Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 8309 2086533 1785116 2026-08-21T06:13:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086533 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | wêne = Rojîn hunermend.jpg | mezinahiya_wêne = 300px | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Rojin Ülker | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1980}} | cihê_jidayikbûnê = [[Edene]] | netewe = Kurd | cure = Muzîka modern a kurdî, Pop, Slow | pîşe = Hunermend, lîstikvan | amûr = Vokal | salên_çalak = 2001 - heta îro | etîket = | çalakiyên_têkildar = | malper = {{URL|http://www.rojinrojin.com|Malpera fermî}} }} '''Rojîn Ülker''' (jdb. sala 1980ê li [[Edene (bajar)|Edene]]) ku jî têne wekî '''Rojîn''' tê nasîn, hunermend û listîkvaneke [[kurd]] e. == Malbata Rojîn == Dayika Rojîn ji Sûrî, bavê wê jî Kurdê Mêrdînê ye. Rojîn bi xwe di sala 1980an de li Edeneyê hatiye dinê. Pênc zarokê malbata wê hene. Ew a navîn e. Wek gelek zarokên li vî welatî dijîn jiyana wê jî di nav tunebûnê de û trajîk derbasbûye. Xwendina xwe ya serî û navîn li Edeneyê bidawî dike. Dûvre jî li “Konservatûara Şaredariya Edeneyê" domandiye. Herçiqas malbata wê li dij derdiket jî wê şaxê xwe ji huner nebirî. Çar salan çû qursa qereteyê. Ew fêrî teknîka xwe parastinê û dengeyê bû. Di vê navê de bi amatorî muzîkê re dadiket û dersên şanê distand. == Jiyana hunerî == Di sala 1990î de ket “Konservatûara Dûgelê ya Edeneyê”. Di heman salî de beşdarî festîwala şanoyê ya Erlangenê bû. Bi leyîstika “Taziye” beşa xwe bi dereceyeke baş qedand. Piştî xwendina xwe qedand li “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê” dest bi xebatê kir. Li dervreyî welêt bi teatra zarokan û ya xortan re bilî dibe. Peymana albûma xweyî pêşî di sala 1996î de çêkir. Lê sala 2000î de albûm bidawî bû. Ev astengiyek piyaseya muzîkê bû. Çar salan gelek dema wê biribû. Albûma wê ya pêşî, “Ya Hep Ya Hiç - An gişt an nişt (hîç)” di sala 2000î de derhat. Gelek bal kişand û dengekî bilind derxist. Piştî vê, bi fîrmaya profesyonel û navneteweyî, ''Sony Muzîk'' re peyman danî. Bi vî awayî sîngleya xweyî pêşî derxist û di arenaya navneteweyî de xwe qebûl kirin da. Ev di serî de ji bo wê, dûre jî ji bo muzîka kurdî û ya etnîkî pêşketinek baş bû. Albûma wê ya duyem bi navê “Sî” wek sîngle di 2003î de derket. Ev sîngle ji terefê gel ve hat qebûl kirin û gihîşt gelek deveran. Di Festîwal a [[Bazîdê]] de ji ber stranek kurdî got Dadgeha Ewlekariyê ya Dûgelê, (DGM)ê biryara girtina wê ya giyabî (paşpenî) da. Li berxwe da. Qîriya kû tu sûc nekiriye û teslîm nabe. Di vê demê de xebatên wê yî ji bo albûma nû berdewam bû. Di sala 2005î de albûma xweyî dawî “Jan/Sızı” derxist. Vê albûmê ji ber têkîliyên di hundirê wê de û mijarên wê, gelek deng derxist. Lewre di albûmê de 9 bi kurdî, 6 bi tirkî 15 stran hebûn. Stranek klasîk a awaza wê [[Ara Dinçkiyan]] çêkiriye û [[Sezen Aksu]] dibêje “Vazgeçtim - Jê berda”; a [[Melike Demirağ]] “Arkadaş - Heval”, û a [[Lorena Mc Kennit]] “Tango to Evoro" bi kurdî got. Strana [[Hakkı Bulut]] ku li [[Tirkiye]]yê pir bi nav e “Ykimiz Bir Fidanyz - herdu yek şitlek in” jî got. Taybetiyek din a albûmê jî hema bêje nîvê stran û awazê di albûmê de wê çêkiribû. Albûma nû pêşketinek cidî da jiyana wêyî hunerê. Li ser albûmê gelek hevpeyvîn bi televîzyon û rojnameyan re pêk anî. Di {{dîrok|12|nîsan|2005}} de xelat a “Altyn Kelebek, En Yyi Halk (Etnik) Müzik - Perperika Zêrîn, Muzîka etnîkî ya herî baş” stand. Xelata “Altyn Kelebek” ev cara 32emîn bû dihate dayîn û bi dengên gel, xwediyê xelatê tê tespît kirin. Xelat di dîroka xwe de cara pêşî bû ku diket destên hunermendek muzîka kurdî jî çêdikir. Ev hunermenda di şaxê xwe de perwerde dîtiye û pirralî ye, piştî konservatûar qedand, li “Şanoya dûgelê ya Edeneyê” de, di gelek leyîstikan de rol standiye. Dûvre jî di gelek leyîstikên “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê”de rol standiye. === Leyîstikên heya niha leyîstiye (ne bi Kurdî ne) === * Bozuk Düzen - Sazûmaniya nedurist * Romeo Juliet * Ferhat ile Şirin - Ferhad û Şîrîn * Asiye Nasıl Kurtulur - Asiye dê çawa rizgar bibe * Kanlı Düğün - Dîlana bi xwîn * Köşe Kapmaca - Goşegirtin * Sevgili Doktor - Bijîşkê xoşewîst * Taziye * Kiss Me Cate - Ramûse min Cate * Orkestra * Yeşil Trampetçi - Trompetvanê kesk * Çok Geç Olmadan - Hêj ne pirr dereng e * Çamaşırhane - Cilşok * Kadınlarda savaşı Yitirdi - Jin jî têkçûn di şer de * Mutsuz prens ile komik prenses - Keyciwanê /Prensê nebextewar û Ciwanbanûya / prensesa komîk * Chasing Shadows - Li pey siyan * Morgan Dağı'ndan İniş - Daketin ji Çiyayê Morgan * İstanbul Efendisi - Nirxdarê Stenbolê * TV projeleri - Projektên TVê * Rinso reklamı - Reklama (dalberîna) Rînso * Bosch reklamı - Dalberîna Bosch * Orkid reklamı - Reklama Orkid * [[Hülya Avşar]] show * Tatlı Kaçıklar - Kêmên xwînşîrîn * Yasemince - Bi Yasemînê be * Evimiz olacak mı? - Dê mala me hebe? * Böyle mi olacaktı? - Diviyabû wisa ba? * Nisan Yağmuru - Barana nîsanê * Feride * Kadınlar Klubu - Klûba jinan Hunermend niha li “Şanoya dûgelê ya Erziromê” bi pisporî leyîstikvaniyê dike. Herwiha di [[TRT Şeş]]ê de bernameya bi navê [[Rojîname]] pêşkêş dike. == Çavkanî == * [http://www.rojinrojin.com Rûpelê Rojîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918195531/http://www.rojinrojin.com/ |date=2008-09-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] [[Kategorî:Şanoger]] nvxgy9i1b2wcw506rg4nak0fsunc0yd 2086534 2086533 2026-08-21T06:16:30Z Kurê Acemî 105128 /* Malbata Rojîn */ 2086534 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | wêne = Rojîn hunermend.jpg | mezinahiya_wêne = 300px | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Rojin Ülker | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1980}} | cihê_jidayikbûnê = [[Edene]] | netewe = Kurd | cure = Muzîka modern a kurdî, Pop, Slow | pîşe = Hunermend, lîstikvan | amûr = Vokal | salên_çalak = 2001 - heta îro | etîket = | çalakiyên_têkildar = | malper = {{URL|http://www.rojinrojin.com|Malpera fermî}} }} '''Rojîn Ülker''' (jdb. sala 1980ê li [[Edene (bajar)|Edene]]) ku jî têne wekî '''Rojîn''' tê nasîn, hunermend û listîkvaneke [[kurd]] e. == Jiyana berê == Rojîn Ülker di sala 1980ê de li [[Edene (bajar)|Edeneyê]] jidayik bûye. Ülker ji malbatekî pênc zarokî ye û dayika wê ji kurdê [[Rojavaya Kurdistanê]] û bavê wê ji [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye. Wekê gelek zarokên Bakurê Kurdistanê, heyata wê jî di nav tunebûnê de û trajîk derbasbûye. Xwendina wê ya serî û navîn li Edeneyê bidawî dike. Dûvre jî li “Konservatûara Şaredariya Edeneyê" domandiye. Herçiqas malbata wê li dij derdiket jî, wê şaxê xwe ji huner nebirî. Çar salan çû qursa qereteyê. Ew fêrî teknîka xweparastinê û dengeyê bû. Di wê navê de bi amatorî muzîkê re dadiket û dersên şanê distand. == Jiyana hunerî == Di sala 1990î de ket “Konservatûara Dûgelê ya Edeneyê”. Di heman salî de beşdarî festîwala şanoyê ya Erlangenê bû. Bi leyîstika “Taziye” beşa xwe bi dereceyeke baş qedand. Piştî xwendina xwe qedand li “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê” dest bi xebatê kir. Li dervreyî welêt bi teatra zarokan û ya xortan re bilî dibe. Peymana albûma xweyî pêşî di sala 1996î de çêkir. Lê sala 2000î de albûm bidawî bû. Ev astengiyek piyaseya muzîkê bû. Çar salan gelek dema wê biribû. Albûma wê ya pêşî, “Ya Hep Ya Hiç - An gişt an nişt (hîç)” di sala 2000î de derhat. Gelek bal kişand û dengekî bilind derxist. Piştî vê, bi fîrmaya profesyonel û navneteweyî, ''Sony Muzîk'' re peyman danî. Bi vî awayî sîngleya xweyî pêşî derxist û di arenaya navneteweyî de xwe qebûl kirin da. Ev di serî de ji bo wê, dûre jî ji bo muzîka kurdî û ya etnîkî pêşketinek baş bû. Albûma wê ya duyem bi navê “Sî” wek sîngle di 2003î de derket. Ev sîngle ji terefê gel ve hat qebûl kirin û gihîşt gelek deveran. Di Festîwal a [[Bazîdê]] de ji ber stranek kurdî got Dadgeha Ewlekariyê ya Dûgelê, (DGM)ê biryara girtina wê ya giyabî (paşpenî) da. Li berxwe da. Qîriya kû tu sûc nekiriye û teslîm nabe. Di vê demê de xebatên wê yî ji bo albûma nû berdewam bû. Di sala 2005î de albûma xweyî dawî “Jan/Sızı” derxist. Vê albûmê ji ber têkîliyên di hundirê wê de û mijarên wê, gelek deng derxist. Lewre di albûmê de 9 bi kurdî, 6 bi tirkî 15 stran hebûn. Stranek klasîk a awaza wê [[Ara Dinçkiyan]] çêkiriye û [[Sezen Aksu]] dibêje “Vazgeçtim - Jê berda”; a [[Melike Demirağ]] “Arkadaş - Heval”, û a [[Lorena Mc Kennit]] “Tango to Evoro" bi kurdî got. Strana [[Hakkı Bulut]] ku li [[Tirkiye]]yê pir bi nav e “Ykimiz Bir Fidanyz - herdu yek şitlek in” jî got. Taybetiyek din a albûmê jî hema bêje nîvê stran û awazê di albûmê de wê çêkiribû. Albûma nû pêşketinek cidî da jiyana wêyî hunerê. Li ser albûmê gelek hevpeyvîn bi televîzyon û rojnameyan re pêk anî. Di {{dîrok|12|nîsan|2005}} de xelat a “Altyn Kelebek, En Yyi Halk (Etnik) Müzik - Perperika Zêrîn, Muzîka etnîkî ya herî baş” stand. Xelata “Altyn Kelebek” ev cara 32emîn bû dihate dayîn û bi dengên gel, xwediyê xelatê tê tespît kirin. Xelat di dîroka xwe de cara pêşî bû ku diket destên hunermendek muzîka kurdî jî çêdikir. Ev hunermenda di şaxê xwe de perwerde dîtiye û pirralî ye, piştî konservatûar qedand, li “Şanoya dûgelê ya Edeneyê” de, di gelek leyîstikan de rol standiye. Dûvre jî di gelek leyîstikên “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê”de rol standiye. === Leyîstikên heya niha leyîstiye (ne bi Kurdî ne) === * Bozuk Düzen - Sazûmaniya nedurist * Romeo Juliet * Ferhat ile Şirin - Ferhad û Şîrîn * Asiye Nasıl Kurtulur - Asiye dê çawa rizgar bibe * Kanlı Düğün - Dîlana bi xwîn * Köşe Kapmaca - Goşegirtin * Sevgili Doktor - Bijîşkê xoşewîst * Taziye * Kiss Me Cate - Ramûse min Cate * Orkestra * Yeşil Trampetçi - Trompetvanê kesk * Çok Geç Olmadan - Hêj ne pirr dereng e * Çamaşırhane - Cilşok * Kadınlarda savaşı Yitirdi - Jin jî têkçûn di şer de * Mutsuz prens ile komik prenses - Keyciwanê /Prensê nebextewar û Ciwanbanûya / prensesa komîk * Chasing Shadows - Li pey siyan * Morgan Dağı'ndan İniş - Daketin ji Çiyayê Morgan * İstanbul Efendisi - Nirxdarê Stenbolê * TV projeleri - Projektên TVê * Rinso reklamı - Reklama (dalberîna) Rînso * Bosch reklamı - Dalberîna Bosch * Orkid reklamı - Reklama Orkid * [[Hülya Avşar]] show * Tatlı Kaçıklar - Kêmên xwînşîrîn * Yasemince - Bi Yasemînê be * Evimiz olacak mı? - Dê mala me hebe? * Böyle mi olacaktı? - Diviyabû wisa ba? * Nisan Yağmuru - Barana nîsanê * Feride * Kadınlar Klubu - Klûba jinan Hunermend niha li “Şanoya dûgelê ya Erziromê” bi pisporî leyîstikvaniyê dike. Herwiha di [[TRT Şeş]]ê de bernameya bi navê [[Rojîname]] pêşkêş dike. == Çavkanî == * [http://www.rojinrojin.com Rûpelê Rojîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918195531/http://www.rojinrojin.com/ |date=2008-09-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] [[Kategorî:Şanoger]] b3py7wvtsotztirduuwkv96t4qae299 2086535 2086534 2026-08-21T06:17:23Z Kurê Acemî 105128 /* Leyîstikên heya niha leyîstiye (ne bi Kurdî ne) */ 2086535 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | wêne = Rojîn hunermend.jpg | mezinahiya_wêne = 300px | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Rojin Ülker | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1980}} | cihê_jidayikbûnê = [[Edene]] | netewe = Kurd | cure = Muzîka modern a kurdî, Pop, Slow | pîşe = Hunermend, lîstikvan | amûr = Vokal | salên_çalak = 2001 - heta îro | etîket = | çalakiyên_têkildar = | malper = {{URL|http://www.rojinrojin.com|Malpera fermî}} }} '''Rojîn Ülker''' (jdb. sala 1980ê li [[Edene (bajar)|Edene]]) ku jî têne wekî '''Rojîn''' tê nasîn, hunermend û listîkvaneke [[kurd]] e. == Jiyana berê == Rojîn Ülker di sala 1980ê de li [[Edene (bajar)|Edeneyê]] jidayik bûye. Ülker ji malbatekî pênc zarokî ye û dayika wê ji kurdê [[Rojavaya Kurdistanê]] û bavê wê ji [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ye. Wekê gelek zarokên Bakurê Kurdistanê, heyata wê jî di nav tunebûnê de û trajîk derbasbûye. Xwendina wê ya serî û navîn li Edeneyê bidawî dike. Dûvre jî li “Konservatûara Şaredariya Edeneyê" domandiye. Herçiqas malbata wê li dij derdiket jî, wê şaxê xwe ji huner nebirî. Çar salan çû qursa qereteyê. Ew fêrî teknîka xweparastinê û dengeyê bû. Di wê navê de bi amatorî muzîkê re dadiket û dersên şanê distand. == Jiyana hunerî == Di sala 1990î de ket “Konservatûara Dûgelê ya Edeneyê”. Di heman salî de beşdarî festîwala şanoyê ya Erlangenê bû. Bi leyîstika “Taziye” beşa xwe bi dereceyeke baş qedand. Piştî xwendina xwe qedand li “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê” dest bi xebatê kir. Li dervreyî welêt bi teatra zarokan û ya xortan re bilî dibe. Peymana albûma xweyî pêşî di sala 1996î de çêkir. Lê sala 2000î de albûm bidawî bû. Ev astengiyek piyaseya muzîkê bû. Çar salan gelek dema wê biribû. Albûma wê ya pêşî, “Ya Hep Ya Hiç - An gişt an nişt (hîç)” di sala 2000î de derhat. Gelek bal kişand û dengekî bilind derxist. Piştî vê, bi fîrmaya profesyonel û navneteweyî, ''Sony Muzîk'' re peyman danî. Bi vî awayî sîngleya xweyî pêşî derxist û di arenaya navneteweyî de xwe qebûl kirin da. Ev di serî de ji bo wê, dûre jî ji bo muzîka kurdî û ya etnîkî pêşketinek baş bû. Albûma wê ya duyem bi navê “Sî” wek sîngle di 2003î de derket. Ev sîngle ji terefê gel ve hat qebûl kirin û gihîşt gelek deveran. Di Festîwal a [[Bazîdê]] de ji ber stranek kurdî got Dadgeha Ewlekariyê ya Dûgelê, (DGM)ê biryara girtina wê ya giyabî (paşpenî) da. Li berxwe da. Qîriya kû tu sûc nekiriye û teslîm nabe. Di vê demê de xebatên wê yî ji bo albûma nû berdewam bû. Di sala 2005î de albûma xweyî dawî “Jan/Sızı” derxist. Vê albûmê ji ber têkîliyên di hundirê wê de û mijarên wê, gelek deng derxist. Lewre di albûmê de 9 bi kurdî, 6 bi tirkî 15 stran hebûn. Stranek klasîk a awaza wê [[Ara Dinçkiyan]] çêkiriye û [[Sezen Aksu]] dibêje “Vazgeçtim - Jê berda”; a [[Melike Demirağ]] “Arkadaş - Heval”, û a [[Lorena Mc Kennit]] “Tango to Evoro" bi kurdî got. Strana [[Hakkı Bulut]] ku li [[Tirkiye]]yê pir bi nav e “Ykimiz Bir Fidanyz - herdu yek şitlek in” jî got. Taybetiyek din a albûmê jî hema bêje nîvê stran û awazê di albûmê de wê çêkiribû. Albûma nû pêşketinek cidî da jiyana wêyî hunerê. Li ser albûmê gelek hevpeyvîn bi televîzyon û rojnameyan re pêk anî. Di {{dîrok|12|nîsan|2005}} de xelat a “Altyn Kelebek, En Yyi Halk (Etnik) Müzik - Perperika Zêrîn, Muzîka etnîkî ya herî baş” stand. Xelata “Altyn Kelebek” ev cara 32emîn bû dihate dayîn û bi dengên gel, xwediyê xelatê tê tespît kirin. Xelat di dîroka xwe de cara pêşî bû ku diket destên hunermendek muzîka kurdî jî çêdikir. Ev hunermenda di şaxê xwe de perwerde dîtiye û pirralî ye, piştî konservatûar qedand, li “Şanoya dûgelê ya Edeneyê” de, di gelek leyîstikan de rol standiye. Dûvre jî di gelek leyîstikên “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê”de rol standiye. == Dîskografî == * Bozuk Düzen - Sazûmaniya nedurist * Romeo Juliet * Ferhat ile Şirin - Ferhad û Şîrîn * Asiye Nasıl Kurtulur - Asiye dê çawa rizgar bibe * Kanlı Düğün - Dîlana bi xwîn * Köşe Kapmaca - Goşegirtin * Sevgili Doktor - Bijîşkê xoşewîst * Taziye * Kiss Me Cate - Ramûse min Cate * Orkestra * Yeşil Trampetçi - Trompetvanê kesk * Çok Geç Olmadan - Hêj ne pirr dereng e * Çamaşırhane - Cilşok * Kadınlarda savaşı Yitirdi - Jin jî têkçûn di şer de * Mutsuz prens ile komik prenses - Keyciwanê /Prensê nebextewar û Ciwanbanûya / prensesa komîk * Chasing Shadows - Li pey siyan * Morgan Dağı'ndan İniş - Daketin ji Çiyayê Morgan * İstanbul Efendisi - Nirxdarê Stenbolê * TV projeleri - Projektên TVê * Rinso reklamı - Reklama (dalberîna) Rînso * Bosch reklamı - Dalberîna Bosch * Orkid reklamı - Reklama Orkid * [[Hülya Avşar]] show * Tatlı Kaçıklar - Kêmên xwînşîrîn * Yasemince - Bi Yasemînê be * Evimiz olacak mı? - Dê mala me hebe? * Böyle mi olacaktı? - Diviyabû wisa ba? * Nisan Yağmuru - Barana nîsanê * Feride * Kadınlar Klubu - Klûba jinan Hunermend niha li “Şanoya dûgelê ya Erziromê” bi pisporî leyîstikvaniyê dike. Herwiha di [[TRT Şeş]]ê de bernameya bi navê [[Rojîname]] pêşkêş dike. == Çavkanî == * [http://www.rojinrojin.com Rûpelê Rojîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918195531/http://www.rojinrojin.com/ |date=2008-09-18 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] [[Kategorî:Şanoger]] 2ffkp5l5htwam6ynoc3a9fbbirj3mfh 0 8921 2086579 2084295 2026-08-21T09:00:30Z ~2026-45849-33 176849 2086579 wikitext text/x-wiki '''Eşîra doskî''' (wekî '''Dostikî''' jî tê nasîn) li Bakur û Başûrê u rojhalat başek rojava [[Kurdistan]]ê belav in. Li Bakur bajarê [[Gever]]ê (herêma [[Colemêrg]]ê) û li Başûr piranî li [[Dihok]]ê têne naskirîn û beşek li [[Şîladizê|Şêladizê]] û yêk jî mezintîrîn eşîrên Kurdistanê ye. ==Dabeşkirina eşîrê== # Himbî # Katûlî # Çîyayî # Ertîsî # Pisâxâ # Kurmanc == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] hvvdb7cl06vc7lowaemn48qu9e76ll6 0 9822 2086568 2028545 2026-08-21T08:23:20Z Avestaboy 34898 /* Werziş */ Sereraskirina rastnivîsa 2086568 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Perava Diranfîl''', bi fermî '''Komara Perava Diranfil''' (bi [[fransî]]: ''République de Côte d'Ivoire''), welatekî li [[Afrîka|Rojavaya Afrîkayê]] ye. Paytextê Perava Diranfîl bajarê [[Yamussukro]] ye. == Erdnîgarî == [[Rûber]]ê Perava Diranfîl 322.460 [[km²]] ye. Li ser [[çargoşê kîlomitir]]ekî dora 53 û 54 kes hene. Bilindtirîn cih [[Mount Nimba]] ye. Ew 1.752 [[Mitir|m]] bilinde. Perava Diranfîl digê [[Atlantîk]] û hên digê van [[dewlet]]an: * [[Lîberya]] * [[Gîneya]] * [[Malî]] * [[Burkîna Faso]] * [[Gana]] == Demografî == === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} === Dîn === Li Perava Diranfîl 35-40% [[misilman]] in, 20-30% [[mesihî]] û 20-45% bawermendên dînê xwemalî yê kevneşopî ne. === Ziman === [[Zimanê fermî]] di Perava Diranfîl [[fransî]] ye. Hên li wir 70 zimanên din hene, wek ''lobî'' yan ''agnî''. == Aborî == === Çandin === Berhema [[kekew]] ê Perava Diranfîl ê tewrî mezin li cîhanê ye. Di [[sal]]ê [[2004]]an da berhemê xwe gihîşte [[milyon]]ek ton. Hên [[qehwe]], [[enenes]] û [[pembi]] tê çandin. Bi [[text|têxt]] jî kesên Perava Diranfîl da kar dikin û difroşin. === Madeyên xam === Cem açên Perava Diranfîl [[neft|nêft]] derdixin. == Werziş == Perava Diranfîl di [[Futbol|futbolê]] de baş e. Ew yek ji deh tîmên herî baş ên [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. === Serdariya cîhanî ya futbolê 2006 === Cara pêşîn Perava Diranfîl di [[serdariya cîhanî ya futbolê 2006]] di [[Almanya]] pêşve çû. Ew nav grûpê C de bû. Di wê komê de ev [[dewlet]] bûn: {| |- bgcolor="#CCDDEE" ! width="25%" | Grûp C |- align="left" bgcolor="#DDEEFF" |{{ala|Arjentîn}} |- align="left" bgcolor="#DDEEFF" |{{CIV}} |- align="left" bgcolor="#DDEEFF" |{{ala|Montenegro}} |- align="left" bgcolor="#DDEEFF" |{{ala|Holand}} |} {{Paqij|left}} Perava Diranfîl dijî giştik lîst. Encam: {| border="0" |- bgcolor="#dddddd" | colspan="4" | [[10]]. [[pûşper]] [[2006]], saat [[21]] di [[Hamburg]] |- bgcolor="#EEEEEE" | {{ala|Arjentîn}}|| - || {{CIV}} ||2:1 (2:0) |- bgcolor="#dddddd" | colspan="4" | [[16]]. [[pûşper]] [[2006]], saat [[18]] di [[Stuttgart]] |- bgcolor="#EEEEEE" | {{ala|Holand}} || - || {{CIV}} ||2:1 (2:1) |- bgcolor="#dddddd" | colspan="4" | [[21]]. [[pûşper]] [[2006]], saat [[21]] di [[München]] |- bgcolor="#EEEEEE" | {{CIV}} || - || {{ala|Serbistan}} û {{ala|Montenegro}} ||3:2 (1:2) |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Côte d'Ivoire}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên li Afrîkaya Rojava]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Rêxistina Kooperasyona Îslamî]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya Afrîkayê]] [[Kategorî:Peravê Diranfîl| ]] 8hfh1dpw3611h52z6ivxbuxkbnim1zy 0 9831 2086564 1832741 2026-08-21T07:52:51Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2086564 wikitext text/x-wiki {{cudakirin}} [[Du]] manên '''Cîbûtî''' hene. * [[Dewlet]]a [[rojhilat]]ê [[Afrîka]], binêre [[Cîbûtî (dewlet)]]. * [[Paytext]]a [[dewlet]]a [[Cîbûtî (dewlet)|Cîbûtî]], binêre [[Cîbûtî (paytext)]]. lkpfd2aipg6w9mhrinpel9w8zny2mz5 0 11548 2086565 2044811 2026-08-21T07:57:30Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2086565 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Marco Polo portrait.jpg|thumb|Marco Polo]] '''Marco Polo''' ([[1254]] - [[9ê kanûna paşîn]], [[1324]])<ref>Bergreen, Laurence (2007), Marco Polo: From Venice to Xanadu, London: Quercus, ISBN 978-1-84724-345-4</ref> seyah û kaşîfê [[Îtalya]] yê navdar e. Di malbateke bazirgan ê dewlemend de ji dayîk bûye. Zaroktiya wî di keştiyan de derbasbûye, li [[Derya Reş]] û [[Derya Spî]] (Derya Navîn) geriyaye. [[Papa Gregorius IX.]] wî û bavê wî ji bo ragihandina nameyeka olî bo [[Kubîlay Xan]] peywirdar kiriye. Sedema vê peywirdariyê 17 salan li Asya dûr digere. [[Anatoliya]], [[Mezopotamya]], [[Çîn]], [[Îran]], [[Çiyayên Pamîr]], [[Tîbet]] hwd seranser digere û dîtinên xwe dinivîsîne. Di gera xwe ya duyemîn de peywirdariya xwe bicihtîne lê di deryayê de xetereyên mezin dijî. Ji 600 zilamên xwe 580 winda dike. Di sala [[1295]]î de bo bazirganiyê vedigere [[Venedîk|Venedîkê]]. Carekê ji aliyê [[Genewîz]]an dîl tê girtin. Di zîndanê de nivîsên xwe vedinivîse û wekî pirtûk dide çapkirin. Pirtûka wî bi navê {{Bi-it|''[[Il millione]]''}} di dema xwe de dibe kaneke sereke ji bo naskirina [[Asya]] dûr, [[Afrîka]] û [[Çîn]]ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Commons|Marco Polo}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1254]] [[Kategorî:Keşifvan]] [[Kategorî:Mirin 1324]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalî yên mêr]] dem5u1anwecf1882g8dz2nhj8jkgbwr 2086566 2086565 2026-08-21T07:58:23Z Avestaboy 34898 /* */ Agahîdank 2086566 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Marco Polo''' ([[1254]] - [[9ê kanûna paşîn]], [[1324]])<ref>Bergreen, Laurence (2007), Marco Polo: From Venice to Xanadu, London: Quercus, ISBN 978-1-84724-345-4</ref> seyah û kaşîfê [[Îtalya]] yê navdar e. Di malbateke bazirgan ê dewlemend de ji dayîk bûye. Zaroktiya wî di keştiyan de derbasbûye, li [[Derya Reş]] û [[Derya Spî]] (Derya Navîn) geriyaye. [[Papa Gregorius IX.]] wî û bavê wî ji bo ragihandina nameyeka olî bo [[Kubîlay Xan]] peywirdar kiriye. Sedema vê peywirdariyê 17 salan li Asya dûr digere. [[Anatoliya]], [[Mezopotamya]], [[Çîn]], [[Îran]], [[Çiyayên Pamîr]], [[Tîbet]] hwd seranser digere û dîtinên xwe dinivîsîne. Di gera xwe ya duyemîn de peywirdariya xwe bicihtîne lê di deryayê de xetereyên mezin dijî. Ji 600 zilamên xwe 580 winda dike. Di sala [[1295]]î de bo bazirganiyê vedigere [[Venedîk|Venedîkê]]. Carekê ji aliyê [[Genewîz]]an dîl tê girtin. Di zîndanê de nivîsên xwe vedinivîse û wekî pirtûk dide çapkirin. Pirtûka wî bi navê {{Bi-it|''[[Il millione]]''}} di dema xwe de dibe kaneke sereke ji bo naskirina [[Asya]] dûr, [[Afrîka]] û [[Çîn]]ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Commons|Marco Polo}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1254]] [[Kategorî:Keşifvan]] [[Kategorî:Mirin 1324]] [[Kategorî:Nivîskarên îtalî yên mêr]] rwjdjvp3rg585bxbi15g3pl769g1wgv 0 12659 2086567 1827854 2026-08-21T08:11:34Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2086567 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|ziman2=fr}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Senegal''', Senegal welatê [[Afrîka|Afrîkaya]] rojava ye. Cîranên Senegalê; li bakur û rojava [[Morîtanya]], li rojava [[Malî]], li başûr [[Gînê]] û [[Gînê-Bîzo]] hene. Rojavayê Senegalê jî [[Okyanûsa Atlantîk]] heye. Ji xeynî van dewletan, [[Gambiya]] welatekî ku ji Okyanûsê dest pê dike û hetanî sêsed km dikeve nav axa Senegalê. Di sala 1960'an de ji Fransayê serxwebûniya xwe bidest xistiye. Paytexta Senegalê [[Dakar]] e. Nifûsa wî 11 658 000 e û zimanê fermî [[Fransî]] ye. == Ekonomî == Ekonomiya Senegalê zafê wê fistiq e ku çaxê ekonomiya wî ket dest bi masiyan û turîzmê kirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Senegal}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Senegal| ]] ef91gzfzev9d3vkthqaa1188wzv0y5x 0 15804 2086593 2085854 2026-08-21T10:01:35Z RamziNafii 176859 /* */ 2086593 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Elîşêr Efendî yê Qoçgirî | wêne = Alişêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg | sernavê_wêne = Elîşêr û hevjîna wî [[Zerîfe Xanim|Zerîfe]] | navê_din = | roja_jidayikbûnê = 1862 | cihê_jidayikbûnê = [[Azgêr]], [[Macîran]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|09|07|1937}} | cihê_mirinê = [[Pax]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye kuştin | pîşe = [[Siyasetmedar]], serokeşîr, şoreşger, dengbêj, rewşenbîr û helbestvan | meqam = [[Serhildana Qoçgiriyê|Serokê Serhildana Qoçgiriyê]] | dewr = Adara 1921ê - hezîrana 1921ê | partî = [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] | hevjîn = [[Zerîfe Xanim]] }} '''Elîşêr Efendî'''<ref>{{Jêder-malper|sernav=Alişêr Efendi|url=https://www.kurdipedia.org/?q=20221028181622442368|malper=Kurdipedia.org|roja-gihiştinê=2025-11-30|ziman=tr|pêşnav=Kurdipedia-|paşnav=کوردیپێدیا|archive-date=2024-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521221558/https://www.kurdipedia.org/?q=20221028181622442368|url-status=dead}}</ref> an jî '''Elîşêrê Şêrger''' (1862 - 9ê tîrmeha 1937an), helbestvan, dengbêj, rewşenbîr, neteweperwer û serokeşîrê [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] ya [[kurd]] bû ku di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de li kêleka artêşa rûsî li dijî [[Împeratoriya Osmanî|osmaniyan]] şer kiriye. Ew rêxînerê [[serhildana Qoçgiriyê]] û yek ji serokên sereke yên [[Serhildana Dêrsimê 1937|serhildanê Dêrsimê]] bû. Bi hevberkirina îfadeya wêjeyî bi berxwedana rêxistinkirî tê nasîn, ew di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya [[Tirkiye|komara Tirkiyeyê]] de bû yek ji serokên herî bibandor ên kurd li [[Bakurê Kurdistanê]]. Ji ber rola wî yê di diyarkirina nasnameya kurdî, seferberkirina hevpeymaniyên eşîrî û îlhama serhildanên çekdarî de ew bûye kesayetek navendî yê [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] destpêka sedsala 20an.{{Sfn|McDowell|1991|p=12}} Ew ne tenê wekî rêberê leşkerî û eşîrî bû di heman demê de wekî sembolek çandî jî dihat dîtin ku bi [[kurmancî]] helbest dinivîsand ku helbestên wî mijarên zilmê, berxwedana giyanî û yekîtiya kolektîv di nav xwe de digirtin. Di dehsalên dawîn ên osmanî û ji nû ve rêzkirina aloz a Anatolyayê de, Elîşêr wekî rêxistvanek derketibû holê ku li seranserê xetên mezhebî dixebitî û hewl dida ku nasnameya [[Elewîtî|elewiyan]] entegreyê nav şiyarbûnek siyasî ya berfirehtir a kurdî bike. Mîrasa Elîşêr ne tenê li ser beşdariya wî yê di serhildanên wekî serhildana Qoçgirî û paşê serhildana Dêrsimê de ye, lê di heman demê de li ser bandora wî ya demdirêj ê di ramana siyasî ya kurd, vegotinên sirgûniyê û bîra çandî ya devkî de jî hatiye avakirin. Jiyan û mirina wî bûye sembola tengezariyên di navbera xweseriya eşîrî, nasnameya neteweyî û projeyên avakirina dewletê ya di destpêka komara Tirkiyeyê de.{{Sfn|Serhed|1983|p=23}} == Jiyana destpêkê == Elîşêr Efendî li gundê [[Azgêr]]ê di navçeya [[Macîran]]ê ji dayik bû ku bi kevneşopî ji aliyê [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên elewî ve dihat niştecîkirin, xwedî avahiyên civakî-siyasî yên cuda û çandeke helbestî û devkî ya xurt. Malbata wî ji rêzek kesayetên ruhanî û eşîrî yên rêzdar bû ku navbeynkariya nakokiyan dikirin, rêûresmên civakî birêve dibirin û kevneşopiyeke xwendin û nivîsandinê diparastin ku li deverên çiyayî yên dûr ên Bakurê Kurdistanê neasayî bû. Dema ku ew zarok bû, ew hem bi kevneşopiyên helbestî yên klasîk ên kurdî û hem jî bi zimanê rêûresmî yê civînên olî yên elewî ve hate nasandin ku ev yek bi hêz dengê wî yê wêjeyî yê paşîn şekil da. Perwerdehiya wî ya destpêkê rêwerzên nefermî ji kesayetên olî yên herêmî bi têkiliya bi dibistanên îdarî yên osmanî re kir yek, li wir ew rastî nivîsên [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] hat. Her çend wî qet kariyerek birokrasiya osmanî ya tevahî neşopand jî, jîngeha pirzimanî nêrîna wî berfireh kir û paşê ew hişt ku li seranserê sînorên eşîrî û mezhebî danûstandinê bike. Di dawiya xortaniya xwe de, wî navûdengek wekî helbestvanek jêhatî bi dest xistibû, ku pir caran helbestên rexneyî yên neheqiyên ku ji hêla rayedarên herêmî û ajanên dewletê ve têne kirin dinivîsand.{{Sfn|Hemo|1976|p=61}} Herêma [[Qoçgiriyê]] di destpêka sedsalê de di nav guherînek kûr de bû. Zêdebûnkirina siyaseta navendîbûna osmanî, digel zextên demografîk û reformên siyasî, aloziyên di navbera elîtên eşîrî û rêvebirên ji hêla hikumetê ve hatine tayînkirin de dijwartir kirin.{{Sfn|McDowell|1991|pp=20–21}} Salên damezrandina Elîşêr bi van nakokiyan ve hatin nîşankirin û ew bi awayeke bilez tevlî nav derdorên serokatiya herêmî bibû. Şiyana wî ya vegotina gilî û gazindan bi nivîskî bandorek neasayî dabû wî û di destpêka bîst saliya xwe de ew wekî dengek derketî yê hişmendiya siyasî ya kurd li herêmê hatiye nas kirin. == Şerê Cîhanî yê Yekem (1914-1918) == Dema Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, herêmên Qoçgirî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] korîdorek stratejîk di navbera împeratoriya osmanî û [[Qefqasya]]ya ku di bin kontrola Rûsyayê de bû ku ji aliyê rûsan ve hatibû dagirkirin. Her çend Elîşêr ne efserê fermî yê artêşa osmanî be jî, wî wekî navbeynkar di navbera komên eşîrî û hiyerarşiya rêveberiya herêmî de xizmet kiriye, wî hewl daye ku leşkeriya bi zorê û desteserkirinan{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} sivik bike. Nivîsên wî yên ji vê serdemê dijwarî, birçîbûnê û polîtîkayên dijminane yên li dijî civakên elewî yên kurd ku di nav de tedbîrên cezayî yên ku ji aliyê qanûnên awarte yên şer ve têne rewakirin vedibêjin.{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} Şer pêvçûn civaka gundan zêdetir bêîstîqrar dike û Elîşêr roleke siyasî ya zêdetir digire ser milê xwe. Wî di navbera serokên eşîran de ku hem ji zordariya osmaniyan û hem jî ji pêşveçûna Rûsyayê ditirsiyan, danûstandinan hêsan kir û bêalîbûneke hişyar pêş xist ku ewlehiya gundên wan biparêze.{{Sfn|Hemo|1976|p=88}} Van destpêşxeriyan ew bi hinek rayedarên osmanî re dixe nav pevçûnan ku wî bi xurtkirina hestên cudaxwaz tawanbar dikin û di heman demê de bi tohmetên ku cihê wî di nav kurdên herêmî de xurt dike hatibû tawanbar kirin. Di salên 1917-18an de dema ku desthilatdariya osmanî lawaz dibû, Elîşêr dest bi teşwîqkirina nîqaşên li ser xwerêveberiya kurdan û pêşeroja civakên elewî yê di nav her rêziknameya piştî şer de kir.{{Sfn|Serhed|1983|p=49}} Nameyên wî yên ji vê serdemê baweriyek mezin nîşan didin ku encamên şer dê derfetên ji bo ji nû ve rêxistinbûna siyasî biafirînin û bingeha çalakvaniya wî di salên di navbera şeran de hatibû danîn.{{Sfn|Serhed|1983|p=49}} === Piştî şer (1918-1921) === Hilweşîna împeratoriya osmanî, digel tevgerên neteweperest ên reqabetkar, li Bakurê Kurdistanê dîmenek siyasî ya ne aram afirand. Elîşêr bi kûrahî tevlî derdorên siyasî yên kurd bû ku li xweserî an rêveberiya serxwebûnî digeriyan. Bi karanîna torên xwe yên di dema şer de, wî xwe wekî navbeynkar di navbera eşîrên elewî yên cihêreng de bi cih kir ku berjewendiyên wan pir caran li hev diketin. Di vê serdemê de, wî hin ji nivîsên xwe yên herî siyasî yên barkirî nivîsandin, di nav wan de helbestên ku sozên şikestî yên reformê şermezar dikirin û tevgera nîjadperest yê tirkî a hilketî ji ber armancên wê yên navendîkirinê şermezar dikirin. Bandora wî ji herêma Qoçgirî wêdetir dirêj dibû; li gorî raporê, qasidên ji Dêrsim, [[Ezirgan]] û [[Sêwas]]ê ji bo rêvebirina rewşa siyasî ya guherbar rêberiya wî xwestin.{{Sfn|Serhed|1983|p=57}} Heta sala 1920an, aloziyên di navbera serokên eşîrên kurd û Enqereyê de zêde bûn. Hewldanên hikumetê ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê - bi rêya bacên nû, daxwazên leşkeriyê û polîtîkayên koçberkirinê - bêaramiyê zêde kirin. Elîşêr di destpêkê de piştgirî da daxwaznameyên dîplomatîk û israr kir ku xweseriya çandî û îdarî ya kurd dikare bi rêyên qanûnî were misoger kirin. Lêbelê, dema ku şande ji hêla rayedaran ve hatin paşguh kirin an jî tacîz kirin, retorîka wî hişktir bû û wî dest bi piştgiriya tedbîrên berxwedana hevrêz kiribû.{{Sfn|Douglas|1992|pp=62–63}} == Serokeşîr û Serhildana Qoçgiriyê (1921) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} Ji ber nasnameya wî ya dualî wekî hem helbestvan, rewşenbîr û hem jî navbeynkarekî eşîrî yê naskirî, di destpêka salên 1920an de, Elîşêr Efendî bibû yek ji dengên herî zelal ên seferberiya kurdan û bandora wî di nav eşîrên Qoçgirî de bi taybetî xurt bibû. Herêma Koçgirî bi xwe ji aliyê etnîkî ve kurd bû û bi piranî elewî bû ku li dora hevpeymaniyên eşîran ava bibû ku xweseriyê ji desthilatdariya navendî bêtir dinirxandin. Ev pêkhateya civakî-siyasî wan ji bo berxwedanê zemînek berhemdar amade dike lê di heman demê de ji bo yekkirina eşîrên ku pir caran parçe dibin rêberiya jêhatî jî hewce dikir ku Elîşêr di vê warî roleke nerm girtibû ser milê xwe. Helwesta serhildana Qoçgiriyê di nakokiyên siyasî yên piştî hilweşîna osmaniyan û bilindbûna [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] de bû. Nûnerên herêmê name ji Enqereyê re şandin û daxwaza naskirina mafên kurdan, xweseriya çandî û rêveberiya xweser a herêmî kirin ku di gelek daxuyaniyên di dema şer de soz dabûn. Elîşêr rasterast beşdarî nivîsandina van daxwaznameyan dibe ku bi karanîna statuya xwe ya bilind û xwendin û nivîsandinê da ku fikarên kolektîv ên ku gelek eşîran parve dikirin, bîne ziman. Dema ku ev daxwazname hatin paşguhkirin an redkirin, bêhêvîbûnek berfireh li seranserê Qoçgiriyê belav bibû. Di destpêka sala 1921ê de, alozî veguherî serhildanek rêxistinkirî. Her çend di destpêkê de armanca serhildanê hilweşandina Enqereyê nebû jî, lê hewl da ku sozên siyasî yên ku rêberên kurd bawer dikirin xiyanet lê hatiye kirin, bicîh bîne. Elîşêr hem wekî stratejîstê siyasî û hem jî wekî axaftvaneke giştî derketibû holê. Axaftinên wî ku pir caran di civînên civakî yên elewiyan de dihatin kirin, têkoşînê hem wekî parastina nasnameya çandî û hem jî wekî helwestek li dijî destwerdana leşkerî destnîşan dikirin. Hebûna wî ya karîzmatîk di dîrokên devkî de pir caran wekî faktorek diyarker di komkirina eşîrên cihêreng de dihate binavkirin.{{Sfn|Serhed|1983|p=69}} Ji aliyê leşkerî ve, wî yekîneyên eşîran bi rêya toreke peyamnêr û serokên herêmî hevrêz kirin, hewl da ku taktîkên [[Şerê gerîlayî|gerîlayî]] yên kevneşopî bi pozîsyonên parastinê yên rêkxistîtir re bike yek. Hêzên Qoçgiriyê demek kurt hejmarek gund û rêyên çiyayî yên stratejîk di navbera [[Qoçgîr]] û [[Gercan (navçe)|Gercanê]] de kontrol kirin û xalên kontrolê û postên îdarî yên bingehîn ava kirin. Her çend Elîşêr bi wateya kevneşopî fermandarê meydana şer nebe jî, têgihîna wî ya stratejîk awayê biryarên serhildanê biserûber dike, nemaze di derbarê danûstandinan, agirbestan û dûrketina ji pevçûnên rasterast bi hêzên tirk ên serdest re têgihîna wî ya stratejîk tê bikar anîn. [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta netewepersta a tirkî]] ku ji vê îdiaya xweseriya kurdan aciz bû, hêzên di bin fermandariya [[Nûredîn Paşa]] û yekîneyên ne rêkûpêk ên ku bi hovîtiya xwe dihatin nas kirin ber bi herêmên kurdan ve hatibûn şandin. Vegotinên kurd ên hemdem tundûtûjiya berfireh li dijî sivîlan vedibêjin û îdia kirin ku tevahiya gundên ku bi gumana ku sempatiyên wan ji bo serhêldêran heye, hatine şewitandin an jî nifûs ji holê hatine rakirin. Elîşêr van wehşetan di name û helbestan de belge kiriye ku Enqereyê bi xiyanet û hovîtiyê tawanbar dike, ji ber vê wêrankirinên hikûmeta tirk hewl daye ku berxwedanek zêdetir kom bike û di heman demê de bang li raya navneteweyî jî kiriye. Tevî pêşketinên destpêkê, serhildêrên kurd bi dijwariyên mezin re rûbirû mabûn. Hevpeymaniya eşîra Qoçgirî ne yekreng bû; nakokiyên navxweyî yên li ser desthilatdarî, stratejî û belavkirina çavkaniyan yekîtiyê xira kiribû.{{Sfn|McDowell|1991|p=46}} Hinek eşîr ji tirsa hêza zêde ya artêşa tirk ji bo zêdekirina pevçûnê dudil bûn. Wekî din, şert û mercên zivistanê, kêmasiyên montiqî û nebûna piştgiriya derve bibû sedema qelsbûna tevgerê. Di bihara 1921ê de êrîşa tirkan dijwartir dibe. Çeteyên [[Topal Osman]] kampanyayek tirsandinê pêk anîn ku armanc ew bû ku moralê berxwedanê bişkînin. Her çend delîlên arşîvê yên piştrastkar bi sinor bin jî, gelek çavkaniyên eşîrî bi berdewamî hovîtiyên berfireh radigihînin. Li gorî kevneşopiyên devkî yên kurdan, Osman bi xwe fermana komkujiyan li çend gundên elewiyan dabû ku sivîlên bêçek û rêberên dînî hatibûn kuştin.{{Sfn|Serhed|1983|pp=81–82}} Elîşêr, di bersiva van kiryaran de, bi îdiaya ku radestbûn dê cezayê kolektîv bîne, ji danûstandinên siyasî ber bi parêzvaniya tevahî ya parastina çekdarî ve diçe. Têkçûna serhildana Qoçgiriyê ne bi şerekî yekane yê biryardar hêdî hêdî pêk hatiye. Hêzên tirk ji çend aliyan ve pêşve çûn, kelehên serhildanê îzole kirin û rêyên sereke yên ku Qoçgirî bi Dêrsimê ve girêdidan girtin. Her ku gund yek bi yek diketin, Elîşêr hewl dide ku vekişînê organîze bike û rêyên ewle ji bo sivîlan peyda bike lê hêzên ne rêkûpêk gelek caran rêyên rewiyan girtin. Van bûyeran bandorek kûr li ser bîra kurdên elewî hiştin ku di stran û helbestan de bi berdewamî têne behs kirin ku hem qehremanî û hem jî trajediyê bi serokatiya Elîşêr ve girêdidin. Di cih de piştî vê bûyerê, Enqere cezayên giran li ser nifûsa herêmî ferz kir. Rapor behsa girtinên girseyî, koçberkirinên bi darê zorê û înfazên bi kurtasî dikin. Her çend hejmarên rastîn ên qurbaniyan hê jî nîqaşkirî be jî, dîroknasên nû texmîn dikin ku herî kêm çend hezar sivîl hatine kuştin û gelekên din jî ji cih û warên xwe bûne. Elîşêr bi xwe bûye sembola berxwedanê, hem ji ber serokatiya xwe dihat pesindan û hem jî ji hêla rayedarên tirk ve dihat hedefgirtin ku wî wekî rêberek neteweperest ê xeternak didîtin.{{Sfn|McDowell|1991|p=51}} Di dawiyê de, Qoçgirî destpêka veguherîna Elîşêr ji rêberekî rewşenbîr ê herêmî ji bo semboleke neteweyî ya berxwedana kurdan nîşan daye. Tepeserkirina serhildanê bingeha rola wî ya pêşerojê di serhildana Dêrsimê de daniye ku ew ê dîsa xwe di pêşengiya pevçûna di navbera tevgerên xweseriya kurdan û dewleta tirk de bibîne.