm|kuantûmî]] û pir caran jî tesîrên [[Teoriya relatîvîtî|relatîvîtî]] li ber çavan bigire.

Ew di danasîna tevgera tiştan de wekî [[Gule (fizîk)|gule]] û [[Parçaçik|parçaçikan]], beşên [[Makîne|makîneyan]], [[Keştiya fezayê|keştîyên fezayê]], [[gerstêrk]], [[Stêr|stêrk]], [[galaksî]], [[şekilên deformasyonê]], [[Şilavên mekanîkî|şilav]], [[mekanîka moluker]] û tiştên din tê bikaranîn. Pêşketina mekanîka klasîk [[Şoreşa zanistê|guhertinên giring di rêbaz û felsefeya fîzîkê]] de pêk anî.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Experimental philosophy and the birth of empirical science: Boyle, Locke and Newton |paşnav=Ben-Chaim |pêşnav=Michael |weşanger=Ashgate |tarîx=2004 |isbn=978-0-7546-4091-2 |cih=Aldershot}}&lt;/ref&gt; Klasîka diyarker vê celebê mekanîkê ji rêbazên nû yên ku piştî şoreşên di fizîkê yên destpêka sedsala 20ê de hatine pêşxistin ku sinorkirinên di mekanîka klasîk de eşkere kirin, ferq dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/p310 |sernav=Classical Mechanics |malper=www.worldscientific.com |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en |doi=10.1142/p310}}&lt;/ref&gt; Hin çavkaniyên nûjen [[Mekanîka relativîst|mekanîka relativîstîk]] di mekanîka klasîk de vedihewînin, wekî ku meseleyê di forma wê ya herî pêşkeftî û rast de temsîl dike.

Formulasyona herî pêşîn a mekanîka klasîk bi gelemperî wekî [[Qanûnên Newtonê|mekanîka Newtonî]] tê binavkirin. Ew mekanîk ji têgehên fizîkî yên ku li ser bingehê eserên sereke yên [[Isaac Newton|Sir Isaac Newton]] (yên sedsala 17an) hatine avakirin û herwiha ji wan rêbazên matematîkî pêk tê ku ji aliyê Newton, [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], [[Leonhard Euler]] û kesên din ve hatine pêşxistin da ku tevgera [[Cismên fiz|cismên]] di bin tesîra [[Hêz|hêzan]] de rave bikin. Paşê, rêbazên li ser bingeha [[Wize|enerjiyê]] ji aliyê Euler, [[Joseph-Louis Lagrange]], [[William Rowan Hamilton]] û kesên din ve hatin pêşxistin; ew yek bû sebeba pêşketina [[mekanîka analîtîk]] (ku [[Mekanîka Lagrangian|mekanîka Lagrangianê]] û [[mekanîka Hamiltonianê]] jî li xwe digire). Ew pêşketinên ku bi pirî di sedsalên 18an û 19an de pêk hatin, ji eserên berê wêdetir çûn; ew îro, bi hin guhertinan, di gî warên fîzîka nûjen de têne bikaranîn.

Eger rewşa niha ya tiştekî ku li gorî yasayên mekanîka klasîk tevdigere were zanin, mimkun e ku însan diyar bike ka ew ê di pêşerojê de çawa tevbigere û di paşerojê de çawa tevgeriyaye. [[Teoriya kaosê]] nîşan dide ku pêşbîniyên wextdirêj ên mekanîka klasîk ne pêbawer in. Mekanîka klasîk encamên rast dide dema ku lêkolîn li ser tiştên ku ne pir giran in û leza wan nêzîkî leza ronahiyê nabe, tê kirin. Ji bo tiştên ku mezinahiya wan nêzîkî pîvana diyametra atomê ye, pêwîstî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê çêdibe. Ji bo ravekirina lezên ku nêzîkî leza ronahiyê dibin, pêwîstî bi teoriya [[rêjeya taybet]] heye. Di rewşên ku tişt pir giran dibin de, teoriya [[rêjeya giştî]] tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>2acf8kppj8e60m6mc44ty2x5utr33xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elektromanyetîzm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329332</id>
    <revision>
      <id>2085375</id>
      <parentid>2085269</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Elektromagnetîzm]] weke [[Elektromanyetîzm]] guhart</comment>
      <origin>2085269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3802" sha1="42maskg97htf8h9w31gck7p0omhrxa8" xml:space="preserve">[[Wêne:Plasma globe 60th.jpg|thumb|Têkiliyên elektromagnetîk berpirsiyar in ji bo têlên geş ên di vê [[gogeya plazmayê]] de.]]
'''Elektromagnetîzm''' an jî '''[[Şebenga karomiqnatîsî|karomiqnatîsî]]''' yek ji çar hêzên bingehîn ên [[Fizîk|fizîkê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/four-fundamental-forces.html |sernav=The four fundamental forces of nature |malper=Space |tarîx=2021-12-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en |paşnav=Biggs |pêşnav=Ben |paşnav2=nature |pêşnav2=Jeremy Rehm Facts about the four fundamental forces that describe every interaction in}}&lt;/ref&gt; Mîna [[Rakêş|gravitasyonê]], însan dikare di heyata rojane de bi hêsanî wê hîs bike; lewma, ew wexteke dirêj e ku bi kûrahî tê lêkolînkirin û ew zêdetirî sedsalekê ye ku baş tê fêmkirin. Tesîra elektromagnetîkê berpirsiyarê piraniya diyardeyên rojane ye, wekî [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[elektrîk]] û [[Magnetîzm|magnetîzmê]]. Bi hevkariya tesîra danûstandinê, ew pêkhate û taybetmendiyên [[atom]], [[molekul]] û [[biring]] diyar dike.

Xala destpêkê ya wê lêkolînê, lêkolîna li ser [[Hêz|hêzên]] di navbera [[Barê karebayî|barên elektrîkî]] de bû. [[Hêza karebayî|Qanûna Coulombê]] ku tarîxa wê vedigere nêzîkî sala 1785an, wê hêza ku di navbera du barên xalî de kar dike, bi awayekî ku bi temamî dişibe [[qanûna gravîtasyonê a Newton]], rave dike. Tesîra hêzên elektrîkî li ser barên dûr, bi riya têgeha [[qada elektrîkî]] tê ravekirin. Ew cure qad ne tenê ji hêla barên elektrîkî ve, lê herwiha ji hêla [[Magnetîzm|qadên magnetîkî]] yên ku bi wextê re diguherin ve jî têne afirandin; ew têgihiştin bi giranî tê veqetandin ji bo [[Michael Faraday]]. Herçend barên elektrîkî yên rawestayî wekî tiştên bêyî têkilî bi diyardeyên magnetîkî re xuya dikin jî, barê elektrîkî yê livok dibe çavkaniya qadeke magnetîkî; tiştekî ku [[Hans Christian Ørsted]] di sala 1820ê de keşf kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/history-of-the-electric-telegraph1/ |sernav=History of the Electric Telegraph |malper=Scientific American |tarîx=1884-02-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Eger barekî duyê di nav wê qadê de bilive, li gorî yasayên [[Elektrodînamîk|elektrodînamîka klasîk]], ew rastî hêzeke magnetîkî tê; dema ku leza nisbî nêzîkî [[leza ronahiyê]] dibe, mezinahiya vê hêzê digihîje asteke nêzîkî hêza elektrîkî. Elektrodînamîka klasîk mesele a yekê a teoriya qadê ye ku prensîba nisbiyetê ya [[Albert Einstein]] pêk tîne. Eger elektrodînamîk tenê li hember [[veguherînên Galileo]] neguherbar bûya, dê diyardeya înduksiyonê û belavbûna pêlên elektromagnetîk çênebûna.

Bingehê teoriya elektrodînamîka klasîk digihîje [[James Clerk Maxwell]]; wî di sedsala 19an de, di nav wan [[hevkêşeyên Maxwell]], têgihiştibû ku yasayên elektrîk, magnetîzm û ronahiyê ne tiştên ji hev ferq, lê aliyên cihêreng ên têkiliyeke bingehîn a yekgirtî, ango elektromagnetîzmê, ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Electrodynamics from Ampère to Einstein |paşnav=Darrigol |pêşnav=Olivier |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-19-850594-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr}}&lt;/ref&gt; Têkiliya elektromagnetîk ku bixwe encama yekxistina teoriyên têkiliyên elektrîkî û magnetîkî ye, ji sala 1967an û vir ve, ligel têkiliya lawaz, wekî têkiliya elektro-lawazê tê pênasekirin. Hewldan berdewam in da ku têkiliya bihêz jî di nav vê teoriya qada yekgirtî de bê bicihkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>42maskg97htf8h9w31gck7p0omhrxa8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085377</id>
      <parentid>2085375</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="bti5yc6ppq6pu3ur5zgkjalbggxmpkb" xml:space="preserve">[[Wêne:Plasma globe 60th.jpg|thumb|Têkiliyên elektromagnetîk berpirsiyar in ji bo têlên geş ên di vê [[gogeya plazmayê]] de.]]
'''Elektromayetîzm''' an jî '''[[Şebenga karomiqnatîsî|karomiqnatîsî]]''' yek ji çar hêzên bingehîn ên [[Fizîk|fizîkê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/four-fundamental-forces.html |sernav=The four fundamental forces of nature |malper=Space |tarîx=2021-12-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en |paşnav=Biggs |pêşnav=Ben |paşnav2=nature |pêşnav2=Jeremy Rehm Facts about the four fundamental forces that describe every interaction in}}&lt;/ref&gt; Mîna [[Rakêş|gravitasyonê]], însan dikare di heyata rojane de bi hêsanî wê hîs bike; lewma, ew wexteke dirêj e ku bi kûrahî tê lêkolînkirin û ew zêdetirî sedsalekê ye ku baş tê fêmkirin. Tesîra elektromanyetîzmê berpirsiyarê piraniya diyardeyên rojane ye, wekî [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[elektrîk]] û [[Manyetîzm|manyetîzmê]]. Bi hevkariya tesîra danûstandinê, ew pêkhate û taybetmendiyên [[atom]], [[molekul]] û [[biring]] diyar dike.

Xala destpêkê ya wê lêkolînê, lêkolîna li ser [[Hêz|hêzên]] di navbera [[Barê karebayî|barên elektrîkî]] de bû. [[Hêza karebayî|Qanûna Coulombê]] ku tarîxa wê vedigere nêzîkî sala 1785an, wê hêza ku di navbera du barên xalî de kar dike, bi awayekî ku bi temamî dişibe [[qanûna gravîtasyonê a Newton]], rave dike. Tesîra hêzên elektrîkî li ser barên dûr, bi riya têgeha [[qada elektrîkî]] tê ravekirin. Ew cure qad ne tenê ji hêla barên elektrîkî ve, lê herwiha ji hêla [[Magnetîzm|qadên magnetîkî]] yên ku bi wextê re diguherin ve jî têne afirandin; ew têgihiştin bi giranî tê veqetandin ji bo [[Michael Faraday]]. Herçend barên elektrîkî yên rawestayî wekî tiştên bêyî têkilî bi diyardeyên manyetîkî re xuya dikin jî, barê elektrîkî yê livok dibe çavkaniya qadeke manyetîkî; tiştekî ku [[Hans Christian Ørsted]] di sala 1820ê de keşf kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/history-of-the-electric-telegraph1/ |sernav=History of the Electric Telegraph |malper=Scientific American |tarîx=1884-02-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Eger barekî duyê di nav wê qadê de bilive, li gorî yasayên [[Elektrodînamîk|elektrodînamîka klasîk]], ew rastî hêzeke manyetîkî tê; dema ku leza nisbî nêzîkî [[leza ronahiyê]] dibe, mezinahiya vê hêzê digihîje asteke nêzîkî hêza elektrîkî. Elektrodînamîka klasîk mesele a yekê a teoriya qadê ye ku prensîba nisbiyetê ya [[Albert Einstein]] pêk tîne. Eger elektrodînamîk tenê li hember [[veguherînên Galileo]] neguherbar bûya, dê diyardeya înduksiyonê û belavbûna pêlên elektromanyetîk çênebûna.

Bingehê teoriya elektrodînamîka klasîk digihîje [[James Clerk Maxwell]]; wî di sedsala 19an de, di nav wan [[hevkêşeyên Maxwell]], têgihiştibû ku yasayên elektrîk, manyetîzm û ronahiyê ne tiştên ji hev ferq, lê aliyên cihêreng ên têkiliyeke bingehîn a yekgirtî, ango elektromanyetîzmê, ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Electrodynamics from Ampère to Einstein |paşnav=Darrigol |pêşnav=Olivier |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-19-850594-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr}}&lt;/ref&gt; Têkiliya elektromanyetîzmê ku bixwe encama yekxistina teoriyên têkiliyên elektrîkî û magnetîkî ye, ji sala 1967an û vir ve, ligel têkiliya lawaz, wekî têkiliya elektro-lawazê tê pênasekirin. Hewldan berdewam in da ku têkiliya bihêz jî di nav vê teoriya qada yekgirtî de bê bicihkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>bti5yc6ppq6pu3ur5zgkjalbggxmpkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085405</id>
      <parentid>2085377</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T18:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2085405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="h05xys9uyqo1thbam8qmhgmgwxnlfof" xml:space="preserve">[[Wêne:Plasma globe 60th.jpg|thumb|Têkiliyên elektromagnetîk berpirsiyar in ji bo têlên geş ên di vê [[gogeya plazmayê]] de.]]
'''Elektromanyetîzm''' an jî '''[[Şebenga karomiqnatîsî|karomiqnatîsî]]''' yek ji çar hêzên bingehîn ên [[Fizîk|fizîkê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/four-fundamental-forces.html |sernav=The four fundamental forces of nature |malper=Space |tarîx=2021-12-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en |paşnav=Biggs |pêşnav=Ben |paşnav2=nature |pêşnav2=Jeremy Rehm Facts about the four fundamental forces that describe every interaction in}}&lt;/ref&gt; Mîna [[Rakêş|gravitasyonê]], însan dikare di heyata rojane de bi hêsanî wê hîs bike; lewma, ew wexteke dirêj e ku bi kûrahî tê lêkolînkirin û ew zêdetirî sedsalekê ye ku baş tê fêmkirin. Tesîra elektromanyetîzmê berpirsiyarê piraniya diyardeyên rojane ye, wekî [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[elektrîk]] û [[Manyetîzm|manyetîzmê]]. Bi hevkariya tesîra danûstandinê, ew pêkhate û taybetmendiyên [[atom]], [[molekul]] û [[biring]] diyar dike.

Xala destpêkê ya wê lêkolînê, lêkolîna li ser [[Hêz|hêzên]] di navbera [[Barê karebayî|barên elektrîkî]] de bû. [[Hêza karebayî|Qanûna Coulombê]] ku tarîxa wê vedigere nêzîkî sala 1785an, wê hêza ku di navbera du barên xalî de kar dike, bi awayekî ku bi temamî dişibe [[qanûna gravîtasyonê a Newton]], rave dike. Tesîra hêzên elektrîkî li ser barên dûr, bi riya têgeha [[qada elektrîkî]] tê ravekirin. Ew cure qad ne tenê ji hêla barên elektrîkî ve, lê herwiha ji hêla [[Magnetîzm|qadên magnetîkî]] yên ku bi wextê re diguherin ve jî têne afirandin; ew têgihiştin bi giranî tê veqetandin ji bo [[Michael Faraday]]. Herçend barên elektrîkî yên rawestayî wekî tiştên bêyî têkilî bi diyardeyên manyetîkî re xuya dikin jî, barê elektrîkî yê livok dibe çavkaniya qadeke manyetîkî; tiştekî ku [[Hans Christian Ørsted]] di sala 1820ê de keşf kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/history-of-the-electric-telegraph1/ |sernav=History of the Electric Telegraph |malper=Scientific American |tarîx=1884-02-23 |roja-gihiştinê=2026-08-12 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Eger barekî duyê di nav wê qadê de bilive, li gorî yasayên [[Elektrodînamîk|elektrodînamîka klasîk]], ew rastî hêzeke manyetîkî tê; dema ku leza nisbî nêzîkî [[leza ronahiyê]] dibe, mezinahiya vê hêzê digihîje asteke nêzîkî hêza elektrîkî. Elektrodînamîka klasîk mesele a yekê a teoriya qadê ye ku prensîba nisbiyetê ya [[Albert Einstein]] pêk tîne. Eger elektrodînamîk tenê li hember [[veguherînên Galileo]] neguherbar bûya, dê diyardeya înduksiyonê û belavbûna pêlên elektromanyetîk çênebûna.