{{Sfn|Douglas|1992|p=85}} == Serhildana Dêrsimê (1937-1938) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}}[[Wêne:Sey Riza.jpg|thumb|[[Seyîd Riza]], serokê giştî yê serhildana Dêrsimê]] Di mehên destpêkê yên serhildana Dêrsimê ya sala 1937an de, Elîşêr Efendî ne wekî fermandarekî meydana şer bû, wekî kesayetiyek siyasî û rewşenbîrî ya giring derketibû holê ku di navbera eşîrên kurd ên navenda Dêrsimê bibû alîkar ku hevgirtinê xwe biparêzin. Bandora wî ji xebata wî ya berê wekî helbestvan, navbeynkar û ramanwerê neteweperwer dihat ku wî wekî yek ji wan kêm kesan bi cih kiribû ku di serdema zexta leşkerî ya zêde ya dewleta tirk de vîzyonek siyasî ya hevbeş a kurd diyar bike. Elîşêr bi navûdeng û bi jêhatîbûna xwe ya axaftinê bikaranî ku hevkariya nav eşîran teşwîq bike û li dijî dijayetiyên demdirêj derkeve, nemaze li dora gundên [[Pax]] û Laç ku wî demek dirêj bi rûspiyên eşîran re danûstandinan kiribû.{{sfn|Douglas|1992|pp=144–145}} Hebûna wî bûye alîkar ku nîqaşên di navbera rêberan de aram bike ku li ser ka divê ew çiqas bi tundî li hember polîtîkayên bêçekkirinê yên dewletê li ber xwe bidin, dabeş bûn.{{sfn|Hemo|1976|p=212}} Elîşêr bêtir beşdarî komkirina îstîxbarat û ragihandina herêmî bû. Ew di nav wan kesan de bû ku hewl dida encumenên eşîran li ser mezinahiya operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê yên nêzîk hişyar bike û ji bo dûrketina ji pevçûnên tenê yên ku dê komên piçûktir bi şikestina bilez re rûbirû bihêlin, hişyarî û yekîtî pêşniyaz kir. Şiyana wî ya gerandina di navbera deverên eşîrî yên cuda de û axaftina bi rêberên cuda re wî kir yek ji wan kesên kêm li Dêrsimê ku di dema krîzê de dikarîbû hevrêziyek siyasî biparêze. Tevî van hewldanan, ew her wiha bi berxwedana ji aliyên ku baweriya xwe bi serokatiya eşîrî ya jorîn nedianîn an jî bawer dikirin ku pevçûna çekdarî neçar e, re rûbirû ma. Gotinên devkî vedibêjin ku ew bênavber di navbera gundan de digeriya, kesayetiyên mîna [[Seyîd Riza]], Kamer, serokên [[Demanan (eşîr)|demanan]] û serokên eşîrên piçûktir teşwîq dikir ku hevkariyê bikin. Ev xebat pir giring bû: parçebûna navxweyî di dîrokê de qelsiya herî mezin a Dêrsimê bû û Elîşêr fêm kir ku hevrêziya siyasî tenê rêya pêşîgirtina li hilweşînek bilez bû. Artêşa tirk wî wekî yek ji stûnên herî giring ên ne-leşkerî yên serhildanê didît. Çend raporên hemdem ên wê serdemê wî wekî "şiîrbaz-ajîtator" bi nav kirin, kesayetek ku prestîja wî hişt ku serhildêr moral û hevrêziya xwe biparêzin tevî hêzên serdest ên li dijî wan rêz bûne.{{sfn|McDowell|1991|p=98}} Vê nirxandinê bandor li biryara Enqereyê kir ku wî zû hedef bigire. Fermanên operasyonel ên tirk ji bihara 1937an tekezî li ser jiholêrakirina "hêmanên rewşenbîr" kirin ku bawer dikirin ku ew hinceta îdeolojîk a serhildanê didomînin.{{sfn|Serhed|1983|p=59}} == Mirina wî == [[Wêne:Alişer-2.png|thumb|Wêneyî laşê Elîşêrê Qoçgirî nêzikiya gundê Paxê, Dêrsim (1937)]] Mirina Elîşêr di dema kemînekê de li herêma gundê Paxê di sala 1937an de çêbû û piraniya vegotinên kurd û Rojavayî li hev dikin ku ew kuştinek bi zanebûn û armanckirî bû. Li gorî kesên saxmayî ji gundên nêzîk, leşkerên tirk piştî wergirtina îstîxbaratê - dibe ku ji hevkarên herêmî - li ser tevgerên Elîşêr, herêm dorpêç kirin. Elîşêr û jina wî Zerîfe dema ku hewl didan ku biçin deverek ewletir a kûrtir di çiyayan de hatin girtin. Şahidan paşê diyar kirin ku wî red kir ku teslîm bibe û ji nêz ve hate gulebarankirin û piştî demek kurt Zarîfe hate kuştin. Laşên wan ji bo demekê wekî hişyariyek ji bo nifûsa derdorê hatin hiştin, taktîkek ku ji hêla hêzên tirk ve di dema kampanyayê de dubare hate bikaranîn ku bingehên sembolîk ên berxwedanê têk bibin.{{sfn|Hemo|1976|p=219}} Mirina wî bandorek kûr li ser moral û hevgirtina siyasî ya serhildanê kiribû. Elîşer wekî yek ji çend pirên di navbera berjewendiyên eşîrî yên hevrikî de xizmet kiribû û dûrxistina wî îhtîmala parastina toreke berxwedanê ya yekgirtî bi giringî kêm kir. Di hefteyên piştî kuştina wî de, çend eşîr ji operasyonên hevrêz vekişiyan û nebaweriya di navbera serokên eşîran de zêde bû. Vê parçebûnê rê li ber êrîşên leşkerî yên mezintir ên Tirkiyeyê yên dawiya salên 1937 û 1938an vekir, heta wê gavê serhildan piraniya rêwerz û kapasîteya xwe ya stratejîk a berê winda kiribû.{{sfn|Douglas|1992|p=150}} == Helbestên wî == Elîşer bi kurmancî helbest dinivîsand û gotin digot.{{Sfn|Dersimi|1952|p=279–280}} Helbestvan û şaîr Elîşer ku car caran bi navê ''Taki'' helbest dinivîsand, di helbestên xwe de gelek caran motîfên baweriya elewî ya kurd bi kar dianî û bi danîna hêmanên baweriyê di armancên xwe yên siyasî de her du warên -siyasî û olî- bi hev re dikir yek. Bi vî awayî, divê ku niyeta wî ew bûya ku bi bandorkirina têkiliya xwe bi raya giştî re îdealên xwe yên siyasî hêsantir qebûl bike an jî di nav civakê de xurt bike.{{Sfn|Soileau|2018|p=214}} Alîşer di helbesteke bi kurdî de wiha nivîsandiye û bi behskirina zilm û hovîtiya [[Topal Osman]] heqaret lê kiriye:{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} {{Quote box|Çiyayê [[Pilemor]]ê divê bikşîne,<br>Ez yavaş çûm cem wî,<br>Bila mala tê bişewite, xwînwaro [[Topal Osman]],<br>tê xortên me gulebaran kirin,<br>Û tu dozê li me dikî,<br>Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e,<br>Du bi berfê çiya di nav lepên wî de pêça,<br>Bila [[Elî|Şahê Merdan]] bigihîje me,<br>Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e,<br>Du û berfê çiya nixumand,<br>Herin, herin, eşîr, herin,<br>Wan mirîyên me di deriyê me de kilît kirin,<br>Wan bûkên teze kuştin û zêrê serê wê girtin,<br>Dilê min xemgîn e, birayê min xemgîn e,<br>Du bi berfê çiya girt,<br>Pirên bin Pilemorê du-sê ne,<br>Wan bûk û zava kuştin dema ku ew du-sê salî bûn,<br>Doza me ji bo dadbariyê bimîne, ji ber ku [[Huseyn bin Elî|Îmam Huseyn]],<br> Dilê min xemgîn e, bira xemgîn e.}}Di vê helbestê de, wehşetên ku Topal Osman di bûyerên Qoçgirî de kiriye, bûyerên xirab û mexdûriyet têne vegotin û ev zilm ji Îmam Huseyn re tê gotin ku dîsa wekî sembola bindestan di baweriya [[Elewîtî|elewîtiyê]] de tê dîtin.{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} Wekî di mînakên jorîn de, Elîşêr di helbestên xwe de gelek caran mijarên hêmana elewîtiyê û herwiha daneyên têkildarî bûyerên wê serdemê bikaraniye.{{Sfn|Soileau|2018|p=216}} == Mîras == Mîrasa Elîşêr Efendî bi giranî di nasnameya wî ya dualî de wekî aktorekî siyasî û yek ji aşiqên mezin ên dawîn ên Dêrsimê kok digire. Helbest, şîn û stranên wî yên vegotinî piştî mirina wî demek dirêj berdewam kirin, bûn beşek ji kanona devkî ya herêmê û şekil dan ka nifşên paşîn çawa trawmaya bûyerên 1937-38an fam kirin.{{sfn|Serhed|1983|p=71}} Nivîskar û dîroknasên kurd ên li diyasporayê di salên 1960 û 1970an de pir caran wî wekî kesayetek ku yekbûna îfadeya çandî û berxwedana siyasî temsîl dikir nîşan dan - modelek ji bo tevlêbûna rewşenbîrî ku bi parçebûna eşîrî ya wê serdemê re berevajî bû.{{sfn|Hemo|1976|p=234}} Navê wî bi ramana parastina nasnameya elewî-kurdî ya cihêreng a Dêrsimê re li hember zexta dewletê ve girêdayî ye. Di bîra siyasî de, Elîşêr bû pêşengê sembolîk ê tevgerên neteweperwer ên kurd ên paşê, nemaze yên ku giringiyê didin vejîna çandî li ser rêxistina leşkerî ya saf.{{sfn|McDowell|1991|p=116}} Bîranînên li Dêrsimê û di nav civakên diyasporê de pir caran wî wekî "dengê çiyayan" bi nav dikin, û rola wî ne tenê wekî piştgirekî serhildanê lê wekî otorîteyek exlaqî û helbestî ku mirina wî nîşana tepeserkirina tevahiya cîhanek çandî bû, tekez dikin.{{sfn|Douglas|1992|p=151}} Mîrasa wî di [[wêjeya kurdî]] ya hemdem, muzîk û dîroka giştî de xuya dibe, ku ew wekî yek ji kesayetiyên çandî yên herî bi bandor ên ku bi tevgerên kurd ên destpêka sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê ve girêdayî ne tê bîranîn. [[Nûrî Dêrsimî|Mehmed Nûrî Dêrsimî]] di derbarê Elîşêr Efendî wiha got: {{Quote box|"Elîşêr ku [[zimanê kurdî]] bi awayekî pir baş xwendî û analîz kiribû, gelek helbestên neteweyî bi kurdî afirandine û van helbestan bi sazên xwe yên xweşik ji gel re pêşkêş kiriye, hestên neteweyî yên eşîran hişyar kiriye, bi gotin û sazên xwe xwestekên bilind ên kurdan hişyar kiriye û bi ruh, gotin û sazên xwe yên bilind xem û janên kurdan giriyane."|align=|author=[[Nûrî Dêrsimî|Mehmed Beyter Nûrî Dêrsimî]], ''Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de'', (1952){{Sfn|Dersimi|1952|p=279–280}}}} {{Paqij}} == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî|pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Demir |pêşnav=Halim |sernav=Milli Mücadele: Kuvay-ı Milliye - İttihatçılar ve Muhalifler |weşanger=Ozan Yayıncılık |sal=2008 |isbn=9789944143219 |ziman=Tr }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |sernav=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |lînka-sernav=A Shameful Act |tarîx=2007 |weşanger=Picador |isbn=9781466832121 |lînka-nivîskar=Taner Akçam }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1862]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwasê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1937]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê]] hjauvcf7nfe4wyoq6cpaengt089qnu4 0 16965 2086470 1994311 2026-08-20T12:34:45Z Kurê Acemî 105128 /* H. C. Andersen bi kurdî */ 2086470 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Hans Christian Andersen | wêne = Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg | sernavê_wêne = Andersen di sala 1869 de | pîşe = Nivîskar | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|2|4|1805}} | cihê_jidayikbûnê = [[Odense]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = {{Mirin|4|8|1875|2|4|1805|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Kopenhagen]], Danîmarka | netewe = Danîmarkî | ziman = Danîmarkî }} '''Hans Christian Andersen''', bi kurtasî H.C. Andersen (jdb. [[2ê nîsanê|2ê nîsana]] [[1805]] li [[Odense]], li girava [[Fünen]], [[Danîmarka]] - m. [[4ê tebaxê|4ê tebaxa]] [[1875]] li [[Kopenhagen]]), helbestvan û nivîskarê navdar ê danîmarkî ye. Ew di malbateke kedkar ê xizan de jidayîkbûye. Gorî derfetên xwe gelek ger lidarxistiye û ji gerên xwe sûd wergirtiye. Li dijî sazûmaniya dîldariyê (koletiyê) derketiye. Çîrok nivîsîne herwekî. Çîrokên wî di demekê kurt de li cîhanê belav bûne, û hêj jî wekî bêhempa tên dîtin. Wî ji bo zarokan gelek çîrok û pirtûk nivîsîne. A rastî zarokên cîhanê gelek deyndar û spasdarê Andersen in. == Hin ji çîrokên H. C. Andersen ên nemir == * ''[[Keçika niftikfiroş]]'' (kibrîtfiroş) * [[Stiya berfê]] * ''Prînsesa rind û lovî'' * ''Klaûsê piçûk û yê mezin'' * ''[[Periya deryayî ya biçûk]]'' * ''Çêlikê werdega nerind'' * ''[[Xwelîxan|Sînderella]]'' * ''[[Bilbil û Împeratorê Çînê]]'' * [[Cilûbergên Nû yên Şah]] * [[Tilîkê]] * [[Behlûlê dîn]] == H. C. Andersen bi kurdî == * ''Çîrok û serpêhatî''. Wergêr: [[Ezîzê Gerdenzerî]], [[Weşanên Doz]], [[Stembol]], 2012. * ''[[Periya avê]] û çîrokên din''. Wergêr: Ezîzê Gerdenzerî, [[Rewan]], 2013. * ''Çîrokên Andersen''. Wergêr: [[Nesrîn Rojkan]], [[Weşanên Morî]], [[Amed]], 2020.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/culture-art/11102020</ref> * ''Ji edebiyata denîmarkî: Keçika kibrîtfiroş''. Wergêr: [[Bişarê Segman]], [[Ronahî (kovar)|Ronahî]], 19:1943, r. 378-379.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=378-379}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Hans Christian Andersen| ]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên bîseksuel]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1875]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên bîseksuel]] [[Kategorî:Zargotina danîmarkî]] ccuno9vcj6n8ocq0mztcwyyhikml6o6 0 30348 2086490 1968995 2026-08-20T18:53:52Z Penaber49 39672 /* */ 2086490 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] g3xvmgawb25nrkek1p770gdso0ye7d4 2086491 2086490 2026-08-20T18:54:33Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2086491 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê Afri navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] pg80lku34o47o0x274ggx97z6nqhd7d 2086492 2086491 2026-08-20T18:56:01Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2086492 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9lxgg0balmft7ew4o9wvopgejnhjos3 2086493 2086492 2026-08-20T19:00:00Z Penaber49 39672 2086493 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0zwlc0o216d4x2azs2rloj1ci4om4cz 2086494 2086493 2026-08-20T19:02:52Z Penaber49 39672 /* Etîmolojî */ 2086494 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0huk2jerc30zevf6joikx1ek9k3xnao 2086495 2086494 2026-08-20T19:07:47Z Penaber49 39672 2086495 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] lpvqfemjgcty8t5elx7io6bh3w9fjlo 2086496 2086495 2026-08-20T19:10:29Z Penaber49 39672 2086496 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ebfs5h8xz0y9bqvzhg23dk7wk3hqk2n 2086497 2086496 2026-08-20T19:16:13Z Penaber49 39672 /* */ 2086497 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] e7e3fvha5oqezjz1tnipyehbx9e2ww3 2086500 2086497 2026-08-20T19:54:25Z Penaber49 39672 2086500 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] kari4jk9x4jrhm32o0tgzvu3k6s49uo 2086501 2086500 2026-08-20T19:56:21Z Penaber49 39672 2086501 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir ['dewlemend'] re hevwate ye." == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] lsqoyycw7z3agobfdbvyiz5k9gq3t7b 2086503 2086501 2026-08-20T20:16:29Z Penaber49 39672 2086503 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] d0uw8b3s1ml3fsie2un37ajvxivb7uf 2086504 2086503 2026-08-20T20:17:50Z Penaber49 39672 2086504 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] f8wi4nud2a8avxx60dsul4p25rxzwuw 2086505 2086504 2026-08-20T20:20:47Z Penaber49 39672 2086505 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîka wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3ig247o5b6c6ivnhbih2yud0dwdnn8j 2086506 2086505 2026-08-20T20:25:53Z Penaber49 39672 2086506 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] d42b9j1y3m66etun7js6o89fni57hv5 2086507 2086506 2026-08-20T20:31:11Z Penaber49 39672 2086507 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê bi cih bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Fasê, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6kx1j74yavltdcz547hkji8kxs3a36v 2086508 2086507 2026-08-20T21:52:49Z Penaber49 39672 2086508 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê bi cih bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Fasê, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] epeehu02uz639lkrps4pn5x8ba53fro 2086509 2086508 2026-08-20T21:57:39Z Penaber49 39672 2086509 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê bi cih bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Fasê, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5ifcm82hni8ld42gby1qgq0u2kfjwod 2086510 2086509 2026-08-20T21:59:47Z Penaber49 39672 2086510 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê bi cih bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Fasê, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 52wpjh9b68e015i0tlc1g2ojv8faxbm 2086511 2086510 2026-08-20T22:27:24Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2086511 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê nîjer-kongoyî diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1p7ueffub081eg0uhe051mwyvmtyv7c 2086513 2086511 2026-08-20T22:29:16Z Penaber49 39672 2086513 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2wlwvnhj0kdfzf9jowkr6mgea4mc70w 2086514 2086513 2026-08-20T22:30:57Z Penaber49 39672 2086514 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] qbwa2t6tjk8ddqqnah2zcn6bacycqqp 2086515 2086514 2026-08-20T22:34:42Z Penaber49 39672 2086515 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] dn16ped4u0lhik7cpmwn2hypjyni1vh 2086516 2086515 2026-08-20T22:36:47Z Penaber49 39672 2086516 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 247ha5wmwio7nlcri7uxd2s1yjfxo9t 2086536 2086516 2026-08-21T06:25:34Z Penaber49 39672 2086536 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] bykmft8nwz3dzdo4p8k63oza5hv7js9 2086537 2086536 2026-08-21T06:35:55Z Penaber49 39672 2086537 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û padîşahiyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û asîmîlasyonê di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Padîşahiya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza keyaniya kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] r4uqadcd3fm5q8xtdgbetlcdotv11nd 2086538 2086537 2026-08-21T06:40:41Z Penaber49 39672 2086538 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û padîşahiyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û asîmîlasyonê di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8bvc5egayj2fycu75yo2o5jhqkp0m9f 2086540 2086538 2026-08-21T06:47:37Z Penaber49 39672 2086540 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û padîşahiyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û asîmîlasyonê di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 0rvbw5a97jcpia13dx4vh798qhfpqsr 2086547 2086540 2026-08-21T06:54:31Z Penaber49 39672 2086547 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û padîşahiyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û asîmîlasyonê di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1rbyn28mtyrh4zp17zll5lmpms33fnj 2086549 2086547 2026-08-21T06:56:44Z Penaber49 39672 2086549 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û padîşahiyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û asîmîlasyonê di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2lw3ms69o5k5ymlnrkued4x1tuf5atk 2086551 2086549 2026-08-21T06:58:09Z Penaber49 39672 2086551 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û asîmîlasyonê di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] o2ill6kr6s5704inbihb2biyxtbpwxb 2086552 2086551 2026-08-21T06:58:46Z Penaber49 39672 2086552 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku diçû hem zuwa û hemû jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] r1rohod8du1b7ti1ha22dx0t4dc1mtg 2086558 2086552 2026-08-21T07:23:49Z Penaber49 39672 2086558 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9tsvc71k7lhz876hkirhd3o9qtx7d1d 2086569 2086558 2026-08-21T08:27:27Z Penaber49 39672 2086569 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ajy2hncojxusmn57mua95lrc5sy9xom 2086571 2086569 2026-08-21T08:36:17Z Penaber49 39672 /* Qiloçê Afrîkayê */ 2086571 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû ku di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] a0bosw5y82q0687aym8oweft4che27d 2086572 2086571 2026-08-21T08:40:01Z Penaber49 39672 2086572 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] ctekmxltfx7pkw8qbk8gjrokj1recuv 2086573 2086572 2026-08-21T08:41:24Z Penaber49 39672 2086573 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] lo0at75n9tclbdyp3a913g3po5i5avy 2086574 2086573 2026-08-21T08:45:22Z Penaber49 39672 2086574 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] hmi62154ch7q4c7hf6290g4o2i1i8zr 2086575 2086574 2026-08-21T08:51:10Z Penaber49 39672 2086575 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê Başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] i2vskltbbk38cyfbq7g3howorve85jy 2086591 2086575 2026-08-21T09:26:50Z Penaber49 39672 2086591 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] nyobj075x2cazi7gksr9qaqozxrc75k 2086592 2086591 2026-08-21T09:28:23Z Penaber49 39672 2086592 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem a herî mezin û parzemîna duyem a herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa 1.4 milyar kesê ji sedî 18 nifûsa mirovî ya cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an de nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîrê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîrê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê Nîlê bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê Deryaya Navîn ku wekê Lîbyaya Kevnar jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn. Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn. Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê" lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike. Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayîr û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê Lîbyayê ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin. Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya Împaratoriya Bîzansê (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê". * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye." Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne. Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye kevş kirine. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin. Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine. Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser Deryaya Sor, Tengava Cîbraltarê li Maroko, an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misrê ji parzemînê derketine. Di dawiya serdema qeşayê de ku tê texmînkirin ku li dora 10.500 salên {{bz}} bû, çola sehrayê dîsa veguherî geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa vê çola afrîkî ji bilindahiyên hundir û peravî yên Afrîkayê vegeriyane û wêneyên hunera kevirî Sahraya berhemdar û nifûsên mezin ên li Tassili n'Ajjer hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar salên berê niha nîşan didin. Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye. Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin. Li Rojavayê Afrîkayê qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine. Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava. Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine. === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin. Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye. Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye. Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê. Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misrê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê herêma levantê axa kenaniyan, mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misrê xistiye serdemeke zêrîn. Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye. ==== Qiloçê Afrîkayê ==== Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine. Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi pişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin. Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye birevebirin. Şivanên koçber li Somalî ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana Romayê, ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine. Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin. Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyanitê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye. ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîland}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] kxcbtwdbcm671xrw6zx5p5wic1tjrc5 0 76425 2086594 2044953 2026-08-21T10:51:06Z Avestaboy 34898 2086594 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Yu-Gi-Oh!''' (bi japonî: 遊☆戯☆王, ''Yū-Gi-Ō'', bi wateya "Keyê Lîstikan") navê [[manga|rêzemangayekî]] ye ku ji aliyê xêzkar [[Kazuki Takahashi]] ve hatiye afirandin. Ji Yu-Gi-Oh! rezefîlmên animekirî û pir tiştên bazarkirinê hene di wan de jî kartên berhevok yên leystin ( trading card game ) hene ku bi qada navnetewî jî biserkeftî bû. Naverok derbarê xwendekar Yugi de ye ku lîstikan pir hez dike û di destpêk de berdîware. Yugi bi rojekî pazilekî Misira kevnar hal dike û wisa canê [[fîrewn]]ekî [[misir]] ji pazilê de hişyar dibe. Bi hevra bi fîrewnê ku ji bo [[dadmendî]] ye û yên bêdad cezadike ew bi pir cengan de geleka cîhanê ji hilweşînê de bifilitîne. Hevalên din bi taybet Katsuya/Joey, Hiroto/Tristan û Anzu/Téa li pişt de wî de disekinîn û alîkar dikin. Pazila Misirê (bi resen: ''Millennium Puzzle'') lê belê tenê yek ji heft artefaktên Misirê ne, ku divê hêzên wan hene cîhanê hilweşînin . Lema pir mirovên bêd dixwazin pazila misirî bidin nav destên xwe. Lê belê Yûgî bi hevalên xwe dijê wan şer dikin. == Naverok == Xwendekarê japonî Yugi Muto pazilek sêberî ya misira kevnar ji bapîrê xwe distîne wê pazil kesek pêşde nikar bû çêke . Dema Yûgî wê pazilê hal dike canê fîrewnekî kevnar hişyar dibe ku bîranîn wê jêbirî bûye . Wê demê de Yûgî û canê fîrewn bedenekî şirove dikin. Bi aliyê lîstîka kartan ''Duel Monsters'' ("Cinawirên [[Duşerkî]]") ewna dixwazin bîrê windabûn yê Yami (fîrawîn navê xwe rastî de destpêkê de nas ke û li ser navê Yami dixwazê bi nav be) gêrî bînin . Pazila misirî lê belê tenê yek ji heft artefaktên misirî ye ku divê hêza wan hebe ku cîhanê hilweşîne . Lema pir mirovên bêd dixwazin pazilê dixin di nav destên xwe. Lê belê Yugi bi alikariya hevalên xwe dijê wan şer dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Werger çavkanî|de|Yu-Gi-Oh!}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên li ser lîstikên kartan]] 48s8kjyfeqk4m9kvq2kxz0b9k7kebyn 2086601 2086594 2026-08-21T11:02:44Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2086601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Yu-Gi-Oh!''' (bi japonî: 遊☆戯☆王, ''Yū-Gi-Ō'', bi wateya "Keyê Lîstikan") navê [[manga|rêzemangayekî]] ye ku ji aliyê xêzkar [[Kazuki Takahashi]] ve hatiye afirandin. Ji Yu-Gi-Oh! rezefîlmên animekirî û pir tiştên bazarkirinê hene di wan de jî kartên berhevok yên leystin ( trading card game ) hene ku bi qada navnetewî jî biserkeftî bû. Naverok derbarê xwendekar Yugi de ye ku lîstikan pir hez dike û di destpêk de berdîware. Yugi bi rojekî pazilekî Misira kevnar hal dike û wisa canê [[fîrewn]]ekî [[misir]] ji pazilê de hişyar dibe. Bi hevra bi fîrewnê ku ji bo [[dadmendî]] ye û yên bêdad cezadike ew bi pir cengan de geleka cîhanê ji hilweşînê de bifilitîne. Hevalên din bi taybet Katsuya/Joey, Hiroto/Tristan û Anzu/Téa li pişt de wî de disekinîn û alîkar dikin. Pazila Misirê (bi resen: ''Millennium Puzzle'') lê belê tenê yek ji heft artefaktên Misirê ne, ku divê hêzên wan hene cîhanê hilweşînin . Lema pir mirovên bêd dixwazin pazila misirî bidin nav destên xwe. Lê belê Yûgî bi hevalên xwe dijê wan şer dikin. == Naverok == Xwendekarê japonî Yugi Muto pazilek sêberî ya misira kevnar ji bapîrê xwe distîne wê pazil kesek pêşde nikar bû çêke . Dema Yûgî wê pazilê hal dike canê fîrewnekî kevnar hişyar dibe ku bîranîn wê jêbirî bûye . Wê demê de Yûgî û canê fîrewn bedenekî şirove dikin. Bi aliyê lîstîka kartan ''Duel Monsters'' ("Cinawirên [[Duşerkî]]") ewna dixwazin bîrê windabûn yê Yami (fîrawîn navê xwe rastî de destpêkê de nas ke û li ser navê Yami dixwazê bi nav be) gêrî bînin . Pazila misirî lê belê tenê yek ji heft artefaktên misirî ye ku divê hêza wan hebe ku cîhanê hilweşîne . Lema pir mirovên bêd dixwazin pazilê dixin di nav destên xwe. Lê belê Yugi bi alikariya hevalên xwe dijê wan şer dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Werger çavkanî|de|Yu-Gi-Oh!}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên li ser lîstikên kartan]] [[Kategorî:Yu-Gi-Oh!| ]] 5c2p5mxqh17ih199o47g5ry6pf95hfi 2086606 2086601 2026-08-21T11:18:04Z Avestaboy 34898 2086606 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Yu-Gi-Oh!''' (bi japonî: 遊☆戯☆王, ''Yū-Gi-Ō'', bi wateya "Keyê Lîstikan") navê [[manga|rêzemangayekî]] ye ku ji aliyê xêzkar [[Kazuki Takahashi]] ve hatiye afirandin. Ji Yu-Gi-Oh! rezefîlmên animekirî û pir tiştên bazarkirinê hene di wan de jî kartên berhevok yên leystin ( trading card game ) hene ku bi qada navnetewî jî biserkeftî bû. Naverok derbarê xwendekar Yugi de ye ku lîstikan pir hez dike û di destpêk de berdîware. Yugi bi rojekî pazilekî Misira kevnar hal dike û wisa canê [[fîrewn]]ekî [[misir]] ji pazilê de hişyar dibe. Bi hevra bi fîrewnê ku ji bo [[dadmendî]] ye û yên bêdad cezadike ew bi pir cengan de geleka cîhanê ji hilweşînê de bifilitîne. Hevalên din bi taybet Katsuya/Joey, Hiroto/Tristan û Anzu/Téa li pişt de wî de disekinîn û alîkar dikin. Pazila Misirê (bi resen: ''Millennium Puzzle'') lê belê tenê yek ji heft artefaktên Misirê ne, ku divê hêzên wan hene cîhanê hilweşînin . Lema pir mirovên bêd dixwazin pazila misirî bidin nav destên xwe. Lê belê Yûgî bi hevalên xwe dijê wan şer dikin. == Naverok == Xwendekarê japonî Yugi Muto pazilek sêberî ya misira kevnar ji bapîrê xwe distîne wê pazil kesek pêşde nikar bû çêke . Dema Yûgî wê pazilê hal dike canê fîrewnekî kevnar hişyar dibe ku bîranîn wê jêbirî bûye . Wê demê de Yûgî û canê fîrewn bedenekî şirove dikin. Bi aliyê lîstîka kartan ''Duel Monsters'' ("Cinawirên [[Duşerkî]]") ewna dixwazin bîrê windabûn yê Yami (fîrawîn navê xwe rastî de destpêkê de nas ke û li ser navê Yami dixwazê bi nav be) gêrî bînin . Pazila misirî lê belê tenê yek ji heft artefaktên misirî ye ku divê hêza wan hebe ku cîhanê hilweşîne . Lema pir mirovên bêd dixwazin pazilê dixin di nav destên xwe. Lê belê Yugi bi alikariya hevalên xwe dijê wan şer dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Werger çavkanî|de|Yu-Gi-Oh!}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên li ser lîstikên kartan]] [[Kategorî:Mîtolojiya misirî di anîme û mangayan de]] [[Kategorî:Yu-Gi-Oh!| ]] g5509r02or2mnes9ok9ueoqhlc6iej2 0 82182 2086635 2032238 2026-08-21T11:55:38Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2086635 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Dragon Ball GT''' (bi japonî: ドラゴンボール GT ジーティー, ''Doragon Bōru Jī Tī'') berdewamiya duyem a rêzeanimeya [[Dragon Ball]] e. Ew ji destpêkê ve wekî anime hate çêkirin û ne li ser bingeha rêzemanga ye wek mînak Dragon Ball û [[Dragon Ball Z]] ya [[Akira Toriyama]]. Toriyama ji bo Dragon Ball GT tenê wek şêwirmendê hunerî xebitî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Naverok == === Konsepsiyon === Dragon Ball GT deh sal piştî dawiya plana mangaya resen û pêkanîna wekî [[rêzefîlm]] dest pê dike.Alakî, ku bi bingehî li ser şer û serpêhatiyên şexsî ye, dikare li ser beşên cihêreng were dabeş kirin - bi vî rengî sagayan - ku her du jî vedigerin ser bûyerên pêşîn ên çalakiya orjînal, lê di heman demê de bi serfirazî li ser hevûdu jî ava dikin, hevûdu şert digirin û rê li ber çareyekê digirin. === Super-Dragon-Balls === ==== Beşên 1 heta 22 ==== Son Goku û Oob li qesra Xwedê perwerde dibin, di de Prens Pilav xwe dixuşîne, yê ku di dawiyê de dixwaze daxwaziya serdestiya cîhanê bicîh bîne. Ew Super Dragonballan ku ji hêla Piccolo ve hatibû afirandin , dibîne . Di heman demê de, ew bi şaşî xwest ku Son-Goku wekî berê dîsa biçûk be. Super Dragonballan naha li tevahiya galaksiyê belav dibin û rojger ku ewna li ser wan hatiye bikaranîn hildiweşîne, heya ku di nav salekê de carek din ne werin civandin. Ji ber vê yekê Son Goku, ku niha di bejna zarokî de ma ye, bi alikariya Trunks û Pan ve diçin û li wan digerin.Piştî çend dijberên yekem, ku ne astengiyek cidî ne, kom kultek olî ku dawî li wan dibe li cem Doktor Mu û ezmûnên wî yên li ser bi navê Biyo-Sîborgan, ku di heman demê de jî vejîna Tsufuriyanê bi navê Baby cih digire. Tsufuriyan jî dema berê ji hêla Saiyajin ( bi Îngilîzî Sayan) ve carekê hatine vekuştin. Mu jî Super Dragon Ballan dicivîne , lê Son Goku, Trunks û Pan dikarin plansaziyên wî xirab bikin û lêgerînê bidomînin. Lêbelê, Doktor Mu bi Tsûfûriyanî û şaneya mezinbûnê ê di keştiya fezayê ve dikare bireve. === Baby === Beşên 23 heta 40 Piştî ku Baby gihîştiye û ji şaneya xwe de derdikeve, ew wekî Tsufûriyanê dawî dixwaze li Sayajinan tolê hilde û pêşî ew Doktor Mu dikuje , çinkî ew deha naxwaze gotina wî bike .Gava ew ku ji hêla Son Goku, Trunks û Pan ve nehatiye nas kirin û ew li nexweşxaneyek navstêrî tê , ew li bedenê Trunks diqulipîne û digire. Lê ew hêza Trunks kêmtir dihesibîne û neçar e ku bejnê derkeve lewra ku Trunks xwe veguherîne wek Super Saiyajin. Baby biryar dide ku Erdê dagir bike, dikeve li bejnê Son Goten, Sob Gohan û di dawiyê de Vegeta, yek carekê, dema ku hêkan li seranserê cihanê dixe da ku hêz pêwîst e ji bo Sajajinan kontrol bike gava ku ewna xwe wek Super Saiyajinan vediguherînin . Tenê Boo, Mister Satan, Pan û Oob bê enfeksiyonin ji ber ku ew nexweşîngir in an ji xwe seva Babyê vedişêrin . Gava Son Goku, Pan û Trunks bi serfirazî ji lêgerîna Dragon Ball vedigerin, ew yekem fêm dikin ku malbatên wan behre xerîb dikin, lê ew li ser wê yekê nafikirin heya ku Trunks dîsa di bin kontrola Babyê de ye û dijminê wan xwe eşkere dike. Bi tena serê xwe, Son Goku di bedena xwe ya zarokî de şansek tune ye ku ew ji aliyê Kibitoshin bi teleportasyona nihoyî ve ji nû ve tê filitandin , berî ku Baby dikare wî di bedena Vegetayê de bikuje. Piştî dorpêçkirina cîhanek navborî, Son Goku dîsa li ser cîhanê Kaioshinan tê , li ku derê Kaioshinê kal yê 15 nifşên berê wê re diyar dike ku Son Goku re poça wî ya meymûnî pêwîst e ku li hemberê Babyê biserkev e. Dema ku merasîmek ji bo teşwîqkirina geşbûna poçê tê li dar xistin, Baby Super Ballan bikar tîne da ku vejandina rojgera wî, Tsufuru, ku ji hêla Saiyajin ve bi Tsufuriyan re hate hilweşandin de bixwaz e. Son Goku di dawiyê de vedigere dijberê xwe yê li ser Tsufuru û hêdî bi bêriya xwe ji bo Erdê xwe veguherîne wek Super Sajajajinê çarçarî. Piştî ku bindestên Baby bi ava pir pîroz, bi curek dermanê her tiştî, ji hêkên Tsufûrî rizgar dibûn, Son Goku bixwe dibe ku dawiyê de Babyê bikuje . Li dû vî şerî, Son Goku hemî candaran li ser rûyê erdê ji Tsufuru re vedikişîne, tenê Piccolo li paş dimîne da ku Dragon Ballan wî piştî mirina wî bi wî re winda bibin. Piştî demekê, Son Goku û hevalên wî Dragonballên ku ji aliyê Dende ve li ser Tsufuru anîn û banga ejdehayê pîroz Shenlong dikin , ku erdê nûve çê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtolojiya japonî di anîme û mangayan de]] [[Kategorî:Dragon Ball]] rtcapotqk0urz7x7fgaapmzufkqiboy 3 84180 2086488 2080803 2026-08-20T18:15:11Z Kurê Acemî 105128 /* Silav */ beşeke nû 2086488 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 3 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️ "Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ "Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ "Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ "Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ "Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) ::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC) ::: Thanks a lot. All added. Just would need yet "lyric video by Basshunter and Alien Cut", because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC) ::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: "lyric video by Basshunter and Alien Cut" ➡️ "vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin". [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC) ::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these "Käärijä ve Basshunter şarkısı", "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü". [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::In Turkish, the equivalent of the word "şarkı" (song) is "song." This doesn't exactly describe the word "single." Therefore, "single" is generally written in Turkish as well. For this reason "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü" correct pronunciation [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 23:25, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::: Yes I know that "şarkı" is for "song", while "single" is just "single", but I also seen different versions besides these. I don't remember them now. Thank you. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 18:03, 21 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:21, 27 gulan 2026) == Silav mamoste ez Mustafa. Ez nu dest bi editorya Wikipediyaye kiri me ü ez dixwazim feri tişten nü bibim. Ji bo alikariya we ya peşeroje pir spas dikim. Kare we her bibe! :) --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:21, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] tu bi xêr hatî. Xebatên li ser Wîkîpediyayê, xebatên gelek akademîk û giran in. Li vir hemî xebat bi rêya polîtîkayên Wîkîpediyayê birêve diçe. Berê ku tu bikarî li ser Wîkîpediyayê gotaran binivîsî pêwîste tu fêrê polîtîkayên Wîkîpediyayê bibî. [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|Ji kerema xwe li vir li polîtîkaya Wîkîpediya kurdî binêre]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:30, 27 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (20:11, 29 gulan 2026) == Silav, ​Ez niha rûpela "Classroom of the Elite" pêş de dibim û ji bo ku gotar ji aliyê dîtbarî ve dewlemendtir û profesyoneltir xuya bike, ez dixwazim wêneyekî li agahîdankê zêde bikim. Ji bo ku pirsgirêkên mafên parastinê yan her xeletiyeke teknîkî dernekeve, min xwest ez şêwirmendiya we bikim. Di vê mijarê de divê ez çawa rêyeke bişopînim? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:11, 29 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ji ber ku hema hema hemî materyalên li ser înternetê ku xwedî wan hene û ji aliyê kesan ve hatiye parvekirin Wîkîpediya destûr nade ku mirov van materyalan barê Wîkîpediyayê bike. Hinek platform hene ku bi taybetî vebijark a belavkirina polîtîkaya azad dide bikarhênerên xwe û bi destûra bikarhênerên wan mirov dikare wêne û belgeyên wan barê Wîkîpediyayê an Commonsê bike. Ev yek niha ji bo te tevlêhev û zehmet e. Tenê bi navê gotarê li Commonsê bigere ger wêne li wir hebe tu dikarî wêneyên li wir li gotaran zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:37, 29 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:18, 30 gulan 2026) == Silav @Penaber49 , min hewl da ku girêdanekê bi rûpela 'Fêrbûna Makîneyê' vekim, lê xuya ye ku pergal nahêle ku ez girêdanekê bi rûpela Wikidata ya Îngilîzî vekim ji ber ku hesabê min pir nû ye. Tevî hemî hewildanên min, tiştek neguheriye. Ji kerema xwe hûn dikarin vê girêdanê ji bo min çêbikin? Spas! --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:18, 30 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (15:54, 1 hezîran 2026) == Silav mamoste ez dixwazim li ser wikipedia rûpela xwe ya bikarhêneriyê çêbikim. Min dît ku gelek edîtorên xwedî ezmûn şablonan bi kar tînin. Di vê derbarê de du pirsên min hene: Gelo ji bo vê formatê şabloneke taybet heye, yan ev sêwiraneke kesane ye? Û​ dema ku ez rûpela xwe çêdikim, divê ez li ser çi hûr bibim da ku bi rêgezên Wikipedia re lihevhatî be? Hûn çi pêşniyar dikin? Gelek spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:54, 1 hezîran 2026 (UTC) :Profîlên bikarhêneriyê bi tevahî li gorî xwesteka kesane têne çêkirin. Ji xeynî nivîsên heqaretên li dijî kes û îdeolojiyan Wîkîpediya destekariya (mudaxile) profîlên bikarhêneran nake. Şablona Babîlê ku bikarhêner bi vê şablonê agahiyên di derbarê xwe de parve dikin şablona Wîkîpediya ye hemî bikarhêner dikarin bikar bînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:07, 1 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (19:47, 3 hezîran 2026) == Silav mamoste Min ev wêne li ser rûpela 'fêrbûna kûr' ya Wîkîpediyayê zêde kir. Lê nivîsên di wêneyî de bi Îngilîzî ne. Ez dixwazim bipirsim gelo ez wan nivîsan bi rengê paşnavê bigirim û bi Kurdî binivîsim, yan tu pêşniyarek din ji bo min heye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:47, 3 hezîran 2026 (UTC) [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:48, 3 hezîran 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] hema hema hemî wêneyên li ser Commonsê û li ser gotarên ku tê de hatine zêdekirin ravekirina wan hene. Tu dikarî heman ravekirinê vegerînê kurdî û li bin wêneyê binivîsî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:03, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Silav mamoste gelek spas ji bo vê şîreta te! [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:21, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Ez dixwazim li ser wêneyek din bipirsim. Wêneyê <nowiki>[[Wêne:AI-ML-DL.svg]]</nowiki> formatê wî SVG ye. Li gorî lêkolînên min, guhertina nivîsên di formata SVG de hêsantir e. Gelo tu pêşniyar dikî ku ez nivîsên îngilîzî yên di hundirê vê wêneyê de wergerînim Kurdî û wisa bar bikim, yan ev pêvajoyek tevlihev e? [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 21:06, 3 hezîran 2026 (UTC) ::::ferq nake. Tenê ravekirina rastîn a wêne yê muhim e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:12, 3 hezîran 2026 (UTC) :::::Silav mamoste, Berî ku ez dest bi xebatên xwe yên li ser ku.wiki bikim, li ser Wîkîpediyaya Tirkî (tr.wiki) hesabekî min ê bi navê "Mustafa iğraç" hebû û li wir tenê 4 guherandinên min çêbûne. Piştre min ev hesabê xwe yê nû "İĞRAÇ Mustafa" vekir û ev 9 roj in ez li vir çalak im.​ Ji bo ku di pêşerojê de tu pirsgirêkên "hemanandina hesaban" dernekeve û wekî "hevkariya xirab" neyê fêmkirin, gelo ez çi bikim çêtir e? Wekî ku ez dizanim girtina hesaban li Wîkîpediyayê nîne [[Bikarhêner:Mustafa iğraç|Mustafa iğraç]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mustafa iğraç|gotûbêj]]) 11:10, 4 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] heya min hesab ne girtiye lê Wîkîpediya qebûlmnake ku kesekî bi çend hesabên cuda li ser Wîkîpediyayê guhertinan bike. Pêwîst e tu li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê (tirkî, kurdî û hwd) tenê bi yek hesabê guhertinan bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 11:19, 4 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] SVGên ku di Kategoriya [[:commons:Category:Translation possible]] bi hêsanî tên tercimekirin bi riya https://svgtranslate.toolforge.org/ :::::::[[:File:AI-ML-DL.svg]] di vê kategoriyê de ye loma dikarî vê amûrê bi kar bînî. lê [[:File:Deep Learning.jpg]] nabe [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:21, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (14:47, 4 hezîran 2026) == Silav mamoste. Pirsek min derbarê pergalê de heye. Di 'pêşniyazên guhertinan' de bi piranî tenê guhertinên 'add links between articles' derdikevin pêş. Gelo ev rewş ji roja yekem ve wisa ye, an ev kêmasiyeke teknîkî ya pergalê ye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 14:47, 4 hezîran 2026 (UTC) :dibe ku ev yek teknîkî be û li gorî browseran biguhere. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 14:54, 4 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] Ev li gorî [[Taybet:NewcomerTasksInfo]] çêdibe, lê zêde tişt tê de tine ye. Tu ne mecbûrî wana teqip bikî, li ser çi dixwazî dikarî bixebitî [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:16, 4 hezîran 2026 (UTC) ::Spas ji bo agahdarkirinê mamoste. [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:22, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (23:08, 6 hezîran 2026) == Silav mamoste. Ez niha li ser gotareke Code Geass dixebitim. Di dema çêkirinê de, ji ber pirsgirêkên teknîkî û guherîna nêrîna mobîl/sermaseyê, min bi xeletî çend rûpel bi navên cuda vekirin (Code, Kod Geass). Dema ku min hewl da ku wan biguherînim, sîstemê carinan destûr neda, lê paşê min karî navê rûpelê rast bikim û rûpelên din ber bi rûpela sereke ve beralî bikim. Niha rûpela min a sereke amade ye. Ji ber ku ev cara yekem e ez bi vî rengî pirsgirêkekê dijîm, heke gengaz be hûn dikarin kontrol bikin ka tu xeletî an navên rûpelan hene ku divê werin jêbirin? Spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 23:08, 6 hezîran 2026 (UTC) :{{çêbû|}} Silav, sernavên çewt hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:20, 6 hezîran 2026 (UTC) == Question from [[User:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] on [[Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê]] (19:04, 7 hezîran 2026) == مرحبا اريد مساعدة نسرين١٩٩٧ --[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nesrîn 1997|gotûbêj]]) 19:05, 7 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] dikarî pirsa xwe bi awayekî berfireh bi îngilîzî an bi kurdî binivîsî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 19:34, 7 hezîran 2026 (UTC) == Werger an Wergêr == Silav û rêz, hêvî dikim ku tu başî , li wikîpediyayê werger jî wergêr jî hatiye bikaranîn. gelo kîjan rast e? spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:14, 21 hezîran 2026 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] başim. Her du peyv rastin lê heya roja îro bi gelemperî peyva werger hatiye bikaranîn. Ji ber vê yekê tu jî peyva werger bikar bîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:24, 21 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira, Werger tercime, wergêr terciman e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:26, 21 hezîran 2026 (UTC) :::Sipas @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira rast e. Min pirsê baş fem nekir. Wergêr an wergêrvan terciman e. Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo kesên ku nivîsan ji bo zimanan vediguhêzin wergêr tê gotin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:34, 21 hezîran 2026 (UTC) ::::min fêm kir @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas 🙏 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:38, 21 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Na lo terciman tê "gotin", hin kes dixwazin wergêr bixin li şûna terciman {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:39, 21 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], ma tu bi inglîzî dizanî? wergêr = translator, werger = translation, terciman (yan wergêr) = interpreter. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:20, 21 hezîran 2026 (UTC) == Venêrîna qelîte == Silav kekê Penaber Ez ji te re dinivîsim ji ber ku ez venêrîna qelîteya nivîsandina xwe dixwazim. Tu dikarî min hinek alîkarî bikî û lê binêrî? Min çend rûpel nivîsand û dizgûn kir: *[[Dunbulan (eşîr)]] *[[Zozanê kurdan]] *[[Zaza (başûr)]] *[[Zaza]] (resmê bikaranîna teriman “Dimilî, Zazakî …”) *[[Qoçgirî]] (eşîr), resmê cihên Qoçgiriyan Ez radimînim ku vê nivîsandina min ji bo zanînê zazayan ji xelkê re pir alîkarî bike. Tu çi dibêjî? Silav û rêz,êvarê te bi xêr :-) [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 19:49, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] di destpêkê de ji bo hewldanên te yên ji bo Wîkîpediya kurdî spas dikim. Wîkîpediya ansîklopediyeke ku li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê her kes dikare tevkariyan bike û gotaran binivîse. Dema ku min gotarên ku te nivîsiye kontrol kir hinek kêmasiyên gramerî tê de hene. Zimanê gotareke çiqas zelal, bêalî û herikbar be ewqasî kalîteya gotarê bilind dibe. :Gotarên te yên di derbarê zazayan de giring in. Bi taybetî her mijarek ensîklopedîk ji bo Wîkîpediyayê giring in. Ez ê di demeke guncaw de gotarên ku nivîsiye kontrol bikim. Ji bo nivîsandina gotaran ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir li polîtîkaya Wîkîpediyaya kurdî]] binêre. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:23, 30 hezîran 2026 (UTC) == Silav == Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], tu çawa yî, baş î înşalah? Gelo pirsgirêk min hebû, min dît ko bikarhênerên wekî @[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] an @[[Bikarhêner:Qurreder|Qurreder]] ti car ji bo wîkîpediyayê neşoxlîn, lê dîsa heqê astengkirine bi destê wan e. Ma tu zanî wana kî ne an hesaba duyê ji kesekî ne, an jî bot in? Şale zamanê te baş derbas dibe. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:15, 20 tebax 2026 (UTC) him4kvde2fet9jxslqsjjyt74062sly 2086489 2086488 2026-08-20T18:47:14Z Penaber49 39672 /* Silav */ Bersiv 2086489 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 3 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️ "Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ "Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ "Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ "Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ "Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) ::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC) ::: Thanks a lot. All added. Just would need yet "lyric video by Basshunter and Alien Cut", because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC) ::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: "lyric video by Basshunter and Alien Cut" ➡️ "vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin". [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC) ::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these "Käärijä ve Basshunter şarkısı", "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü". [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::In Turkish, the equivalent of the word "şarkı" (song) is "song." This doesn't exactly describe the word "single." Therefore, "single" is generally written in Turkish as well. For this reason "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü" correct pronunciation [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 23:25, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::: Yes I know that "şarkı" is for "song", while "single" is just "single", but I also seen different versions besides these. I don't remember them now. Thank you. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 18:03, 21 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:21, 27 gulan 2026) == Silav mamoste ez Mustafa. Ez nu dest bi editorya Wikipediyaye kiri me ü ez dixwazim feri tişten nü bibim. Ji bo alikariya we ya peşeroje pir spas dikim. Kare we her bibe! :) --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:21, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] tu bi xêr hatî. Xebatên li ser Wîkîpediyayê, xebatên gelek akademîk û giran in. Li vir hemî xebat bi rêya polîtîkayên Wîkîpediyayê birêve diçe. Berê ku tu bikarî li ser Wîkîpediyayê gotaran binivîsî pêwîste tu fêrê polîtîkayên Wîkîpediyayê bibî. [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|Ji kerema xwe li vir li polîtîkaya Wîkîpediya kurdî binêre]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:30, 27 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (20:11, 29 gulan 2026) == Silav, ​Ez niha rûpela "Classroom of the Elite" pêş de dibim û ji bo ku gotar ji aliyê dîtbarî ve dewlemendtir û profesyoneltir xuya bike, ez dixwazim wêneyekî li agahîdankê zêde bikim. Ji bo ku pirsgirêkên mafên parastinê yan her xeletiyeke teknîkî dernekeve, min xwest ez şêwirmendiya we bikim. Di vê mijarê de divê ez çawa rêyeke bişopînim? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:11, 29 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ji ber ku hema hema hemî materyalên li ser înternetê ku xwedî wan hene û ji aliyê kesan ve hatiye parvekirin Wîkîpediya destûr nade ku mirov van materyalan barê Wîkîpediyayê bike. Hinek platform hene ku bi taybetî vebijark a belavkirina polîtîkaya azad dide bikarhênerên xwe û bi destûra bikarhênerên wan mirov dikare wêne û belgeyên wan barê Wîkîpediyayê an Commonsê bike. Ev yek niha ji bo te tevlêhev û zehmet e. Tenê bi navê gotarê li Commonsê bigere ger wêne li wir hebe tu dikarî wêneyên li wir li gotaran zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:37, 29 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:18, 30 gulan 2026) == Silav @Penaber49 , min hewl da ku girêdanekê bi rûpela 'Fêrbûna Makîneyê' vekim, lê xuya ye ku pergal nahêle ku ez girêdanekê bi rûpela Wikidata ya Îngilîzî vekim ji ber ku hesabê min pir nû ye. Tevî hemî hewildanên min, tiştek neguheriye. Ji kerema xwe hûn dikarin vê girêdanê ji bo min çêbikin? Spas! --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:18, 30 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (15:54, 1 hezîran 2026) == Silav mamoste ez dixwazim li ser wikipedia rûpela xwe ya bikarhêneriyê çêbikim. Min dît ku gelek edîtorên xwedî ezmûn şablonan bi kar tînin. Di vê derbarê de du pirsên min hene: Gelo ji bo vê formatê şabloneke taybet heye, yan ev sêwiraneke kesane ye? Û​ dema ku ez rûpela xwe çêdikim, divê ez li ser çi hûr bibim da ku bi rêgezên Wikipedia re lihevhatî be? Hûn çi pêşniyar dikin? Gelek spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:54, 1 hezîran 2026 (UTC) :Profîlên bikarhêneriyê bi tevahî li gorî xwesteka kesane têne çêkirin. Ji xeynî nivîsên heqaretên li dijî kes û îdeolojiyan Wîkîpediya destekariya (mudaxile) profîlên bikarhêneran nake. Şablona Babîlê ku bikarhêner bi vê şablonê agahiyên di derbarê xwe de parve dikin şablona Wîkîpediya ye hemî bikarhêner dikarin bikar bînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:07, 1 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (19:47, 3 hezîran 2026) == Silav mamoste Min ev wêne li ser rûpela 'fêrbûna kûr' ya Wîkîpediyayê zêde kir. Lê nivîsên di wêneyî de bi Îngilîzî ne. Ez dixwazim bipirsim gelo ez wan nivîsan bi rengê paşnavê bigirim û bi Kurdî binivîsim, yan tu pêşniyarek din ji bo min heye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:47, 3 hezîran 2026 (UTC) [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:48, 3 hezîran 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] hema hema hemî wêneyên li ser Commonsê û li ser gotarên ku tê de hatine zêdekirin ravekirina wan hene. Tu dikarî heman ravekirinê vegerînê kurdî û li bin wêneyê binivîsî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:03, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Silav mamoste gelek spas ji bo vê şîreta te! [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:21, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Ez dixwazim li ser wêneyek din bipirsim. Wêneyê <nowiki>[[Wêne:AI-ML-DL.svg]]</nowiki> formatê wî SVG ye. Li gorî lêkolînên min, guhertina nivîsên di formata SVG de hêsantir e. Gelo tu pêşniyar dikî ku ez nivîsên îngilîzî yên di hundirê vê wêneyê de wergerînim Kurdî û wisa bar bikim, yan ev pêvajoyek tevlihev e? [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 21:06, 3 hezîran 2026 (UTC) ::::ferq nake. Tenê ravekirina rastîn a wêne yê muhim e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:12, 3 hezîran 2026 (UTC) :::::Silav mamoste, Berî ku ez dest bi xebatên xwe yên li ser ku.wiki bikim, li ser Wîkîpediyaya Tirkî (tr.wiki) hesabekî min ê bi navê "Mustafa iğraç" hebû û li wir tenê 4 guherandinên min çêbûne. Piştre min ev hesabê xwe yê nû "İĞRAÇ Mustafa" vekir û ev 9 roj in ez li vir çalak im.​ Ji bo ku di pêşerojê de tu pirsgirêkên "hemanandina hesaban" dernekeve û wekî "hevkariya xirab" neyê fêmkirin, gelo ez çi bikim çêtir e? Wekî ku ez dizanim girtina hesaban li Wîkîpediyayê nîne [[Bikarhêner:Mustafa iğraç|Mustafa iğraç]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mustafa iğraç|gotûbêj]]) 11:10, 4 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] heya min hesab ne girtiye lê Wîkîpediya qebûlmnake ku kesekî bi çend hesabên cuda li ser Wîkîpediyayê guhertinan bike. Pêwîst e tu li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê (tirkî, kurdî û hwd) tenê bi yek hesabê guhertinan bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 11:19, 4 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] SVGên ku di Kategoriya [[:commons:Category:Translation possible]] bi hêsanî tên tercimekirin bi riya https://svgtranslate.toolforge.org/ :::::::[[:File:AI-ML-DL.svg]] di vê kategoriyê de ye loma dikarî vê amûrê bi kar bînî. lê [[:File:Deep Learning.jpg]] nabe [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:21, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (14:47, 4 hezîran 2026) == Silav mamoste. Pirsek min derbarê pergalê de heye. Di 'pêşniyazên guhertinan' de bi piranî tenê guhertinên 'add links between articles' derdikevin pêş. Gelo ev rewş ji roja yekem ve wisa ye, an ev kêmasiyeke teknîkî ya pergalê ye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 14:47, 4 hezîran 2026 (UTC) :dibe ku ev yek teknîkî be û li gorî browseran biguhere. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 14:54, 4 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] Ev li gorî [[Taybet:NewcomerTasksInfo]] çêdibe, lê zêde tişt tê de tine ye. Tu ne mecbûrî wana teqip bikî, li ser çi dixwazî dikarî bixebitî [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:16, 4 hezîran 2026 (UTC) ::Spas ji bo agahdarkirinê mamoste. [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:22, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (23:08, 6 hezîran 2026) == Silav mamoste. Ez niha li ser gotareke Code Geass dixebitim. Di dema çêkirinê de, ji ber pirsgirêkên teknîkî û guherîna nêrîna mobîl/sermaseyê, min bi xeletî çend rûpel bi navên cuda vekirin (Code, Kod Geass). Dema ku min hewl da ku wan biguherînim, sîstemê carinan destûr neda, lê paşê min karî navê rûpelê rast bikim û rûpelên din ber bi rûpela sereke ve beralî bikim. Niha rûpela min a sereke amade ye. Ji ber ku ev cara yekem e ez bi vî rengî pirsgirêkekê dijîm, heke gengaz be hûn dikarin kontrol bikin ka tu xeletî an navên rûpelan hene ku divê werin jêbirin? Spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 23:08, 6 hezîran 2026 (UTC) :{{çêbû|}} Silav, sernavên çewt hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:20, 6 hezîran 2026 (UTC) == Question from [[User:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] on [[Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê]] (19:04, 7 hezîran 2026) == مرحبا اريد مساعدة نسرين١٩٩٧ --[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nesrîn 1997|gotûbêj]]) 19:05, 7 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] dikarî pirsa xwe bi awayekî berfireh bi îngilîzî an bi kurdî binivîsî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 19:34, 7 hezîran 2026 (UTC) == Werger an Wergêr == Silav û rêz, hêvî dikim ku tu başî , li wikîpediyayê werger jî wergêr jî hatiye bikaranîn. gelo kîjan rast e? spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:14, 21 hezîran 2026 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] başim. Her du peyv rastin lê heya roja îro bi gelemperî peyva werger hatiye bikaranîn. Ji ber vê yekê tu jî peyva werger bikar bîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:24, 21 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira, Werger tercime, wergêr terciman e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:26, 21 hezîran 2026 (UTC) :::Sipas @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira rast e. Min pirsê baş fem nekir. Wergêr an wergêrvan terciman e. Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo kesên ku nivîsan ji bo zimanan vediguhêzin wergêr tê gotin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:34, 21 hezîran 2026 (UTC) ::::min fêm kir @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas 🙏 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:38, 21 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Na lo terciman tê "gotin", hin kes dixwazin wergêr bixin li şûna terciman {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:39, 21 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], ma tu bi inglîzî dizanî? wergêr = translator, werger = translation, terciman (yan wergêr) = interpreter. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:20, 21 hezîran 2026 (UTC) == Venêrîna qelîte == Silav kekê Penaber Ez ji te re dinivîsim ji ber ku ez venêrîna qelîteya nivîsandina xwe dixwazim. Tu dikarî min hinek alîkarî bikî û lê binêrî? Min çend rûpel nivîsand û dizgûn kir: *[[Dunbulan (eşîr)]] *[[Zozanê kurdan]] *[[Zaza (başûr)]] *[[Zaza]] (resmê bikaranîna teriman “Dimilî, Zazakî …”) *[[Qoçgirî]] (eşîr), resmê cihên Qoçgiriyan Ez radimînim ku vê nivîsandina min ji bo zanînê zazayan ji xelkê re pir alîkarî bike. Tu çi dibêjî? Silav û rêz,êvarê te bi xêr :-) [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 19:49, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] di destpêkê de ji bo hewldanên te yên ji bo Wîkîpediya kurdî spas dikim. Wîkîpediya ansîklopediyeke ku li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê her kes dikare tevkariyan bike û gotaran binivîse. Dema ku min gotarên ku te nivîsiye kontrol kir hinek kêmasiyên gramerî tê de hene. Zimanê gotareke çiqas zelal, bêalî û herikbar be ewqasî kalîteya gotarê bilind dibe. :Gotarên te yên di derbarê zazayan de giring in. Bi taybetî her mijarek ensîklopedîk ji bo Wîkîpediyayê giring in. Ez ê di demeke guncaw de gotarên ku nivîsiye kontrol bikim. Ji bo nivîsandina gotaran ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir li polîtîkaya Wîkîpediyaya kurdî]] binêre. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:23, 30 hezîran 2026 (UTC) == Silav == Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], tu çawa yî, baş î înşalah? Gelo pirsgirêk min hebû, min dît ko bikarhênerên wekî @[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] an @[[Bikarhêner:Qurreder|Qurreder]] ti car ji bo wîkîpediyayê neşoxlîn, lê dîsa heqê astengkirine bi destê wan e. Ma tu zanî wana kî ne an hesaba duyê ji kesekî ne, an jî bot in? Şale zamanê te baş derbas dibe. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:15, 20 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Ev bikarhêner ji bo ku ji hinek asteng kirinên ji rêzê ve bi bandor nebin IP yên wan xwedî statûyeke taybet in. Ev maf dibe ku ji aliyê rêveberên berê ve ji bo kesan hatiye naskirin. Ji ber ku ev kes rêveber nînin nikarin kesan asteng bikin. Di heman demê de ev bikarhêner niha çalak nînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 18:47, 20 tebax 2026 (UTC) mexkpez65eprg3mdbd64fz2c6a5gy3w 2086519 2086489 2026-08-21T03:55:12Z Kurê Acemî 105128 /* Silav */ Bersiv 2086519 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 3 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️ "Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ "Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ "Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ "Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ "Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) ::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC) ::: Thanks a lot. All added. Just would need yet "lyric video by Basshunter and Alien Cut", because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC) ::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: "lyric video by Basshunter and Alien Cut" ➡️ "vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin". [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC) ::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these "Käärijä ve Basshunter şarkısı", "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü". [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::In Turkish, the equivalent of the word "şarkı" (song) is "song." This doesn't exactly describe the word "single." Therefore, "single" is generally written in Turkish as well. For this reason "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü" correct pronunciation [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 23:25, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::: Yes I know that "şarkı" is for "song", while "single" is just "single", but I also seen different versions besides these. I don't remember them now. Thank you. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 18:03, 21 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:21, 27 gulan 2026) == Silav mamoste ez Mustafa. Ez nu dest bi editorya Wikipediyaye kiri me ü ez dixwazim feri tişten nü bibim. Ji bo alikariya we ya peşeroje pir spas dikim. Kare we her bibe! :) --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:21, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] tu bi xêr hatî. Xebatên li ser Wîkîpediyayê, xebatên gelek akademîk û giran in. Li vir hemî xebat bi rêya polîtîkayên Wîkîpediyayê birêve diçe. Berê ku tu bikarî li ser Wîkîpediyayê gotaran binivîsî pêwîste tu fêrê polîtîkayên Wîkîpediyayê bibî. [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|Ji kerema xwe li vir li polîtîkaya Wîkîpediya kurdî binêre]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:30, 27 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (20:11, 29 gulan 2026) == Silav, ​Ez niha rûpela "Classroom of the Elite" pêş de dibim û ji bo ku gotar ji aliyê dîtbarî ve dewlemendtir û profesyoneltir xuya bike, ez dixwazim wêneyekî li agahîdankê zêde bikim. Ji bo ku pirsgirêkên mafên parastinê yan her xeletiyeke teknîkî dernekeve, min xwest ez şêwirmendiya we bikim. Di vê mijarê de divê ez çawa rêyeke bişopînim? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:11, 29 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ji ber ku hema hema hemî materyalên li ser înternetê ku xwedî wan hene û ji aliyê kesan ve hatiye parvekirin Wîkîpediya destûr nade ku mirov van materyalan barê Wîkîpediyayê bike. Hinek platform hene ku bi taybetî vebijark a belavkirina polîtîkaya azad dide bikarhênerên xwe û bi destûra bikarhênerên wan mirov dikare wêne û belgeyên wan barê Wîkîpediyayê an Commonsê bike. Ev yek niha ji bo te tevlêhev û zehmet e. Tenê bi navê gotarê li Commonsê bigere ger wêne li wir hebe tu dikarî wêneyên li wir li gotaran zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:37, 29 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:18, 30 gulan 2026) == Silav @Penaber49 , min hewl da ku girêdanekê bi rûpela 'Fêrbûna Makîneyê' vekim, lê xuya ye ku pergal nahêle ku ez girêdanekê bi rûpela Wikidata ya Îngilîzî vekim ji ber ku hesabê min pir nû ye. Tevî hemî hewildanên min, tiştek neguheriye. Ji kerema xwe hûn dikarin vê girêdanê ji bo min çêbikin? Spas! --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:18, 30 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (15:54, 1 hezîran 2026) == Silav mamoste ez dixwazim li ser wikipedia rûpela xwe ya bikarhêneriyê çêbikim. Min dît ku gelek edîtorên xwedî ezmûn şablonan bi kar tînin. Di vê derbarê de du pirsên min hene: Gelo ji bo vê formatê şabloneke taybet heye, yan ev sêwiraneke kesane ye? Û​ dema ku ez rûpela xwe çêdikim, divê ez li ser çi hûr bibim da ku bi rêgezên Wikipedia re lihevhatî be? Hûn çi pêşniyar dikin? Gelek spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:54, 1 hezîran 2026 (UTC) :Profîlên bikarhêneriyê bi tevahî li gorî xwesteka kesane têne çêkirin. Ji xeynî nivîsên heqaretên li dijî kes û îdeolojiyan Wîkîpediya destekariya (mudaxile) profîlên bikarhêneran nake. Şablona Babîlê ku bikarhêner bi vê şablonê agahiyên di derbarê xwe de parve dikin şablona Wîkîpediya ye hemî bikarhêner dikarin bikar bînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:07, 1 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (19:47, 3 hezîran 2026) == Silav mamoste Min ev wêne li ser rûpela 'fêrbûna kûr' ya Wîkîpediyayê zêde kir. Lê nivîsên di wêneyî de bi Îngilîzî ne. Ez dixwazim bipirsim gelo ez wan nivîsan bi rengê paşnavê bigirim û bi Kurdî binivîsim, yan tu pêşniyarek din ji bo min heye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:47, 3 hezîran 2026 (UTC) [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:48, 3 hezîran 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] hema hema hemî wêneyên li ser Commonsê û li ser gotarên ku tê de hatine zêdekirin ravekirina wan hene. Tu dikarî heman ravekirinê vegerînê kurdî û li bin wêneyê binivîsî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:03, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Silav mamoste gelek spas ji bo vê şîreta te! [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:21, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Ez dixwazim li ser wêneyek din bipirsim. Wêneyê <nowiki>[[Wêne:AI-ML-DL.svg]]</nowiki> formatê wî SVG ye. Li gorî lêkolînên min, guhertina nivîsên di formata SVG de hêsantir e. Gelo tu pêşniyar dikî ku ez nivîsên îngilîzî yên di hundirê vê wêneyê de wergerînim Kurdî û wisa bar bikim, yan ev pêvajoyek tevlihev e? [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 21:06, 3 hezîran 2026 (UTC) ::::ferq nake. Tenê ravekirina rastîn a wêne yê muhim e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:12, 3 hezîran 2026 (UTC) :::::Silav mamoste, Berî ku ez dest bi xebatên xwe yên li ser ku.wiki bikim, li ser Wîkîpediyaya Tirkî (tr.wiki) hesabekî min ê bi navê "Mustafa iğraç" hebû û li wir tenê 4 guherandinên min çêbûne. Piştre min ev hesabê xwe yê nû "İĞRAÇ Mustafa" vekir û ev 9 roj in ez li vir çalak im.​ Ji bo ku di pêşerojê de tu pirsgirêkên "hemanandina hesaban" dernekeve û wekî "hevkariya xirab" neyê fêmkirin, gelo ez çi bikim çêtir e? Wekî ku ez dizanim girtina hesaban li Wîkîpediyayê nîne [[Bikarhêner:Mustafa iğraç|Mustafa iğraç]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mustafa iğraç|gotûbêj]]) 11:10, 4 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] heya min hesab ne girtiye lê Wîkîpediya qebûlmnake ku kesekî bi çend hesabên cuda li ser Wîkîpediyayê guhertinan bike. Pêwîst e tu li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê (tirkî, kurdî û hwd) tenê bi yek hesabê guhertinan bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 11:19, 4 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] SVGên ku di Kategoriya [[:commons:Category:Translation possible]] bi hêsanî tên tercimekirin bi riya https://svgtranslate.toolforge.org/ :::::::[[:File:AI-ML-DL.svg]] di vê kategoriyê de ye loma dikarî vê amûrê bi kar bînî. lê [[:File:Deep Learning.jpg]] nabe [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:21, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (14:47, 4 hezîran 2026) == Silav mamoste. Pirsek min derbarê pergalê de heye. Di 'pêşniyazên guhertinan' de bi piranî tenê guhertinên 'add links between articles' derdikevin pêş. Gelo ev rewş ji roja yekem ve wisa ye, an ev kêmasiyeke teknîkî ya pergalê ye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 14:47, 4 hezîran 2026 (UTC) :dibe ku ev yek teknîkî be û li gorî browseran biguhere. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 14:54, 4 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] Ev li gorî [[Taybet:NewcomerTasksInfo]] çêdibe, lê zêde tişt tê de tine ye. Tu ne mecbûrî wana teqip bikî, li ser çi dixwazî dikarî bixebitî [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:16, 4 hezîran 2026 (UTC) ::Spas ji bo agahdarkirinê mamoste. [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:22, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (23:08, 6 hezîran 2026) == Silav mamoste. Ez niha li ser gotareke Code Geass dixebitim. Di dema çêkirinê de, ji ber pirsgirêkên teknîkî û guherîna nêrîna mobîl/sermaseyê, min bi xeletî çend rûpel bi navên cuda vekirin (Code, Kod Geass). Dema ku min hewl da ku wan biguherînim, sîstemê carinan destûr neda, lê paşê min karî navê rûpelê rast bikim û rûpelên din ber bi rûpela sereke ve beralî bikim. Niha rûpela min a sereke amade ye. Ji ber ku ev cara yekem e ez bi vî rengî pirsgirêkekê dijîm, heke gengaz be hûn dikarin kontrol bikin ka tu xeletî an navên rûpelan hene ku divê werin jêbirin? Spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 23:08, 6 hezîran 2026 (UTC) :{{çêbû|}} Silav, sernavên çewt hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:20, 6 hezîran 2026 (UTC) == Question from [[User:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] on [[Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê]] (19:04, 7 hezîran 2026) == مرحبا اريد مساعدة نسرين١٩٩٧ --[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nesrîn 1997|gotûbêj]]) 19:05, 7 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] dikarî pirsa xwe bi awayekî berfireh bi îngilîzî an bi kurdî binivîsî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 19:34, 7 hezîran 2026 (UTC) == Werger an Wergêr == Silav û rêz, hêvî dikim ku tu başî , li wikîpediyayê werger jî wergêr jî hatiye bikaranîn. gelo kîjan rast e? spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:14, 21 hezîran 2026 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] başim. Her du peyv rastin lê heya roja îro bi gelemperî peyva werger hatiye bikaranîn. Ji ber vê yekê tu jî peyva werger bikar bîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:24, 21 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira, Werger tercime, wergêr terciman e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:26, 21 hezîran 2026 (UTC) :::Sipas @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira rast e. Min pirsê baş fem nekir. Wergêr an wergêrvan terciman e. Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo kesên ku nivîsan ji bo zimanan vediguhêzin wergêr tê gotin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:34, 21 hezîran 2026 (UTC) ::::min fêm kir @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas 🙏 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:38, 21 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Na lo terciman tê "gotin", hin kes dixwazin wergêr bixin li şûna terciman {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:39, 21 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], ma tu bi inglîzî dizanî? wergêr = translator, werger = translation, terciman (yan wergêr) = interpreter. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:20, 21 hezîran 2026 (UTC) == Venêrîna qelîte == Silav kekê Penaber Ez ji te re dinivîsim ji ber ku ez venêrîna qelîteya nivîsandina xwe dixwazim. Tu dikarî min hinek alîkarî bikî û lê binêrî? Min çend rûpel nivîsand û dizgûn kir: *[[Dunbulan (eşîr)]] *[[Zozanê kurdan]] *[[Zaza (başûr)]] *[[Zaza]] (resmê bikaranîna teriman “Dimilî, Zazakî …”) *[[Qoçgirî]] (eşîr), resmê cihên Qoçgiriyan Ez radimînim ku vê nivîsandina min ji bo zanînê zazayan ji xelkê re pir alîkarî bike. Tu çi dibêjî? Silav û rêz,êvarê te bi xêr :-) [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 19:49, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] di destpêkê de ji bo hewldanên te yên ji bo Wîkîpediya kurdî spas dikim. Wîkîpediya ansîklopediyeke ku li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê her kes dikare tevkariyan bike û gotaran binivîse. Dema ku min gotarên ku te nivîsiye kontrol kir hinek kêmasiyên gramerî tê de hene. Zimanê gotareke çiqas zelal, bêalî û herikbar be ewqasî kalîteya gotarê bilind dibe. :Gotarên te yên di derbarê zazayan de giring in. Bi taybetî her mijarek ensîklopedîk ji bo Wîkîpediyayê giring in. Ez ê di demeke guncaw de gotarên ku nivîsiye kontrol bikim. Ji bo nivîsandina gotaran ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir li polîtîkaya Wîkîpediyaya kurdî]] binêre. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:23, 30 hezîran 2026 (UTC) == Silav == Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], tu çawa yî, baş î înşalah? Gelo pirsgirêk min hebû, min dît ko bikarhênerên wekî @[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] an @[[Bikarhêner:Qurreder|Qurreder]] ti car ji bo wîkîpediyayê neşoxlîn, lê dîsa heqê astengkirine bi destê wan e. Ma tu zanî wana kî ne an hesaba duyê ji kesekî ne, an jî bot in? Şale zamanê te baş derbas dibe. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:15, 20 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Ev bikarhêner ji bo ku ji hinek asteng kirinên ji rêzê ve bi bandor nebin IP yên wan xwedî statûyeke taybet in. Ev maf dibe ku ji aliyê rêveberên berê ve ji bo kesan hatiye naskirin. Ji ber ku ev kes rêveber nînin nikarin kesan asteng bikin. Di heman demê de ev bikarhêner niha çalak nînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 18:47, 20 tebax 2026 (UTC) ::E min fêm kir xwedê ji te re razî be. Hinek caran ew pirsgirêk di serê min de bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 03:55, 21 tebax 2026 (UTC) dnsr7dbzo2acejqdd2c4vz5vd6e2be1 2086532 2086519 2026-08-21T04:39:18Z Ghybu 9854 /* Silav */ Bersiv 2086532 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 3 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️ "Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ "Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ "Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ "Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ "Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) ::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC) ::: Thanks a lot. All added. Just would need yet "lyric video by Basshunter and Alien Cut", because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC) ::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: "lyric video by Basshunter and Alien Cut" ➡️ "vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin". [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC) ::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these "Käärijä ve Basshunter şarkısı", "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü". [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::In Turkish, the equivalent of the word "şarkı" (song) is "song." This doesn't exactly describe the word "single." Therefore, "single" is generally written in Turkish as well. For this reason "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü" correct pronunciation [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 23:25, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::: Yes I know that "şarkı" is for "song", while "single" is just "single", but I also seen different versions besides these. I don't remember them now. Thank you. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 18:03, 21 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:21, 27 gulan 2026) == Silav mamoste ez Mustafa. Ez nu dest bi editorya Wikipediyaye kiri me ü ez dixwazim feri tişten nü bibim. Ji bo alikariya we ya peşeroje pir spas dikim. Kare we her bibe! :) --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:21, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] tu bi xêr hatî. Xebatên li ser Wîkîpediyayê, xebatên gelek akademîk û giran in. Li vir hemî xebat bi rêya polîtîkayên Wîkîpediyayê birêve diçe. Berê ku tu bikarî li ser Wîkîpediyayê gotaran binivîsî pêwîste tu fêrê polîtîkayên Wîkîpediyayê bibî. [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|Ji kerema xwe li vir li polîtîkaya Wîkîpediya kurdî binêre]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:30, 27 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (20:11, 29 gulan 2026) == Silav, ​Ez niha rûpela "Classroom of the Elite" pêş de dibim û ji bo ku gotar ji aliyê dîtbarî ve dewlemendtir û profesyoneltir xuya bike, ez dixwazim wêneyekî li agahîdankê zêde bikim. Ji bo ku pirsgirêkên mafên parastinê yan her xeletiyeke teknîkî dernekeve, min xwest ez şêwirmendiya we bikim. Di vê mijarê de divê ez çawa rêyeke bişopînim? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:11, 29 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ji ber ku hema hema hemî materyalên li ser înternetê ku xwedî wan hene û ji aliyê kesan ve hatiye parvekirin Wîkîpediya destûr nade ku mirov van materyalan barê Wîkîpediyayê bike. Hinek platform hene ku bi taybetî vebijark a belavkirina polîtîkaya azad dide bikarhênerên xwe û bi destûra bikarhênerên wan mirov dikare wêne û belgeyên wan barê Wîkîpediyayê an Commonsê bike. Ev yek niha ji bo te tevlêhev û zehmet e. Tenê bi navê gotarê li Commonsê bigere ger wêne li wir hebe tu dikarî wêneyên li wir li gotaran zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:37, 29 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:18, 30 gulan 2026) == Silav @Penaber49 , min hewl da ku girêdanekê bi rûpela 'Fêrbûna Makîneyê' vekim, lê xuya ye ku pergal nahêle ku ez girêdanekê bi rûpela Wikidata ya Îngilîzî vekim ji ber ku hesabê min pir nû ye. Tevî hemî hewildanên min, tiştek neguheriye. Ji kerema xwe hûn dikarin vê girêdanê ji bo min çêbikin? Spas! --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:18, 30 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (15:54, 1 hezîran 2026) == Silav mamoste ez dixwazim li ser wikipedia rûpela xwe ya bikarhêneriyê çêbikim. Min dît ku gelek edîtorên xwedî ezmûn şablonan bi kar tînin. Di vê derbarê de du pirsên min hene: Gelo ji bo vê formatê şabloneke taybet heye, yan ev sêwiraneke kesane ye? Û​ dema ku ez rûpela xwe çêdikim, divê ez li ser çi hûr bibim da ku bi rêgezên Wikipedia re lihevhatî be? Hûn çi pêşniyar dikin? Gelek spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:54, 1 hezîran 2026 (UTC) :Profîlên bikarhêneriyê bi tevahî li gorî xwesteka kesane têne çêkirin. Ji xeynî nivîsên heqaretên li dijî kes û îdeolojiyan Wîkîpediya destekariya (mudaxile) profîlên bikarhêneran nake. Şablona Babîlê ku bikarhêner bi vê şablonê agahiyên di derbarê xwe de parve dikin şablona Wîkîpediya ye hemî bikarhêner dikarin bikar bînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:07, 1 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (19:47, 3 hezîran 2026) == Silav mamoste Min ev wêne li ser rûpela 'fêrbûna kûr' ya Wîkîpediyayê zêde kir. Lê nivîsên di wêneyî de bi Îngilîzî ne. Ez dixwazim bipirsim gelo ez wan nivîsan bi rengê paşnavê bigirim û bi Kurdî binivîsim, yan tu pêşniyarek din ji bo min heye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:47, 3 hezîran 2026 (UTC) [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:48, 3 hezîran 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] hema hema hemî wêneyên li ser Commonsê û li ser gotarên ku tê de hatine zêdekirin ravekirina wan hene. Tu dikarî heman ravekirinê vegerînê kurdî û li bin wêneyê binivîsî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:03, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Silav mamoste gelek spas ji bo vê şîreta te! [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:21, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Ez dixwazim li ser wêneyek din bipirsim. Wêneyê <nowiki>[[Wêne:AI-ML-DL.svg]]</nowiki> formatê wî SVG ye. Li gorî lêkolînên min, guhertina nivîsên di formata SVG de hêsantir e. Gelo tu pêşniyar dikî ku ez nivîsên îngilîzî yên di hundirê vê wêneyê de wergerînim Kurdî û wisa bar bikim, yan ev pêvajoyek tevlihev e? [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 21:06, 3 hezîran 2026 (UTC) ::::ferq nake. Tenê ravekirina rastîn a wêne yê muhim e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:12, 3 hezîran 2026 (UTC) :::::Silav mamoste, Berî ku ez dest bi xebatên xwe yên li ser ku.wiki bikim, li ser Wîkîpediyaya Tirkî (tr.wiki) hesabekî min ê bi navê "Mustafa iğraç" hebû û li wir tenê 4 guherandinên min çêbûne. Piştre min ev hesabê xwe yê nû "İĞRAÇ Mustafa" vekir û ev 9 roj in ez li vir çalak im.​ Ji bo ku di pêşerojê de tu pirsgirêkên "hemanandina hesaban" dernekeve û wekî "hevkariya xirab" neyê fêmkirin, gelo ez çi bikim çêtir e? Wekî ku ez dizanim girtina hesaban li Wîkîpediyayê nîne [[Bikarhêner:Mustafa iğraç|Mustafa iğraç]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mustafa iğraç|gotûbêj]]) 11:10, 4 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] heya min hesab ne girtiye lê Wîkîpediya qebûlmnake ku kesekî bi çend hesabên cuda li ser Wîkîpediyayê guhertinan bike. Pêwîst e tu li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê (tirkî, kurdî û hwd) tenê bi yek hesabê guhertinan bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 11:19, 4 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] SVGên ku di Kategoriya [[:commons:Category:Translation possible]] bi hêsanî tên tercimekirin bi riya https://svgtranslate.toolforge.org/ :::::::[[:File:AI-ML-DL.svg]] di vê kategoriyê de ye loma dikarî vê amûrê bi kar bînî. lê [[:File:Deep Learning.jpg]] nabe [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:21, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (14:47, 4 hezîran 2026) == Silav mamoste. Pirsek min derbarê pergalê de heye. Di 'pêşniyazên guhertinan' de bi piranî tenê guhertinên 'add links between articles' derdikevin pêş. Gelo ev rewş ji roja yekem ve wisa ye, an ev kêmasiyeke teknîkî ya pergalê ye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 14:47, 4 hezîran 2026 (UTC) :dibe ku ev yek teknîkî be û li gorî browseran biguhere. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 14:54, 4 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] Ev li gorî [[Taybet:NewcomerTasksInfo]] çêdibe, lê zêde tişt tê de tine ye. Tu ne mecbûrî wana teqip bikî, li ser çi dixwazî dikarî bixebitî [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:16, 4 hezîran 2026 (UTC) ::Spas ji bo agahdarkirinê mamoste. [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:22, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (23:08, 6 hezîran 2026) == Silav mamoste. Ez niha li ser gotareke Code Geass dixebitim. Di dema çêkirinê de, ji ber pirsgirêkên teknîkî û guherîna nêrîna mobîl/sermaseyê, min bi xeletî çend rûpel bi navên cuda vekirin (Code, Kod Geass). Dema ku min hewl da ku wan biguherînim, sîstemê carinan destûr neda, lê paşê min karî navê rûpelê rast bikim û rûpelên din ber bi rûpela sereke ve beralî bikim. Niha rûpela min a sereke amade ye. Ji ber ku ev cara yekem e ez bi vî rengî pirsgirêkekê dijîm, heke gengaz be hûn dikarin kontrol bikin ka tu xeletî an navên rûpelan hene ku divê werin jêbirin? Spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 23:08, 6 hezîran 2026 (UTC) :{{çêbû|}} Silav, sernavên çewt hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:20, 6 hezîran 2026 (UTC) == Question from [[User:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] on [[Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê]] (19:04, 7 hezîran 2026) == مرحبا اريد مساعدة نسرين١٩٩٧ --[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nesrîn 1997|gotûbêj]]) 19:05, 7 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] dikarî pirsa xwe bi awayekî berfireh bi îngilîzî an bi kurdî binivîsî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 19:34, 7 hezîran 2026 (UTC) == Werger an Wergêr == Silav û rêz, hêvî dikim ku tu başî , li wikîpediyayê werger jî wergêr jî hatiye bikaranîn. gelo kîjan rast e? spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:14, 21 hezîran 2026 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] başim. Her du peyv rastin lê heya roja îro bi gelemperî peyva werger hatiye bikaranîn. Ji ber vê yekê tu jî peyva werger bikar bîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:24, 21 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira, Werger tercime, wergêr terciman e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:26, 21 hezîran 2026 (UTC) :::Sipas @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira rast e. Min pirsê baş fem nekir. Wergêr an wergêrvan terciman e. Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo kesên ku nivîsan ji bo zimanan vediguhêzin wergêr tê gotin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:34, 21 hezîran 2026 (UTC) ::::min fêm kir @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas 🙏 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:38, 21 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Na lo terciman tê "gotin", hin kes dixwazin wergêr bixin li şûna terciman {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:39, 21 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], ma tu bi inglîzî dizanî? wergêr = translator, werger = translation, terciman (yan wergêr) = interpreter. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:20, 21 hezîran 2026 (UTC) == Venêrîna qelîte == Silav kekê Penaber Ez ji te re dinivîsim ji ber ku ez venêrîna qelîteya nivîsandina xwe dixwazim. Tu dikarî min hinek alîkarî bikî û lê binêrî? Min çend rûpel nivîsand û dizgûn kir: *[[Dunbulan (eşîr)]] *[[Zozanê kurdan]] *[[Zaza (başûr)]] *[[Zaza]] (resmê bikaranîna teriman “Dimilî, Zazakî …”) *[[Qoçgirî]] (eşîr), resmê cihên Qoçgiriyan Ez radimînim ku vê nivîsandina min ji bo zanînê zazayan ji xelkê re pir alîkarî bike. Tu çi dibêjî? Silav û rêz,êvarê te bi xêr :-) [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 19:49, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] di destpêkê de ji bo hewldanên te yên ji bo Wîkîpediya kurdî spas dikim. Wîkîpediya ansîklopediyeke ku li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê her kes dikare tevkariyan bike û gotaran binivîse. Dema ku min gotarên ku te nivîsiye kontrol kir hinek kêmasiyên gramerî tê de hene. Zimanê gotareke çiqas zelal, bêalî û herikbar be ewqasî kalîteya gotarê bilind dibe. :Gotarên te yên di derbarê zazayan de giring in. Bi taybetî her mijarek ensîklopedîk ji bo Wîkîpediyayê giring in. Ez ê di demeke guncaw de gotarên ku nivîsiye kontrol bikim. Ji bo nivîsandina gotaran ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir li polîtîkaya Wîkîpediyaya kurdî]] binêre. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:23, 30 hezîran 2026 (UTC) == Silav == Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], tu çawa yî, baş î înşalah? Gelo pirsgirêk min hebû, min dît ko bikarhênerên wekî @[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] an @[[Bikarhêner:Qurreder|Qurreder]] ti car ji bo wîkîpediyayê neşoxlîn, lê dîsa heqê astengkirine bi destê wan e. Ma tu zanî wana kî ne an hesaba duyê ji kesekî ne, an jî bot in? Şale zamanê te baş derbas dibe. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:15, 20 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Ev bikarhêner ji bo ku ji hinek asteng kirinên ji rêzê ve bi bandor nebin IP yên wan xwedî statûyeke taybet in. Ev maf dibe ku ji aliyê rêveberên berê ve ji bo kesan hatiye naskirin. Ji ber ku ev kes rêveber nînin nikarin kesan asteng bikin. Di heman demê de ev bikarhêner niha çalak nînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 18:47, 20 tebax 2026 (UTC) ::E min fêm kir xwedê ji te re razî be. Hinek caran ew pirsgirêk di serê min de bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 03:55, 21 tebax 2026 (UTC) :::Silav! Li herdu jî min ''[[:meta:IP block exempt|ipblock-exempt]]'' dayibû (2019), dema ku Wîkîpediya li Tirkiyê hatibû asteng kirin, bnr. [[:en:Block of Wikipedia in Turkey]] (2017-2020) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 04:39, 21 tebax 2026 (UTC) 7hsgy8df3xvwiwpzjvlbe748txziyfv 0 134414 2086469 1878973 2026-08-20T12:33:57Z Kurê Acemî 105128 2086469 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk/wîkîdane | binwêne = Behlûlê dîn li ser bizina xwe }} '''Behlûlê dîn'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.youtube.com/watch?v=khR4W5w5zFU&feature=youtu.be |sernav=Çîrok : Behlûlê dîn/ Hans Christian Andersen/Amadekar û Pêşkeşvan Aynur Bozkurt |tarîx= |malper=YouTube |weşanger=Zarokname |roja-gihiştinê=2022-11-10 }}</ref> (bi [[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]] ; ''Klods - Hans'') çîrokeke çêkirî ye ku di sala 1855an de ji hêla [[Hans Christian Andersen]] ve hat çapandin. Çîrok li ser sê bira ye ku ji bo destê prensesê şer dikin. == Naverok == [[Wêne:Page_259_of_Fairy_tales_and_stories_(Andersen,_Tegner).png|thumb|Behlûlê dîn li cem prensesê]] Sê bira dixwazin bi keça keyê ya bedew re bizewicin, ya ku dixwaze bi zilamê ku ji xwe re biaxive bizewice. Herdu birayên mezin pîr jîr û xwenda ne û li hespên esilzade siwar dibin, lê yê herî biçûk, Behlûlê dîn , li ser bizinê siwar dibe.Dema siwariyê de, ew qijikekî mirî, pêlaveke kevn ya dar û hinek herriyê hildide ku bide prensesê. Dema ku herdu birayên mezin bi prensesê re hevûdu dibînin, her du bêbersiv dibin dema ku Behlûlê dîn daxwaz dike ku qijikê di pêlavê de were kelandin û bi heriyê were xizmet kirin.Prenses wî wekî mêrê xwe hildibijêre, ji ber ku, berevajî daxwazkarên din, ew dikare bi xwe biaxive. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Clumsy Hans}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên Hans Christian Andersen]] [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Çîrokên danîmarkî]] ey8heaqss1ydfg91ttwzngv2utd97sv 0 134710 2086468 2083399 2026-08-20T12:33:07Z Kurê Acemî 105128 2086468 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk/wîkîdane | sernav = Stiya berfê | sernavê xwemalî = Snedronningen | wergêr = | wêne = The Snow Queen by Elena Ringo.jpg | mezinahiyawêne = 250x250px | binwêne = Stiya berfê li gorî [[Elena Ringo]] | nivîskar = [[Hans Christian Andersen]] | pêşgotin = | şêwe = | welat = | cîh = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | sererastkirin = | ziman = | dîrok = 21ê kanûna paşîn a 1844an | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | ISBN = | pirtûk = }} '''Stiya berfê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.youtube.com/watch?v=RYO3klUoAXo |sernav=Stiya Berfê {{!}} Snow Queen in Kurdi {{!}} Çîrokên akurdî {{!}} Kurdish Fairy Tales |malper=[[YouTube]] |weşanger=Kurdish Fairy Tales |roja-gihiştinê=2022-11-20 }}</ref> (bi [[Zimanê danîmarkî|danîmarkî]]: ''Snedronningen''; bi wateya ''keybanûya berfê'') çîrokeke orîjînal a nivîskarê danîmarkî [[Hans Christian Andersen]] e. Ew yekem car di 21ê kanûna paşîn a 1844an de di ''Nye Eventyr'' de hate weşandin. Çapa Yekem. Berhevoka Duyem (Nye Eventyr. Første Bind. Anden Samling).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Complete Fairy Tales and Stories |url=https://archive.org/details/completefairytal0000ande_z8q3 |paşnav=Andersen |pêşnav=Hans Christian |weşanger=Anchor Books |sal=1983 |isbn=9780307777898 |paşnavê-terciman=Haugaard |pêşnavê-terciman=Erik Christian |lînka-nivîskar=Hans Christian Andersen }}</ref> Mebesta çîrokê şerê di navbera başî û bediyê de ye ku Gerda û hevalê wê Kai diceribîne. Çîrok yek ji çîrokên Andersen ên herî dirêj û navdar e. Ew bi rêkûpêk di nav çîrok û berhevokên hilbijartî yên berhemên wî de cih digire û gelek caran di nav pirtûkên çîrokan ên bi wêne de ji bo zarokan tê çapandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên Hans Christian Andersen]] [[Kategorî:Berhemên li ser keybanûyan]] [[Kategorî:Çîrokên danîmarkî]] [[Kategorî:Dotmîrên honakî]] [[Kategorî:Keybanûyên honakî]] [[Kategorî:Şeytan di çîrokan de]] r8qbbl7cuxyplwckg8c829jyaw6borg 4 213790 2086467 1670322 2026-08-20T12:31:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2086467 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:QBG}} '''Qaîdeyên binavkirinê''' yan jî '''qaîdeyên binavkirina gotaran''' yek ji polîtîkayên wîkîpediyaya kurdî ye ku ji bo guhertin û binavkirina '''navê gotaran''' hatiye nivîsandin. Navê gotaran sernavê gotaran e ku li jora naveroka gotaran hatiye nivîsandin, wekî navê gotarê tê dîtin û di nav URL ya rûpelê de tê dîtin. Navê gotarê mijara gotarê destnîşan dike û gotarê ji gotarên din cuda dike. Navê gotarê dikare bibe navek ku ji bo mijara gotara têkildar yan jî navek diyarkirî ya mijara ku di gotarê de hatiye destnîşan kirin. Dibe ku carînan ji bo navê gotarê ji yekê zêdetir vebijark hebin. Di rewşên ku vebijêrkên zêde hene de nava herî ku ji bo gotarê baş e û naveroka gotarê rave dike wekî navê gotarê tê hilbijartin. Ji bo diyarkirina navê herî lêhatî di nav çavkaniyên kurdî de tê dîtin û nava herî ku di nav çavkaniyên kurdî de berbelav hatiye bikaranîn ji bo navê gotarê tê diyarkirin. Di rewşên wiha piştî biryardayina navê gotarê divê gotar ji bo navên din ên alternatîv neyê beralîkirin. ==Hilbijartina navê gotaran== Di hilbijartina navekî gotarê de yekem tiştê ku meriv li ber çavan digire ev e ku navê ku were bikaranîn bi lêkolîna çavkaniyên pêbawer ên kurdî yên ku di derbarê mijara gotarê de ne were verast kirin. Di hinek rewşan de dibe ku ji yekî zêdetir navên lêhatî yên gotarê bêne dîtin. Di vê mijarê de divê ji bo diyar kirna navê gotarê nîqaşek bê destpêkirin bikin û ji bo diyarkirin navê gotarê biryareke hevkar a bikarhêneran bê dayîn û li gorî encama vê biryarê navê gotarê bê diyarkirin an jî bê guhertin. Navê lêhatî ya gotarê ew nav e ku hemî krîterên xalên li jêr peyda dike: * '''Naskirin''' – navê naskirî ew nave ku ravekirina mijarê yan jî navê gotarê di çavkaniyan de tê naskirin û tê bikaranîn. * '''Xwezayîtî''' – navê xwezyî ew nav e ku xwendevan dikarin bi hêsanî lê binihêrin yan lê bigerin ku bikarhêner di dema nivîsandina gotaran de bi xwezayî bi vî rengî bikar bînin. * '''Hurgilîtî''' – navê gotarê divê têra xwe diyar be ku mijara gotarê bi awayekî lêhatî diyar bike û ji mijarên din cuda bike. * '''Kurtbûnî''' – dema ku navê gotarê ji bo tesbîtkirina mijara gotarê û cudakirina gotarê ji mijarên din têra xwe cuda be ne hewce ye ku nav bi awayekî bê wate were dirêj kirin. Krîterên ku li jor hatine nivîsandin ne rêgezin tenê krîterin ku ji bo binavkirina gotaran bibe alîkar. Dibe ku ev krîterên ku li jor hatine nivîsandin ji bo binavkirina hinek gotar yan jî mijaran têra ravekirinan nekin. Di vê rewşê bi vê rengî de krîterên li jor wekî vebijêrkên hêsan bikarbînin. Di dema binavkirin gotaran de di warên taybetî de yan jî di derheqê pirsgirêkên taybetî de, bi gelemperî lihevhatinek berê ku hatiye çareserkirin dikare bê pêşniyarkirin û ji bo çareseriya pirsgirêkê were bikar anîn. Hilbijartina sernavên