Bingehê teoriya elektrodînamîka klasîk digihîje [[James Clerk Maxwell]]; wî di sedsala 19an de, di nav wan [[hevkêşeyên Maxwell]], têgihiştibû ku yasayên elektrîk, manyetîzm û ronahiyê ne tiştên ji hev ferq, lê aliyên cihêreng ên têkiliyeke bingehîn a yekgirtî, ango elektromanyetîzmê, ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Electrodynamics from Ampère to Einstein |paşnav=Darrigol |pêşnav=Olivier |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-19-850594-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr}}&lt;/ref&gt; Têkiliya elektromanyetîzmê ku bixwe encama yekxistina teoriyên têkiliyên elektrîkî û magnetîkî ye, ji sala 1967an û vir ve, ligel têkiliya lawaz, wekî têkiliya elektro-lawazê tê pênasekirin. Hewldan berdewam in da ku têkiliya bihêz jî di nav vê teoriya qada yekgirtî de bê bicihkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>h05xys9uyqo1thbam8qmhgmgwxnlfof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qada manyetîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329334</id>
    <revision>
      <id>2085364</id>
      <parentid>2085337</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Qada magnetîkî]] weke [[Qada manyetîk]] guhart</comment>
      <origin>2085337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="h9tb1m3adsxgt48a7dp4i8hg7qd6so2" xml:space="preserve">[[Wêne:VFPt cylindrical magnet thumb.svg|thumb|Qada magnetîk a magneteke sîlîndrî ya îdeal ku eksena wê ya sîmetriyê di rûyê resimê de ye.]]
Di [[magnetîzm]] û [[Elektromagnetîzm|elektromagnetîzmê]] de, '''qada magnetîkî''' taybetmendiyek fizîkî ya fezayê ye ku tesîra magnetîkî li cihek diyarkirî dipîve. Qada magnetîkî [[Barê karebayî|barên elektrîkê]] yên tevgerbar (di nav de [[sirêma elektrîkê]]) vediqetînin, li ser [[Kişanek|magnetan]] torkê didin da ku wan di rêça qada magnetîkî de bizivirînin û magnet û materyalên magnetîkî yên wekî [[hesin]] dikişînin an dûr dixin. Wekî din, qadek magnetîkî ya wext-guherbar sirêmên elektrîkê çêdike. Qadên magnetîkî ji hêla materyalên magnetîkî û bi barên elektrîkê yên tevgerbar (di nav de herikîna elektrîkê heye) ve têne afirandin. Ya paşîn di afirandina [[Elektromagnet|elektromagnetan]] de giring e: cihazên ku qadên magnetîkî bi guhertina herikînê bi rêya elektromagnetî bi rastî kontrol dikin.

Di zanist û teknolojiya nûjen de, qadên magnetîkî bi berfirehî tên bikaranîn. Di warê [[endezyariya elektrîkê]] û [[Elektromekanîk|elektromekanîkê]] de, ew qad di sêwirandin û bikaranîna [[Motorê elektrîkî|motorên elektrîkî]], [[generator]], [[transformator]], elektromagnet û [[Înduktor|înduktoran]] (û gelek amûrên din) de xwedî giringiyeke mezin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Poynting |pêşnav=J. H. |tarîx=1884-12-31 |sernav=XV. On the transfer of energy in the electromagnetic field |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1884.0016 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |hejmar=175 |rr=343–361 |doi=10.1098/rstl.1884.0016 |issn=0261-0523}}&lt;/ref&gt; Di warê [[zanista materyalan]] de jî, hêzên magnetîkî, ligel bikaranînên din, bi rêya ''[[Tesîra Hall]]'' derbarê hilgirên barê elektrîkê yên di nav materyalekê de agahiyan didin.

Di [[Erdnasî|jeolojî]] û [[Jeofizîk|jeofizîkî]] de, [[qada magnetîk a Erdê]] derbarê hundirê gerstêrkê de agahiyan dide, lê pîvandinên qada magnetîk a herêmî di [[lêgerîna madenê]] û pîvandinên din de têne bikaranîn. Herwiha, qada magnetîk a Erdê [[Magnetosfer|magnetosferekê]] çêdike ku [[Ozonosfer|tebeqeya ozonê]] û beşên din ên gerstêrkê li hemberî [[bayê rojê]] diparêze. Di [[Fizîk|fizîkê]] de, têkiliya di navbera qadên magnetîk û elektrîkî de qada elektrodînamîkê pêk tîne; ew qad ji bo têgihiştina gelek diyardeyan, di nav de ronahî (ku wekî [[Elektromagnetîzm|radyasyona elektromagnetîk]] jî tê zanin) û taybetmendiyên [[Anten (radyo)|anten]] û xetên veguhastinê, giring e.

Ji ber ku hem hêz û hem jî arasteya qada magnetîkî dikarin li gorî cih biguherin, ew bi awayekî matematîkî bi rêya danîna vektorekê ji bo her xaleke fezayê tê pênasekirin; bi wî awayî ew dibe [[qada vektorî]]. Du qadên vektorî yên ferq, lê bi awayekî nêzîk bi hev ve girêdayî, hene ku her du jî wekî &quot;qada magnetîkî&quot; tên binavkirin. Ew qad bi tîpên {{Matematîk|B}} û {{Matematîk|H|big=}} tên nîşandan. Herçend nîqaşeke dirêj li ser navên herî guncaw ên van qadan hebe jî, bingeha fîzîkî ya wan nayê nîqaşkirin û li ser wê lihevkirin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AmJPh..68..438R |sernav=B and H, the intensity vectors of magnetism: A new approach to resolving a century-old controversy |malper=ui.adsabs.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-08-13 |rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>h9tb1m3adsxgt48a7dp4i8hg7qd6so2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085368</id>
      <parentid>2085364</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3600" sha1="fvqugcv8oy228nuiwias7zvolcq6p9i" xml:space="preserve">[[Wêne:VFPt cylindrical magnet thumb.svg|thumb|Qada magnetîk a magneteke sîlîndrî ya îdeal ku eksena wê ya sîmetriyê di rûyê resimê de ye.]]
Di [[manyetîzm]] û [[Elektromagnetîzm|elektromanyetîzmê]] de, '''qada manyetîk''' taybetmendiyek fizîkî ya fezayê ye ku tesîra magnetîkî li cihek diyarkirî dipîve. Qada manyetîk [[Barê karebayî|barên elektrîkê]] yên tevgerbar (di nav de [[sirêma elektrîkê]]) vediqetînin, li ser [[Kişanek|magnetan]] torkê didin da ku wan di rêça qada manyetîk de bizivirînin û magnet û materyalên magnetîkî yên wekî [[hesin]] dikişînin an dûr dixin. Wekî din, qadek manyetîk ya wext-guherbar sirêmên elektrîkê çêdike. Qadên magnetîkî ji hêla materyalên magnetîkî û bi barên elektrîkê yên tevgerbar (di nav de herikîna elektrîkê heye) ve têne afirandin. Ya paşîn di afirandina [[Elektromagnetîzm|elektromanyetan]] de giring e: cihazên ku qadên manyetîk bi guhertina herikînê bi rêya elektromanyetî bi rastî kontrol dikin.

Di zanist û teknolojiya nûjen de, qadên manyetîk bi berfirehî tên bikaranîn. Di warê [[endezyariya elektrîkê]] û [[Elektromekanîk|elektromekanîkê]] de, ew qad di sêwirandin û bikaranîna [[Motorê elektrîkî|motorên elektrîkî]], [[generator]], [[transformator]], elektromanyet û [[Înduktor|înduktoran]] (û gelek amûrên din) de xwedî giringiyeke mezin in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Poynting |pêşnav=J. H. |tarîx=1884-12-31 |sernav=XV. On the transfer of energy in the electromagnetic field |url=https://doi.org/10.1098/rstl.1884.0016 |kovar=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |hejmar=175 |rr=343–361 |doi=10.1098/rstl.1884.0016 |issn=0261-0523}}&lt;/ref&gt; Di warê [[zanista materyalan]] de jî, hêzên manyetîk, ligel bikaranînên din, bi rêya ''[[Tesîra Hall]]'' derbarê hilgirên barê elektrîkê yên di nav materyalekê de agahiyan didin.

Di [[Erdnasî|jeolojî]] û [[Jeofizîk|jeofizîkî]] de, [[qada manyetîk a Erdê]] derbarê hundirê gerstêrkê de agahiyan dide, lê pîvandinên qada magnetîk a herêmî di [[lêgerîna madenê]] û pîvandinên din de têne bikaranîn. Herwiha, qada manyetîk a Erdê [[Manyetosfer|manyetosferekê]] çêdike ku [[Ozonosfer|tebeqeya ozonê]] û beşên din ên gerstêrkê li hemberî [[bayê rojê]] diparêze. Di [[Fizîk|fizîkê]] de, têkiliya di navbera qadên manyetîk û elektrîkî de qada elektrodînamîkê pêk tîne; ew qad ji bo têgihiştina gelek diyardeyan, di nav de ronahî (ku wekî [[Elektromagnetîzm|radyasyona elektromanyetîk]] jî tê zanin) û taybetmendiyên [[Anten (radyo)|anten]] û xetên veguhastinê, giring e.

Ji ber ku hem hêz û hem jî arasteya qada manyetîk dikarin li gorî cih biguherin, ew bi awayekî matematîkî bi rêya danîna vektorekê ji bo her xaleke fezayê tê pênasekirin; bi wî awayî ew dibe [[qada vektorî]]. Du qadên vektorî yên ferq, lê bi awayekî nêzîk bi hev ve girêdayî, hene ku her du jî wekî &quot;qada manyetîk&quot; tên binavkirin. Ew qad bi tîpên {{Matematîk|B}} û {{Matematîk|H|big=}} tên nîşandan. Herçend nîqaşeke dirêj li ser navên herî guncaw ên van qadan hebe jî, bingeha fîzîkî ya wan nayê nîqaşkirin û li ser wê lihevkirin heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000AmJPh..68..438R |sernav=B and H, the intensity vectors of magnetism: A new approach to resolving a century-old controversy |malper=ui.adsabs.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-08-13 |rûpel=438}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>fvqugcv8oy228nuiwias7zvolcq6p9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hevtesîriya bihêz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329335</id>
    <revision>
      <id>2085453</id>
      <parentid>2085336</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T04:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2085453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3373" sha1="r4aagl0d7f7s9314y0101h27og4o4z6" xml:space="preserve">[[Wêne:Gluon tube-color confinement animation.gif|thumb|300px|Anîmasyonek li ser girtina rengan ku taybetmendiyeke hêza nukleerî ya xurt e. Eger enerjî wekî ku tê nîşandan bidin quarkan, ew lûleya gluonê ya ku quarkan bi hev ve girêdide dirêj dibe heta ku digihîje xaleke ku lê diqete; enerjiya ku li sîstemê hatiye zêdekirin jî dibe sedema çêbûna coteke quark-antîquarkê. Bi wî awayî, quarkên takekesî qet bi awayekî serbixwe nayên dîtin.]]
Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya bihêz''' ku wekî '''hêza xurt''' an jî '''hêza nukleerî ya xurt''' jî tê zanîn, yek ji çar [[tesîriyên bingehîn]] ên naskirî ye. Ew hêz [[Quark|quarkan]] di nav [[proton]], [[notron]] û parçikên din ên [[Hadron|hadronî]] de digire cem hev, herwiha notron û protonan bi hev ve girê dide da ku navikên atomî pêk bînin; di wê rewşê de ew wekî [[hêza nukleerî]] tê binavkirin.

Piraniya girseya proton an jî notronê encama enerjiya tesîriya hêz e; quarkên takekesî tenê nêzîkî %1ê girseya protonê pêk tînin. Di asta dûrahiya 10⁻¹⁵ metreyî de (1 [[femtometre]] ku hinekî ji nîvçapa [[Nokleon|nokleoneke]] zêdetir e), hêza xurt bi qasî 100 caran ji [[Elektromagnetîzm|elektromagnetîzmê]], 10⁶ caran ji [[hevtesîriya lawaz]] û 10³⁸ caran jî ji [[Rakêş|gravîtasyonê]] bihêztir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ |sernav=The Strengths of the Known Forces |malper=Of Particular Significance |tarîx=2013-05-30 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di çarçoveya navokên atomî de, hêz proton û notronan bi hev ve girêdide da ku navokek çêbike û jê re [[hêza nukleerî]] (an jî ''hêza bihêz a mayî'') tê gotin. Ji ber ku hêz bi [[Mezon|mezonên]] mezin û kurt-temen di wê pîvanê de tê navbeynkar kirin, têkiliya bihêz a mayî tevgerînek dûr-girêdayî di navbera nukleonan de dişopîne ku ji wexta ku ew tevdigere ku kuarkan di nav hadronan de girêbide pir ferq ye. Di [[enerjiyên girêdayî]] a hêza nukleerî de di derbarê [[fusiyona nukleerî]] û [[fîsyonkirina nukleerî]] de jî ferqahî hene. Fîsyonkirina nukleerî piraniya hilberîna enerjiyê li [[Roj (stêrk)|Roj]] û [[Stêr|stêrkên]] din pêk tîne. Fîsyonkirina nukleerî rê dide hilweşîna elementên radyoaktîf û [[Îzotop|îzotopan]], her çend ew pir caran bi têkiliya qels ve tê navbeynkar kirin. Bi awayekî sûnî, enerjiya ku bi hêza navokî ve girêdayî ye di [[hêza nukleerî]] û [[Çeka nukleerî|silaxên nukleerî]] de qismî tê berdan, hem di çekên fîsyonkirina bingeha [[uranyûm]] an [[Plutonyûm|plutonyûmê]] de û hem jî di silaxên fusiyonê yên wekî [[Silaxên termonukleerî|bombeya hîdrojenê]] de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ |sernav=Nuclear binding energy, nuclear potential energy and mass defect |malper=www.furryelephant.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en |archive-date=2017-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618092355/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>r4aagl0d7f7s9314y0101h27og4o4z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Qada manyetîk</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329336</id>
    <revision>
      <id>2085363</id>
      <parentid>2085339</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Magnetîk an manyetîk */ Bersiv</comment>
      <origin>2085363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="m2e4yyvdi7ca8jsl88oan5jf3mp6m8u" xml:space="preserve">== Magnetîk an manyetîk  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemê]] di zimanê kurdî bi taybetî li bakur peyva magnetîk nayê bikaranîn. Ev peyv ji in ber sîstema perwerdehiya li bakur wekê manyetîk tê zanîn. Ji ber zanîna peyvê navê gotaran wekê manyetîk were êdî baştir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:20, 13 tebax 2026 (UTC)

:Silv @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], divê ku gotina te rast e. Wê çaxê ez gotarê [[Elektromagnetîzm]] wekî ''Elektromanyetîzm'' biguherîm? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:21, 13 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>m2e4yyvdi7ca8jsl88oan5jf3mp6m8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085366</id>
      <parentid>2085363</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Qada magnetîkî]] weke [[Gotûbêj:Qada manyetîk]] guhart</comment>
      <origin>2085363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="m2e4yyvdi7ca8jsl88oan5jf3mp6m8u" xml:space="preserve">== Magnetîk an manyetîk  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemê]] di zimanê kurdî bi taybetî li bakur peyva magnetîk nayê bikaranîn. Ev peyv ji in ber sîstema perwerdehiya li bakur wekê manyetîk tê zanîn. Ji ber zanîna peyvê navê gotaran wekê manyetîk were êdî baştir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:20, 13 tebax 2026 (UTC)

:Silv @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], divê ku gotina te rast e. Wê çaxê ez gotarê [[Elektromagnetîzm]] wekî ''Elektromanyetîzm'' biguherîm? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:21, 13 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>m2e4yyvdi7ca8jsl88oan5jf3mp6m8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085370</id>
      <parentid>2085366</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T12:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Magnetîk an manyetîk */ Bersiv</comment>
      <origin>2085370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="2ai3zj5u9f4k95oyck1ogmetabt65dd" xml:space="preserve">== Magnetîk an manyetîk  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemê]] di zimanê kurdî bi taybetî li bakur peyva magnetîk nayê bikaranîn. Ev peyv ji in ber sîstema perwerdehiya li bakur wekê manyetîk tê zanîn. Ji ber zanîna peyvê navê gotaran wekê manyetîk were êdî baştir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:20, 13 tebax 2026 (UTC)

:Silv @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], divê ku gotina te rast e. Wê çaxê ez gotarê [[Elektromagnetîzm]] wekî ''Elektromanyetîzm'' biguherîm? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:21, 13 tebax 2026 (UTC)
::Spas @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:54, 13 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2ai3zj5u9f4k95oyck1ogmetabt65dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qada magnetîkî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329339</id>
    <redirect title="Qada manyetîk" />
    <revision>
      <id>2085365</id>
      <timestamp>2026-08-13T12:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Qada magnetîkî]] weke [[Qada manyetîk]] guhart</comment>
      <origin>2085365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="j095ckrydfjjd4afxid0eqlgmgllwgq" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Qada manyetîk]]</text>
      <sha1>j095ckrydfjjd4afxid0eqlgmgllwgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Qada magnetîkî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>329340</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Qada manyetîk" />
    <revision>
      <id>2085367</id>
      <timestamp>2026-08-13T12:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Qada magnetîkî]] weke [[Gotûbêj:Qada manyetîk]] guhart</comment>
      <origin>2085367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="h45ds989oev9ntngq77l6r8elqjfrit" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Qada manyetîk]]</text>
      <sha1>h45ds989oev9ntngq77l6r8elqjfrit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elektromagnetîzm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329341</id>
    <redirect title="Elektromanyetîzm" />
    <revision>
      <id>2085376</id>
      <timestamp>2026-08-13T13:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Elektromagnetîzm]] weke [[Elektromanyetîzm]] guhart</comment>
      <origin>2085376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="3gbll0o7t6jcwsta5iy8x3w20bw9zs8" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Elektromanyetîzm]]</text>
      <sha1>3gbll0o7t6jcwsta5iy8x3w20bw9zs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hevtesîriya lawaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329342</id>
    <revision>
      <id>2085378</id>
      <timestamp>2026-08-13T13:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2085378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085379</id>
      <parentid>2085378</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="808" sha1="3woexxk8uhqx02t9vr5fjmqduo1d3i5" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, hevtesîriya lawaz, hêza lawaz an jî hêza nukleerî ya lawaz, yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî kwantûm flavordînamîk (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.</text>
      <sha1>3woexxk8uhqx02t9vr5fjmqduo1d3i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085380</id>
      <parentid>2085379</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="832" sha1="9u1gwmu5ohy3wrgyaqgl1qtrsqtlcnf" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.</text>
      <sha1>9u1gwmu5ohy3wrgyaqgl1qtrsqtlcnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085381</id>
      <parentid>2085380</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="5wedlz59l9bvjquhicbazhtazg0fi0u" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.</text>
      <sha1>5wedlz59l9bvjquhicbazhtazg0fi0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085382</id>
      <parentid>2085381</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="964" sha1="ttgduvo5l41rgl8k3w2y3ppwebuv05t" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>ttgduvo5l41rgl8k3w2y3ppwebuv05t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085383</id>
      <parentid>2085382</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2085383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="pv5qvt2ztajrihe7i9qw4no80ifxb63" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>pv5qvt2ztajrihe7i9qw4no80ifxb63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085384</id>
      <parentid>2085383</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="bc9cdpli6s5e155nq85b0zxs6tsdk7v" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Elementary Particles |paşnav=Griffiths |pêşnav=David |weşanger=Wiley |tarîx=2008-10-20 |rr=59-60 |isbn=978-3-527-40601-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9783527406012&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>bc9cdpli6s5e155nq85b0zxs6tsdk7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085385</id>
      <parentid>2085384</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="q2ufogthdthd54f0tccnunw0eyppxn5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Beta-minus Decay.svg|thumb]]
Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Elementary Particles |paşnav=Griffiths |pêşnav=David |weşanger=Wiley |tarîx=2008-10-20 |rr=59-60 |isbn=978-3-527-40601-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9783527406012&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>q2ufogthdthd54f0tccnunw0eyppxn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085386</id>
      <parentid>2085385</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1428" sha1="14uysnyg812ea1qxtwhjr5inqukg1iv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Beta-minus Decay.svg|thumb|Hilweşîna radyoaktîf a beta ji ber hevtesîriya lawaz e; ew hevtesîrî notronekê vediguherîne protonek, elektronek û antînotrîno-yeke elektronê.]]
Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Elementary Particles |paşnav=Griffiths |pêşnav=David |weşanger=Wiley |tarîx=2008-10-20 |rr=59-60 |isbn=978-3-527-40601-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9783527406012&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>14uysnyg812ea1qxtwhjr5inqukg1iv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085387</id>
      <parentid>2085386</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]]</comment>
      <origin>2085387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1450" sha1="tcqprgzndw9qudqp64hi55fgnoa2s38" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Beta-minus Decay.svg|thumb|Hilweşîna radyoaktîf a beta ji ber hevtesîriya lawaz e; ew hevtesîrî notronekê vediguherîne protonek, elektronek û antînotrîno-yeke elektronê.]]
Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Elementary Particles |paşnav=Griffiths |pêşnav=David |weşanger=Wiley |tarîx=2008-10-20 |rr=59-60 |isbn=978-3-527-40601-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9783527406012&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>tcqprgzndw9qudqp64hi55fgnoa2s38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085388</id>
      <parentid>2085387</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T13:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="2636comgaj1743irgbaxn6ljjv12d6h" xml:space="preserve">[[Wêne:Beta-minus Decay.svg|thumb|Hilweşîna radyoaktîf a beta ji ber hevtesîriya lawaz e; ew hevtesîrî notronekê vediguherîne protonek, elektronek û antînotrîno-yeke elektronê.]]
Di [[fizîka nukleerî]] û [[fizîka parçikan]] de, '''hevtesîriya lawaz''', '''hêza lawaz''' an jî '''hêza nukleerî ya lawaz''', yek ji wan çar têkiliyên bingehîn ên naskirî ye; yên din jî ew in: [[elektromanyetîzm]], [[hevtesîriya bihêz]] û [[Rakêş|gravîtasyon]]. Ew mekanîzmaya hevtesîriyê ya di navbeyna [[Keriyê atomê|parçikên bin-atomî]] de ye ku berpirsiyarê [[Hilweşîna beta|hilweşîna radyoaktîf a beta]] ya atoman e: Hevtesîriya lawaz di pêvajoyên [[fîsiyona nukleerî]] û [[fûzyona nukleerî]] de cih digire. Ew teoriya ku behsa tevger û tesîrên wê dike, carinan wekî '''kwantûm flavordînamîk''' (KFD) tê binavkirin; lêbelê, ew têgeha QFD kêm tê bikaranîn, ji ber ku hêza lawaz bi riya [[Hevtesîriya elektrowaz|teoriya elektrowaz]] baştir tê fêmkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Elementary Particles |paşnav=Griffiths |pêşnav=David |weşanger=Wiley |tarîx=2008-10-20 |rr=59-60 |isbn=978-3-527-40601-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9783527406012&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Mezafa tesîrê ya hêza lawaz bi dûrahiyên bin-atomî ve sinordar e û ji pîvana (çapê) protonê kêmtir e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>2636comgaj1743irgbaxn6ljjv12d6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329343</id>
    <revision>
      <id>2085390</id>
      <timestamp>2026-08-13T14:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2085390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085391</id>
      <parentid>2085390</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="jm78q9fa5b9q2qs8wkj0obizq8zl7w2" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.</text>
      <sha1>jm78q9fa5b9q2qs8wkj0obizq8zl7w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085392</id>
      <parentid>2085391</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="djq3drbky6b2aii985yk4j65l6q5ff8" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber vê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.</text>
      <sha1>djq3drbky6b2aii985yk4j65l6q5ff8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085393</id>
      <parentid>2085392</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="b8nqm17jfcrzc4e4ge0k31kybpb4wph" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.</text>
      <sha1>b8nqm17jfcrzc4e4ge0k31kybpb4wph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085394</id>
      <parentid>2085393</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="nn0s6ljf34j27ermdxevgavb7onajkv" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.</text>
      <sha1>nn0s6ljf34j27ermdxevgavb7onajkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085395</id>
      <parentid>2085394</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="t85ywvw5321f5icqp258h8ktpe4wzr3" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>t85ywvw5321f5icqp258h8ktpe4wzr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085396</id>
      <parentid>2085395</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2085396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="kfwmzdqzh1cucl1f93sl24z337iavjq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>kfwmzdqzh1cucl1f93sl24z337iavjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085397</id>
      <parentid>2085396</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fizîk]]</comment>
      <origin>2085397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1695" sha1="djpmvkbmucvij4jxak0424sy5mdfkz6" xml:space="preserve">{{Xebat}}Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>djpmvkbmucvij4jxak0424sy5mdfkz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085398</id>
      <parentid>2085397</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="ppo4rlzk5ob3zgeaguwlgyppzngdgl0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Konstruktionsstål.JPG|thumb]]
Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>ppo4rlzk5ob3zgeaguwlgyppzngdgl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085399</id>
      <parentid>2085398</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1766" sha1="mdasljo66dbtxv5y1sxa542izhw76lh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Konstruktionsstål.JPG|thumb|Çeşîdên profîlên hesinî]]
Polat an jî pola, materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>mdasljo66dbtxv5y1sxa542izhw76lh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085400</id>
      <parentid>2085399</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1778" sha1="ii1ia4g0wvk7d1sag47l7f5bymo2c2t" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Konstruktionsstål.JPG|thumb|Çeşîdên profîlên hesinî]]
'''Polat''' an jî '''pola''', materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e. Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>ii1ia4g0wvk7d1sag47l7f5bymo2c2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085401</id>
      <parentid>2085400</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="q7odfmsm1s4khgzh4c2wcfynt88o3zy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Konstruktionsstål.JPG|thumb|Çeşîdên profîlên hesinî]]
'''Polat''' an jî '''pola''', materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.essentracomponents.com/en-gb/news/solutions/access-hardware/low-medium-high-carbon-steel |sernav=Low, medium, and high-carbon steel: everything you need to know |malper=www.essentracomponents.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-gb}}&lt;/ref&gt; Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (di sala 2016an de 1.629 milyon ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e. Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>q7odfmsm1s4khgzh4c2wcfynt88o3zy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085402</id>
      <parentid>2085401</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2085402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="inh1f8gbtdk668zpcqk0mg659hr91vp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Konstruktionsstål.JPG|thumb|Çeşîdên profîlên hesinî]]
'''Polat''' an jî '''pola''', materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.essentracomponents.com/en-gb/news/solutions/access-hardware/low-medium-high-carbon-steel |sernav=Low, medium, and high-carbon steel: everything you need to know |malper=www.essentracomponents.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-gb}}&lt;/ref&gt; Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (1.6 milyar ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldsteel.org/about-steel/what-is-steel/ |sernav=What is steel? |malper=worldsteel.org |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>inh1f8gbtdk668zpcqk0mg659hr91vp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085403</id>
      <parentid>2085402</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T15:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2202" sha1="tec27jm85z7fii6ry2ds502ycug2mq0" xml:space="preserve">[[Wêne:Konstruktionsstål.JPG|thumb|Çeşîdên profîlên hesinî]]
'''Polat''' an jî '''pola''', materyalek e ku bi giranî ji [[hesin]] û rêjeyeke kêm a karbonê pêk tê. Polat dikare bi rêbaza germ an sar were [[şikilandin]]; yanî dikare were [[Lêdan (îmalat)|lêdan]], [[tewandin]], [[lûlekirin]] û kişandin.

Polat bi gelemperî wekî hevbendiyek hesin-[[Karbon|karbonê]] tê pênasekirin ku rêjeya girseya karbonê ya herî zêde %2 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.essentracomponents.com/en-gb/news/solutions/access-hardware/low-medium-high-carbon-steel |sernav=Low, medium, and high-carbon steel: everything you need to know |malper=www.essentracomponents.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-gb}}&lt;/ref&gt; Hevbendiyên hesin-karbonê yên ku rêjeya karbonê bilindtir in wekî [[hesinê avêtinê]] têne zanin; ew ji hêla plastîk ve deforme nabin û ji ber wê yekê nayên çêkirin an jî nayên pêçandin. Ji bilî karbonê, polat her gav mîqdarên mayî yên [[fosfor]], [[kewkurd]] û qirêjiyên din ên nexwestî dihewîne. Polatên nûjen di heman wextê de elementên zêde yên ku bi zanebûn ji bo baştirkirina taybetmendiyên polat hatine zêdekirin jî dihewînin. Taybetmendiyên polat bi rêjeyên elementên pêvek û hêmanên hevbendiyê yên bi zanebûn hatine zêdekirin û herwiha avahiya krîstal piştî deformasyonê û rewşa dermankirina germê têne destnîşankirin.

Polat yek ji wan materyalên [[Avahîsazî|mîmarîsaziyê]] ye ku xwediyê herî zêde warên bikaranînê ye û dikare hema bêje bê sinor ji nû ve were hilberandin. Hêjmara hilberîna wê (1.6 milyar ton) ji tevahiya materyalên din ên metalî bi hev re, zêdetirî deh qatan zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldsteel.org/about-steel/what-is-steel/ |sernav=What is steel? |malper=worldsteel.org |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Polat bi mîqdarên mezin û bi lêçûneke kêm peyda dibe. Taybetmendiyên wê dikarin bi rêya çêkirina alîçoyan (tevlîhevkirina metalan) û pêvajoya germkirinê bi awayekî berfireh werin guhertin. Nêzîkî 3.500 curên polatê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Fizîk]]</text>
      <sha1>tec27jm85z7fii6ry2ds502ycug2mq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:MatviiBohdanFediura</title>
    <ns>3</ns>
    <id>329344</id>
    <redirect title="Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura" />
    <revision>
      <id>2085414</id>
      <timestamp>2026-08-13T19:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ternarius</username>
        <id>29757</id>
      </contributor>
      <comment>Ternariusî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:MatviiBohdanFediura]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura]] guhart: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/MatviiBohdanFediura|MatviiBohdanFediura]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MariiaBohdanaFediura|MariiaBohdanaFediura]]&quot;</comment>
      <origin>2085414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="lw3f214wokawx229ad7d27z1v21qza1" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:MariiaBohdanaFediura]]</text>
      <sha1>lw3f214wokawx229ad7d27z1v21qza1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fîsyona nukleerî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329345</id>
    <revision>
      <id>2085461</id>
      <timestamp>2026-08-14T07:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2085461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2085466</id>
      <parentid>2085461</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T07:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2085466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="639" sha1="e7971gcufyk489av93kmd5x0gg714hu" xml:space="preserve">{{Xebat}}Fîsyona nukleerî [[Reaksiyonê nukleerî|reaksiyonek]] e ku tê de [[Navok|navoka]] [[Atom|atomekê]] dabeşî du an zêdetir navikên biçûktir dibe. Pêvajoya parçekirinê bi gelemperî [[notron]] û [[tîrêjên gamayê]] çêdike û, heta li gorî pîvanên [[Wize|enerjiyê]] yên [[hilweşîna radyoaktîf]] jî, miqdarek pir mezin a enerjiyê derdixe holê. Ew enerjiya azad a ku ji parçekirina atomeke [[uraniyûm-235]] derdikeve, bi qasî 100 milyon cara zêdetir e ji wê enerjiya ku ji şewitandina atomeke [[Karbon|karbonê]] di hewayê de ji bo hilberîna  [[Karbondîoksîd|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;yê]] tê bidestxistin.</text>
      <sha1>e7971gcufyk489av93kmd5x0gg714hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ashtyako Poorkarim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329346</id>
    <revision>
      <id>2085492</id>
      <timestamp>2026-08-14T10:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Komarikurd</username>
        <id>175523</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Agahîdank mirov | nav                = Ashtyako Poorkarim | wêne               = Jamal pourkarim kurdistani جەمال پورکەریم.jpg | sernavê_wêne       = Ashtyako Poorkarim | navê_jidayikbûnê   = | roja_jidayikbûnê   = 23ê tebaxa 1977an | cihê_jidayikbûnê   = [[Mehabad]]، Îran | netewe              = [[Kurd]] | navê_din            = Jamal Poorkarim | hevwelatî           = Fransa | perwerde            = Edebiyata farisî; zanistên siyas...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2085492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16983" sha1="du1x88qee9pbzolgpmoxben5wmad2cs" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ashtyako Poorkarim
| wêne               = Jamal pourkarim kurdistani جەمال پورکەریم.jpg
| sernavê_wêne       = Ashtyako Poorkarim
| navê_jidayikbûnê   =
| roja_jidayikbûnê   = 23ê tebaxa 1977an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Mehabad]]، Îran
| netewe              = [[Kurd]]
| navê_din            = Jamal Poorkarim
| hevwelatî           = Fransa
| perwerde            = Edebiyata farisî; zanistên siyasî&lt;br /&gt;[[Zanîngeha Azad a Îslamî]] ya Mehabadê; [[Zanîngeha Parîs VIII]]
| pîşe                = Rojnamevan, nivîskar, siyasetmedar
| salên_çalak         = 1996–niha
| rêxistin            = [[Partiya Serxwebûna Kurdistanê]]
| meqam               = Sekreterê giştî yê Partiya Serxwebûna Kurdistanê
| partî               = [[Partiya Serxwebûna Kurdistanê]]
| malper              = [https://bio.site/ashtyako bio.site/ashtyako]
}}

'''Ashtyako Poorkarim''' (berê bi navê '''Jamal Poorkarim''' dihat nasîn; ji dayik bûyî 23ê tebaxa 1977an) rojnamevan, nivîskar û siyasetmedarekî kurd e ku li [[Parîs]]ê, [[Fransa]]yê dijî.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-fermi&quot;&gt;[https://en.kurdnation.com/2023/03/21/for-more-information-about-leader-of-the-kurdistan-independence-movement/ «For more information about, Leader of the Kurdistan Independence Movement»]، KurdNation، 21ê adara 2023an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ «Ashtyako Poorkarim»]، rûpela nivîskar li ''The Times of Israel''، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

Ew berê endamê [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] bûye، di sala 2019an de ji damezrînerên [[Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê]] bûye û serokatiya wê kiriye، û di sala 2022an de ji bo salekê wek serokê [[Hevpeymaniya Serxwebûnxwazên Kurdistanê]] hatiye hilbijartin.&lt;ref name=&quot;rudaw-hevpeymani&quot;&gt;[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0801202223-amp «چوار لایەنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھاوپەیمانێتییەک پێکدەھێنن»]، Rûdaw، 8ê çileya 2022an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

Piştî yekbûna tevgerê bi Partiya Serxwebûna Kurdistanê re di adara 2026an de، Poorkarim bû sekreterê giştî yê partiya yekbûyî.&lt;ref name=&quot;yekbun&quot;&gt;[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ «ڕاگەیەندراوی فەرمیی یەکگرتنی دوو ھێزی سەربەخۆییخواز»]، KurdNation، 11ê adara 2026an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yekbun-dereki&quot;&gt;[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt «دوو حیزبی ڕۆژھەڵاتی کوردستان یەکیان گرت»]، Kurdistan Net، 12ê adara 2026an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

== Nav û jiyana destpêkê ==

Poorkarim li bajarê [[Mehabad]]ê ji dayik bûye. Li gorî jînenîgariya ku li malpera rêxistina wî hatiye weşandin، di sala 1994an de dîploma edebiyat û zanistên mirovî wergirtiye، di sala 1996an de sertîfîkaya Komeleya Sînemaya Ciwan a Mehabadê bi dest xistiye û di sala 1997an de endamê çalak ê Encûmena Edebî ya Mehabadê bûye û beşdarî çend festîvalên edebî bûye.

Di sala 1999an de li Zanîngeha Azad a Îslamî ya Mehabadê lîsansa edebiyata farisî wergirtiye. Heman jînenîgarî dibêje ku di sala 2017an de xwendina xwe di warê zanistên siyasî de li Zanîngeha Parîs VIII berdewam kiriye û mastera zanistên siyasî bi dest xistiye.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-fermi&quot; /&gt;

Di belgeyekê ya Encûmena Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî de navê wî wek '''Jamal Poorkarim''' hatiye tomarkirin.&lt;ref name=&quot;neteweyen-yekbuyi&quot;&gt;[https://digitallibrary.un.org/record/767445/files/A_HRC_25_61-EN.pdf «Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran»]، Encûmena Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî، belgeya A/HRC/25/61، 18ê adara 2014an، rûpela 95an.&lt;/ref&gt;

Poorkarim heta sala 2023an bi navê Jamal Poorkarim çalakiya giştî dikir. Di 14ê gulana 2023an de، di çarçoveya kampanyaya «guhertina nav bo kurdî» de ragihand ku navê xwe ji erebî bo kurdî guhertiye û ji wê demê pê ve bi navê '''Ashtyako''' çalak dibe.&lt;ref name=&quot;guhertina-nav&quot;&gt;[https://kurdnation.com/2023/05/14/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D9%88%D9%88%D8%AA%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «شیکردنەوەی ئاشتیاکۆ پوورکەریم سەبارەت بە گۆڕینی ناوەکەی»]، KurdNation، 14ê gulana 2023an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

== Rojnamegerî û çalakiya çandî ==

Li gorî rapora Raportorê Taybet ê Neteweyên Yekbûyî li ser rewşa mafên mirovan li Îranê، Poorkarim di heftenameya ''دەنگی کۆمەڵگا'' (Dengî Komelga) de xebitiye û di birêvebirina navendeke perwerdehiya zimanê kurdî de beşdar bûye.

Di wê raporê de، ku agahiyên vê beşê ji hevpeyvîneke bi xwe re hatine wergirtin، hatiye gotin ku zêdetirî 1,000 xwendekaran li navendê navê xwe tomar kiribûn. Heman belge dibêje ku piştî du salan ji weşandina heftenameyê، ew ji bo 45 rojan li navendeke îstixbarata Îranê hate binçavkirin، bi kefaleteke 20 milyon toman azad bû û paşê çû Herêma Kurdistanê ya Îraqê.&lt;ref name=&quot;neteweyen-yekbuyi&quot; /&gt;

Jînenîgariya fermî ya Poorkarim navê navenda perwerdehiyê «Soma» dide û dibêje ku di sala 2001an de li [[Bane]]yê hatiye damezrandin. Li gorî heman çavkaniyê، ''Dengî Komelga'' piştî du hejmaran hate rawestandin û Poorkarim di sala 2003an de، piştî binçavkirinê، Rojhilatê Kurdistanê terikand.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-kurdi&quot;&gt;[https://kurdnation.com/2019/01/18/ashtyako-poorkarim/ «کورتەیەک لە ژیانی ئاشتیاکۆ پوورکەریم»]، KurdNation، 18ê çileya 2019an، heta 2026an hatiye nûkirin، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

Poorkarim li Herêma Kurdistanê ya Îraqê di çend saziyên ragihandinê de xebitiye. Li gorî jînenîgariya fermî ya wî، ji bo pênc salan li [[Ranye]]yê dijî û di televîzyonên ''Gelî Kurdistan''، ''Raperîn'' û ''Zagros'' de wek pêşkêşkar xebitiye û ji bo rojnameyên ''Proûşe'' û ''Derwaze'' gotar û mijar nivîsandiye.

Di navbera salên 2008 û 2010an de li ''Kurd Channel'' wek pêşkêşkar û berpirsê beşa nûçeyan xebitiye. Jînenîgariya fermî ya wî herwiha dibêje ku navendeke sînemayê bi navê «Kat» damezrandiye û du kurtefîlmên ''Gelawêj'' û ''Milwanka'' çêkiriye.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-kurdi&quot; /&gt;

Li gorî jînenîgariya fermî ya wî، di sala 2010an de bi vexwendina Reporters Without Borders، bi riya Konsulxaneya Fransa li Hewlêrê، çûye Fransa û paşê welatîbûna Fransî bi dest xistiye.

Di navbera salên 2011 û 2016an de li ''Tişk TV'' wek pêşkêşkarê nûçeyan، berpirsê beşa nûçeyan û pêşkêşkarê bernameyên siyasî xebitiye.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-fermi&quot; /&gt;

Li gorî heman çavkaniyê، di sala 2015an de Navenda Ragihandin û Lêkolînê ya «Rojî Kurd» damezrandiye؛ malpera navendê xwe wek saziyeke destûrdar li Fransa pênase dike.&lt;ref&gt;[https://www.rojikurd.net/en/rsz_logo-roji_kurd1-5/ «Roji Kurd Logo»]، Rojî Kurd، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

Jînenîgariya fermî dibêje ku Poorkarim bi sedan gotar û mijar li rojname û malperan weşandiye û beşdarî bi dehan forum، civîn û semînerên navneteweyî bûye.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-kurdi&quot; /&gt;

== Çalakiya siyasî ==

Li gorî jînenîgariya fermî ya wî، Poorkarim di sala 1996an de di tora veşartî ya Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de li hundirê Îranê çalak bûye û piştî çûyîna Herêma Kurdistanê ya Îraqê bûye endamê fermî yê partiyê. Di sala 2010an de berpirsê komîteya partiyê li Fransa bûye.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-kurdi&quot; /&gt;

Di dawiya 2018an û destpêka 2019an de ji endametiya partiyê vekişiya.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220419180900/https://yarikurd.kurdhsk.com/2018/12/30/%D8%A6%D8%A7%DA%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C/ «جەماڵ پوورکەریم وازی لە ئەندامێتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ھێنا»]، Yarî Kurd، 30ê berfanbara 2018an، arşîvkirî di 19ê avrêla 2022an de.&lt;/ref&gt;

Di daxuyaniya vekişîna xwe de cudahiya li ser armanca siyasî ya kurdan li Îranê، bi taybetî cudahiya bi siyaseta mayîna Kurdistanê di çarçoveya Îranê de، û piştgiriya xwe ji serxwebûna Kurdistanê re wek sedem bi nav kiriye.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220429013851/https://www.kurdhsk.com/%D8%AC%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D9%88%D8%B1%DA%A9%DB%95%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%DB%86-%D8%A8%D8%A7%DA%B5%D9%83%DB%8E%D8%B4-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8E%D8%AA-%D8%A6/ «جەمال پوورکەریم: کورد نابێت ئایندەی خۆی بە ئێرانەوە گرێ بدات»]، Balkêş، arşîvkirî di 29ê avrêla 2022an de.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20231003095605/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&amp;id=85907&amp;rp=0&amp;act=pdf&amp;rf=1 «ئاگاداریی دەستکێشانەوە لە ئەندامێتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران»]، Kurdistan Post، 2018، arşîvkirî di 3ê cotmeha 2023an de.&lt;/ref&gt;

Poorkarim ji bo karûbarên siyasî serdana çendîn welatên Ewropayê، Îsraîl û Erebistana Siûdî kiriye.&lt;ref name=&quot;jinenigariya-kurdi&quot; /&gt;

Di sala 2016an de، bi vexwendina Wezareta Çandê ya Erebistana Siûdî serdana wî welatî kir û di hevpeyvînên bi medyayên Erebistanê re li ser rewşa siyasî û civakî ya Îranê û rewşa Rojhilatê Kurdistanê axivî.&lt;ref name=&quot;roji-kurd-erebistan&quot;&gt;[https://www.rojikurd.net/kurtezek-le-ledwanekani-kak-jemal/ «کورتەیەک لە لێدوانەکانی جەماڵ پوورکەریم بۆ میدیاکانی عەرەبستان»]، Rojî Kurd، 11ê îlonê 2016an، [https://web.archive.org/web/20220419153442/https://www.rojikurd.net/kurtezek-le-ledwanekani-kak-jemal/ arşîvkirî] di 19ê avrêla 2022an de.&lt;/ref&gt;

''Arab News'' di 13ê îlonê 2016an de gotineke Poorkarim weşand û ew wek rojnamevan û çalakvanê siyasî yê kurd da nasandin.&lt;ref name=&quot;arab-news&quot;&gt;[https://www.arabnews.com/node/983916/saudi-arabia «Iranian pilgrims grateful for excellent Haj services»]، ''Arab News''، 13ê îlonê 2016an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

Li gorî agahî û wêneyên hatine weşandin، di serdanên wî yên Erebistana Siûdî de ji aliyê Qiralê Erebistana Siûdî، Mihemed bin Selman، Welîeht، û rayedarên payebilind ên wî welatî ve pêşwazî lê hatiye kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}}

&lt;!-- Têbîniya guhartinê: Agahiyên hevdîtina bi Qiral û Welîehtê Erebistana Siûdî re, piştî diyarkirina dîrok, cih û çavkaniya weşandina wêneyan, bi hûrgilî werin zêdekirin. --&gt;

Di 5ê çileya 2019an de، Poorkarim û komek ji hevramanên xwe Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê damezrandin û ew wek serokê tevgerê hate hilbijartin.&lt;ref name=&quot;manifest&quot;&gt;[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ «مانیفێستی ڕزگاری؛ گواستنەوە لە بزووتنەوەوە بۆ پارتی سەربەخۆیی کوردستان»]، KurdNation، 7ê adara 2026an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

Di çileya 2022an de çar aliyên serxwebûnxwaz Hevpeymaniya Serxwebûnxwazên Kurdistanê ava kirin. Poorkarim ji aliyê desteya serokatiyê ve ji bo salekê wek serokê hevpeymaniyê hate hilbijartin.&lt;ref name=&quot;rudaw-hevpeymani&quot; /&gt;

Di 11ê adara 2026an de Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê û Partiya Serxwebûna Kurdistanê yekbûna xwe ragihandin û biryar dan ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiya xwe bidomînin.&lt;ref name=&quot;yekbun&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yekbun-dereki&quot; /&gt;

Piştî yekbûnê، Poorkarim bû sekreterê giştî yê partiyê.&lt;ref name=&quot;times&quot; /&gt;

Poorkarim di gotar û pirtûkên xwe de piştgirî dide mafê diyarkirina çarenûsê û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê. Rûpela nivîskarê wî li ''The Times of Israel'' mijarên sereke yên nivîsên wî wek siyaseta Rojhilata Navîn، têkoşîna neteweyên bindest û têkiliyên kurd û cihûyan pênase dike.&lt;ref name=&quot;times&quot; /&gt;

== Nivîs û berhem ==

Poorkarim gotar û analîzên siyasî li malper û dezgehên ragihandinê yên cuda weşandiye. Ji sala 2025an ve gotarên wî di beşa blogê ya ''The Times of Israel'' de hatine weşandin.&lt;ref name=&quot;times&quot; /&gt;

=== Pirtûk ===

* ''بووکە چینی (شیعر بۆ منداڵان)''، Mehabad، 1380ê hicrî-şemsî، 33 rûpel، bi wêne.&lt;ref&gt;[https://nosabooks.com/WebUI/book.aspx?Simorgh=1&amp;marckey=1324461&amp;marckind=3&amp;idx=9&amp;hk=1&amp;adv=0&amp;qk=subject&amp;q=%D8%B4%D8%B9%D8%B1%20%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C&amp;qts=3&amp;rp=1&amp;next=1 «بووکە چینی (شیعر بۆ منداڵان)»]، Gencîneya Pirtûkan a Nosa، agahiyên katalogkirina FÎPA، hejmara pirtûknasî ya neteweyî M‌80–19992، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''KURDISTAN: A Research Study''، 2024، 184 rûpel، ISBN 979-8265101259.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FR28VKR5 ''KURDISTAN: A Research Study'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''Voice of Resistance: The Kurdish Struggle for Freedom and Self-Determination in the Middle East''، 2025، ISBN 978-9190049419.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/9190049411 ''Voice of Resistance'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''Kurdistan and Israel in the New Middle East: From the Memory of Genocide to Political Alliance''، 2025، 85 rûpel di weşana Amazonê de، ISBN 979-8299140583.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FNCGJK9P ''Kurdistan and Israel in the New Middle East'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt; Pirtûkxaneya Kurdî ya Parîsê weşaneke 78-rûpelî bi îngilîzî û weşaneke 55-rûpelî bi farisî ya vê pirtûkê tomar kiriye.&lt;ref&gt;[https://pmb.institutkurde.org/opac_css/index.php?id=16644&amp;lvl=notice_display «Kurdistan and Israel / Ashtyako Poorkarim»]، Pirtûkxaneya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''Fake Iran: Persian Colonialism''، 2025، 168 rûpel، ISBN 979-8263873219.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FQ2BVCPJ ''Fake Iran: Persian Colonialism'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt; Weşana farisî ya pirtûkê bi navê ''ئێرانی دەستکرد: کۆڵۆنیالیزمی فارس، قەیرانی ناسنامە و بەرخۆدانی نەتەوەکان'' hatiye weşandin.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FQ2HMBH8 «وەشانی فارسیی Fake Iran»]، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''مانیفێست، سەربەخۆیی کوردستان''، bi BSK KURDNATION، 2025، 95 rûpel، ISBN 979-8264020018.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FQ3ZGTFT ''مانیفێست، سەربەخۆیی کوردستان'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''چپ و اسلام سیاسی؛ رویارویی با ناسیۆنالیزم''، 2025، 179 rûpel، ISBN 979-8267080668.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FTX2316P ''چپ و اسلام سیاسی؛ رویارویی با ناسیۆنالیزم'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''The New Map of the Middle East After Iran: Redefining Britain's Role in the Establishment of the Nation-States of Kurdistan, Balochistan, Ahwaz, Azerbaijan, Turkmenistan, and Caspian''، 2025، 126 rûpel، ISBN 979-8275669909.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.com/dp/B0G3L1QHXL ''The New Map of the Middle East After Iran'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

* ''Kurd and Israel: Politics, Identity, Security; The New Middle East''، 2025، 65 rûpel، ISBN 979-8279361618.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.it/dp/B0GBWMTJ9D ''Kurd and Israel: Politics, Identity, Security; The New Middle East'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==

&lt;references /&gt;

== Girêdanên derve ==

* [https://bio.site/ashtyako Rûpela têkiliyê ya Ashtyako Poorkarim]
* [https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ Rûpela nivîskar li ''The Times of Israel'']
* [https://www.amazon.com/author/ashtyako Rûpela nivîskar li Amazonê]

{{Portal|Jînenîgarî|Siyaset|Kurdistan}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1977]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Kesên ji Mehabadê]]
[[Kategorî:Kurdên Îranê]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]
[[Kategorî:Tevgera serxwebûna Kurdistanê]]</text>
      <sha1>du1x88qee9pbzolgpmoxben5wmad2cs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>