gotaran divê bi ser berjewendîyên xwendevanan, bi ser berjewendîyên edîtoran, bi ser berjewendiyên temaşevanên giştî û bi ser berjewendîyên pisporan ve bê girtin û nav bi temamî li gorî hêmana bêalî bûne bê hilbijartin. Beralîkirin gotarê divê ji gotarên ku bi awayekî maqûl di bin du an zêdetir navan de bêne lêgerîn yan jî bi wan re bêne girêdan (wek rastnivîsên cûda an navên berê) bêne beralîkirin. ==Navên ku bi berfirehî têne bikaranîn== Navên gotarên li ser Wîkîpediyayê bi gelemperî ji navên ku bi berfireh ji bo mijara gotarê têne bikar anîn tên hilbijartin. Lêbelê dema ku ji bo hinek gotaran ji yekê zêdetir navên ku bi gelemperî têne bikar anîn hene, dibe ku hinek nav ji yekê yan jî zêdetir ji bo mijarên gotaran ku bi gelemperî têne bikar anîn lêhatî (minasib) bin, ev jî dibe sedema nîqaşan ka kîjan nav divê were bikar anîn. Her çiqas navê herî berbelav bi gelemperî ku di nav navên ku di çavkaniyên pêbawer ên kurdî de têne bikar anîn de bêne hilbijartin jî dibe ku bikaranîna navê hevpar ji bo gotarê derbasdar nebe. Ger navekî zelal û hevpar ji bo gotarekî tine be divê ji bo navê herî lihevhatî nîqaşek bê destpêkirin û bi biryardayinekî hevparê bikarhêneran navê herî lêhatî ya ku mijar û naveroka gotarê rave dike ji bo gotarê bê hilbijartin. Navên gotarên li ser Wîkîpediyayê ne hewce ye ku ew di nav navên fermî, navên jidayikbûnê, navên yekta an navên zanistî de were hilbijartin. Ger navekî ku gotarê rave dike, ji navê fermî zêdetir were bikar anîn, dibe ku ev nav li cihê navê fermî were tercîh kirin. Wek mînak: li cihê navê fermî ya Komara Polonyayê ji ber ku ev nav bi berbelavî nayê bikar anîn û navê [[Polonya]] ji navê fermî zêdetir berbelav e zêdetir tê zanîn navê gotara welêt wek Polonya hatiye binavkirin. Mînakek din jî ev e ku li cihê navê rastîn a William Jefferson Clinton ku navê [[Bill Clinton]] a rastîn e, gotara Bill Clinton bi navê fermî û navê herî berbelav wekî Bill Clinton hatiye binavkirin. Mînakeke din jî peyva single ku bi kurdî tê wateyê tekane. Ji ber ku single ji peyva tekane zêdetir peyveke berbelav e (li gorî tercîh a bikarhêneran dikare were guhertin) di naveroka gotaran de single dikare were nivîsandin. Gotara li ser lîstikvana rûsî [[Marîna Andreyevna Pûpenîna]] dibe ku di çavkaniyên pêbawer ên kurdî de rasterast bi transkrîpsiyona îngilîzî wekî "Marina Andreevna Pupenina" were bikaranîn lê ev nav dikare li gorî transkrîpsiyona kurdî, wekî Marîna Andreyevna Pûpenîna were binavkirina. Ji bo diyarkirina kîjan navî zêdetir tê bikaranîn, di saziyên navneteweyî, saziyên çapemeniya kurdî, ansîklopedî, databas, saziyên zanistî û weşanan de dikare were lêkolînkirin. Lêgerîna li ser înternetê bi motora lêgerînê jî dikare bibe alîkar lê ji bo ku lêgerînên rastî werin dîtin divê nav bi alfabeya kurdî (bi alfebeya latînî) were nivîsandin. ==Bêalîtî== Navê gotarê carinan dibe sedema nîqaşan ka gelo naveke li gorî polîtîkaya nêrîna bêalî ye yan na. Di dema pirsgirêkên bi vê awayê ji bo çareserkirina pirsgirêkên weha de, carinan bikarhêner dikarin li cihê navê ku di çavkaniyên pêbawer de hatiye bikar anîn, navek diyarkirî ku ji aliyê bikarhênerên Wikipediayê ve hatiye dîtin li gotarê zêde bikin. ===Navên gotarên ravekar ên nedadbar=== Di hinek rewşan de, vebijarka herî çêtirîn ji bo navê gotarê hevokek ravekar e ku mijara gotarê rave dike. Ev bi gelemperî navên ku tenê ji bo wan gotaran hatine afirandin in û nêrînên bêalî nîşan didin. Mînak gotara “[[Mirina Usame Bîn Ladîn]]” navekî gotara ravekar e û bi awayekî objektîf mijara gotarê tîne ziman. Dema ku navê gotareke bi vî awayê hate hilbijartin pêdivî ye ku ji peyvên ku hukim nîşan didin û alîgir in neyên hilbijartin. Li gel vê yekê dibe ku di hinek rewşan de ji bo ravekirina naveroka gotaran di hinek navan de nêrînên alîgirî hebin. Wek mînak navê gotara [[Berxwedana Kobanê]] her çiqas ev nav nêrîneke alîgir werbigire jî ji bo ravekirina diyar a gotarê navên bi vê awayê dikare were bikar anîn. ==Hurgilî û cudahiya wateyî== Bi gelemperî navên gotaran bi têra xwe hûrgilî ne ku mijara gotarê rave bikin û pêwistiya hurgiliyên zêde tineye. Wek mînak navê gotara Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst ji ber ku navekî pir dirêje ji bo vê gotarê bikaranîna Yekîtiya Sovyetê bes e. Ji bo gotareke bikaranîna rast a navê herî maqûl ji ber hebûna gotarên ku xwediyê heman navî ne her gav ne gengaz e. Di rewşên wiha de pêdivî ye ku di navbera her du gotaran de ji hêla wateyê ve cudahiyeke were pêkanîn. Wekê mînak gotara çiyayê [[Nemrûd (volkan)]] e ku bi cudahiya "volkan" ji gotarên dînên di derbarê Nemrûd de hatiye cudakirin. Wekî qaîdeyeke gelemperî heger navê gotara ku mijarek vedibêje ji bo gotarên ku mijarên din vedibêjin jî were bikar anîn divê rêbazên jêrîn werin şopandin: # Ger gotara têkildar di nav gotarên ku ev nav ji bo wan tê bikar anîn de pêşînek hebe, navê têkildar; ji bo vê gotarê, divê nav bêyî guheztinan were bikar anîn. # Ger gotara têkildar di nav maddeyên ku ev nav ji bo wan tê bikar anîn de pêşanî ne be, navê têkildar; Ji bo vê gotarê, divê nav bi afirandina cudahiyeke di wateyê de were bikar anîn. Ji bo binavkirina gotaran ji bo ku kîjan cudahiya wateyî bê bikaranîn divê rêbazên jêrîn werin şopandin: # '''Cudahiya wateya xwezayî''': Hinek caran îhtîmal hene ku hinek gotar heman navê werbigirin. Ji bo pirsgirêkên bi vî awayê ji bo binavkirina gotarê navên alternatîv dikare were bikaranîn. Divê ev nav a alternatîv di çavkaniyên pêbawer ên kurdî de were lêkolîn kirin û nava ku bi gelemperî ku di çavkaniyan de hatiye behs kirin dikare were bikar anîn. nsjql2znamgrw0uh1x6mndftrken9vf 0 307211 2086518 1927162 2026-08-21T00:07:53Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Operaya Misirî]] hat sererastkirin 2086518 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Operaya Misirî]] ae9wbqw5185qvf2ktjf1nrxi51cp7m6 0 320289 2086498 2084790 2026-08-20T19:47:15Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086498 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']] Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî Ladies Home Journal, Good Housekeeping, Cosmopolitan û Woman's Home Companion de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. ​ == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 9e99dgdrxo4rk7i0od49lcaln7k1spg 2086499 2086498 2026-08-20T19:52:21Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086499 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']] Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. ​ == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] rqpk2rxameyz97x4xd090j3d5yvjemg 2086502 2086499 2026-08-20T19:58:00Z Avestaboy 34898 /* Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn */ 2086502 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a nîgarkirî ya 1658an'']] Pirtûkên nîgarkirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên nîgarkirî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin nîgarkirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên nîgarkêşên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê nîgarkêşên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên nîgarkêşên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate nîgarkirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi navê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|12 pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, di nav yên din de ji aliyê [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin nîgarkirin. Li DYA'yê, çîrokên nîgarkirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku nîgarên wan pir caran bêyî navê nîgarkêş bûn. ​ == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] trzxop6g0kajx887h5uw8lukqpddk54 0 329346 2086512 2085492 2026-08-20T22:28:22Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Jamal_pourkarim_kurdistani_جەمال_پورکەریم.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Didym|Didym]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Jamal pourkarim kurdistani جەمال پورکەر 2086512 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ashtyako Poorkarim | wêne = | sernavê_wêne = Ashtyako Poorkarim | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 23ê tebaxa 1977an | cihê_jidayikbûnê = [[Mehabad]]، Îran | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Jamal Poorkarim | hevwelatî = Fransa | perwerde = Edebiyata farisî; zanistên siyasî<br />[[Zanîngeha Azad a Îslamî]] ya Mehabadê; [[Zanîngeha Parîs VIII]] | pîşe = Rojnamevan, nivîskar, siyasetmedar | salên_çalak = 1996–niha | rêxistin = [[Partiya Serxwebûna Kurdistanê]] | meqam = Sekreterê giştî yê Partiya Serxwebûna Kurdistanê | partî = [[Partiya Serxwebûna Kurdistanê]] | malper = [https://bio.site/ashtyako bio.site/ashtyako] }} '''Ashtyako Poorkarim''' (berê bi navê '''Jamal Poorkarim''' dihat nasîn; ji dayik bûyî 23ê tebaxa 1977an) rojnamevan, nivîskar û siyasetmedarekî kurd e ku li [[Parîs]]ê, [[Fransa]]yê dijî.<ref name="jinenigariya-fermi">[https://en.kurdnation.com/2023/03/21/for-more-information-about-leader-of-the-kurdistan-independence-movement/ «For more information about, Leader of the Kurdistan Independence Movement»]، KurdNation، 21ê adara 2023an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref><ref name="times">[https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ «Ashtyako Poorkarim»]، rûpela nivîskar li ''The Times of Israel''، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Ew berê endamê [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] bûye، di sala 2019an de ji damezrînerên [[Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê]] bûye û serokatiya wê kiriye، û di sala 2022an de ji bo salekê wek serokê [[Hevpeymaniya Serxwebûnxwazên Kurdistanê]] hatiye hilbijartin.<ref name="rudaw-hevpeymani">[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0801202223-amp «چوار لایەنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھاوپەیمانێتییەک پێکدەھێنن»]، Rûdaw، 8ê çileya 2022an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Piştî yekbûna tevgerê bi Partiya Serxwebûna Kurdistanê re di adara 2026an de، Poorkarim bû sekreterê giştî yê partiya yekbûyî.<ref name="yekbun">[https://kurdnation.com/2026/03/11/%DA%95%D8%A7%DA%AF%DB%95%DB%8C%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%8C%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%88-%D9%87%DB%8E%D8%B2/ «ڕاگەیەندراوی فەرمیی یەکگرتنی دوو ھێزی سەربەخۆییخواز»]، KurdNation، 11ê adara 2026an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref><ref name="yekbun-dereki">[https://kurdistannet.org/kn/index.php/2016-12-11-17-06-17/2016-12-17-19-30-25/dww-hyzby-zhh-aty-kwrdstan-y-kyan-grt «دوو حیزبی ڕۆژھەڵاتی کوردستان یەکیان گرت»]، Kurdistan Net، 12ê adara 2026an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> == Nav û jiyana destpêkê == Poorkarim li bajarê [[Mehabad]]ê ji dayik bûye. Li gorî jînenîgariya ku li malpera rêxistina wî hatiye weşandin، di sala 1994an de dîploma edebiyat û zanistên mirovî wergirtiye، di sala 1996an de sertîfîkaya Komeleya Sînemaya Ciwan a Mehabadê bi dest xistiye û di sala 1997an de endamê çalak ê Encûmena Edebî ya Mehabadê bûye û beşdarî çend festîvalên edebî bûye. Di sala 1999an de li Zanîngeha Azad a Îslamî ya Mehabadê lîsansa edebiyata farisî wergirtiye. Heman jînenîgarî dibêje ku di sala 2017an de xwendina xwe di warê zanistên siyasî de li Zanîngeha Parîs VIII berdewam kiriye û mastera zanistên siyasî bi dest xistiye.<ref name="jinenigariya-fermi" /> Di belgeyekê ya Encûmena Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî de navê wî wek '''Jamal Poorkarim''' hatiye tomarkirin.<ref name="neteweyen-yekbuyi">[https://digitallibrary.un.org/record/767445/files/A_HRC_25_61-EN.pdf «Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran»]، Encûmena Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî، belgeya A/HRC/25/61، 18ê adara 2014an، rûpela 95an.</ref> Poorkarim heta sala 2023an bi navê Jamal Poorkarim çalakiya giştî dikir. Di 14ê gulana 2023an de، di çarçoveya kampanyaya «guhertina nav bo kurdî» de ragihand ku navê xwe ji erebî bo kurdî guhertiye û ji wê demê pê ve bi navê '''Ashtyako''' çalak dibe.<ref name="guhertina-nav">[https://kurdnation.com/2023/05/14/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D9%88%D9%88%D8%AA%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «شیکردنەوەی ئاشتیاکۆ پوورکەریم سەبارەت بە گۆڕینی ناوەکەی»]، KurdNation، 14ê gulana 2023an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> == Rojnamegerî û çalakiya çandî == Li gorî rapora Raportorê Taybet ê Neteweyên Yekbûyî li ser rewşa mafên mirovan li Îranê، Poorkarim di heftenameya ''دەنگی کۆمەڵگا'' (Dengî Komelga) de xebitiye û di birêvebirina navendeke perwerdehiya zimanê kurdî de beşdar bûye. Di wê raporê de، ku agahiyên vê beşê ji hevpeyvîneke bi xwe re hatine wergirtin، hatiye gotin ku zêdetirî 1,000 xwendekaran li navendê navê xwe tomar kiribûn. Heman belge dibêje ku piştî du salan ji weşandina heftenameyê، ew ji bo 45 rojan li navendeke îstixbarata Îranê hate binçavkirin، bi kefaleteke 20 milyon toman azad bû û paşê çû Herêma Kurdistanê ya Îraqê.<ref name="neteweyen-yekbuyi" /> Jînenîgariya fermî ya Poorkarim navê navenda perwerdehiyê «Soma» dide û dibêje ku di sala 2001an de li [[Bane]]yê hatiye damezrandin. Li gorî heman çavkaniyê، ''Dengî Komelga'' piştî du hejmaran hate rawestandin û Poorkarim di sala 2003an de، piştî binçavkirinê، Rojhilatê Kurdistanê terikand.<ref name="jinenigariya-kurdi">[https://kurdnation.com/2019/01/18/ashtyako-poorkarim/ «کورتەیەک لە ژیانی ئاشتیاکۆ پوورکەریم»]، KurdNation، 18ê çileya 2019an، heta 2026an hatiye nûkirin، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Poorkarim li Herêma Kurdistanê ya Îraqê di çend saziyên ragihandinê de xebitiye. Li gorî jînenîgariya fermî ya wî، ji bo pênc salan li [[Ranye]]yê dijî û di televîzyonên ''Gelî Kurdistan''، ''Raperîn'' û ''Zagros'' de wek pêşkêşkar xebitiye û ji bo rojnameyên ''Proûşe'' û ''Derwaze'' gotar û mijar nivîsandiye. Di navbera salên 2008 û 2010an de li ''Kurd Channel'' wek pêşkêşkar û berpirsê beşa nûçeyan xebitiye. Jînenîgariya fermî ya wî herwiha dibêje ku navendeke sînemayê bi navê «Kat» damezrandiye û du kurtefîlmên ''Gelawêj'' û ''Milwanka'' çêkiriye.<ref name="jinenigariya-kurdi" /> Li gorî jînenîgariya fermî ya wî، di sala 2010an de bi vexwendina Reporters Without Borders، bi riya Konsulxaneya Fransa li Hewlêrê، çûye Fransa û paşê welatîbûna Fransî bi dest xistiye. Di navbera salên 2011 û 2016an de li ''Tişk TV'' wek pêşkêşkarê nûçeyan، berpirsê beşa nûçeyan û pêşkêşkarê bernameyên siyasî xebitiye.<ref name="jinenigariya-fermi" /> Li gorî heman çavkaniyê، di sala 2015an de Navenda Ragihandin û Lêkolînê ya «Rojî Kurd» damezrandiye؛ malpera navendê xwe wek saziyeke destûrdar li Fransa pênase dike.<ref>[https://www.rojikurd.net/en/rsz_logo-roji_kurd1-5/ «Roji Kurd Logo»]، Rojî Kurd، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Jînenîgariya fermî dibêje ku Poorkarim bi sedan gotar û mijar li rojname û malperan weşandiye û beşdarî bi dehan forum، civîn û semînerên navneteweyî bûye.<ref name="jinenigariya-kurdi" /> == Çalakiya siyasî == Li gorî jînenîgariya fermî ya wî، Poorkarim di sala 1996an de di tora veşartî ya Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de li hundirê Îranê çalak bûye û piştî çûyîna Herêma Kurdistanê ya Îraqê bûye endamê fermî yê partiyê. Di sala 2010an de berpirsê komîteya partiyê li Fransa bûye.<ref name="jinenigariya-kurdi" /> Di dawiya 2018an û destpêka 2019an de ji endametiya partiyê vekişiya.<ref>[https://web.archive.org/web/20220419180900/https://yarikurd.kurdhsk.com/2018/12/30/%D8%A6%D8%A7%DA%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%DB%8E%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%A6%DB%95%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C/ «جەماڵ پوورکەریم وازی لە ئەندامێتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ھێنا»]، Yarî Kurd، 30ê berfanbara 2018an، arşîvkirî di 19ê avrêla 2022an de.</ref> Di daxuyaniya vekişîna xwe de cudahiya li ser armanca siyasî ya kurdan li Îranê، bi taybetî cudahiya bi siyaseta mayîna Kurdistanê di çarçoveya Îranê de، û piştgiriya xwe ji serxwebûna Kurdistanê re wek sedem bi nav kiriye.<ref>[https://web.archive.org/web/20220429013851/https://www.kurdhsk.com/%D8%AC%DB%95%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D9%88%D8%B1%DA%A9%DB%95%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%DB%86-%D8%A8%D8%A7%DA%B5%D9%83%DB%8E%D8%B4-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%A7%D8%A8%DB%8E%D8%AA-%D8%A6/ «جەمال پوورکەریم: کورد نابێت ئایندەی خۆی بە ئێرانەوە گرێ بدات»]، Balkêş، arşîvkirî di 29ê avrêla 2022an de.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231003095605/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=85907&rp=0&act=pdf&rf=1 «ئاگاداریی دەستکێشانەوە لە ئەندامێتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران»]، Kurdistan Post، 2018، arşîvkirî di 3ê cotmeha 2023an de.</ref> Poorkarim ji bo karûbarên siyasî serdana çendîn welatên Ewropayê، Îsraîl û Erebistana Siûdî kiriye.<ref name="jinenigariya-kurdi" /> Di sala 2016an de، bi vexwendina Wezareta Çandê ya Erebistana Siûdî serdana wî welatî kir û di hevpeyvînên bi medyayên Erebistanê re li ser rewşa siyasî û civakî ya Îranê û rewşa Rojhilatê Kurdistanê axivî.<ref name="roji-kurd-erebistan">[https://www.rojikurd.net/kurtezek-le-ledwanekani-kak-jemal/ «کورتەیەک لە لێدوانەکانی جەماڵ پوورکەریم بۆ میدیاکانی عەرەبستان»]، Rojî Kurd، 11ê îlonê 2016an، [https://web.archive.org/web/20220419153442/https://www.rojikurd.net/kurtezek-le-ledwanekani-kak-jemal/ arşîvkirî] di 19ê avrêla 2022an de.</ref> ''Arab News'' di 13ê îlonê 2016an de gotineke Poorkarim weşand û ew wek rojnamevan û çalakvanê siyasî yê kurd da nasandin.<ref name="arab-news">[https://www.arabnews.com/node/983916/saudi-arabia «Iranian pilgrims grateful for excellent Haj services»]، ''Arab News''، 13ê îlonê 2016an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Li gorî agahî û wêneyên hatine weşandin، di serdanên wî yên Erebistana Siûdî de ji aliyê Qiralê Erebistana Siûdî، Mihemed bin Selman، Welîeht، û rayedarên payebilind ên wî welatî ve pêşwazî lê hatiye kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} <!-- Têbîniya guhartinê: Agahiyên hevdîtina bi Qiral û Welîehtê Erebistana Siûdî re, piştî diyarkirina dîrok, cih û çavkaniya weşandina wêneyan, bi hûrgilî werin zêdekirin. --> Di 5ê çileya 2019an de، Poorkarim û komek ji hevramanên xwe Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê damezrandin û ew wek serokê tevgerê hate hilbijartin.<ref name="manifest">[https://kurdnation.com/2026/03/07/manifest-2/ «مانیفێستی ڕزگاری؛ گواستنەوە لە بزووتنەوەوە بۆ پارتی سەربەخۆیی کوردستان»]، KurdNation، 7ê adara 2026an، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Di çileya 2022an de çar aliyên serxwebûnxwaz Hevpeymaniya Serxwebûnxwazên Kurdistanê ava kirin. Poorkarim ji aliyê desteya serokatiyê ve ji bo salekê wek serokê hevpeymaniyê hate hilbijartin.<ref name="rudaw-hevpeymani" /> Di 11ê adara 2026an de Tevgera Serxwebûnxwazên Kurdistanê û Partiya Serxwebûna Kurdistanê yekbûna xwe ragihandin û biryar dan ku bi navê Partiya Serxwebûna Kurdistanê çalakiya xwe bidomînin.<ref name="yekbun" /><ref name="yekbun-dereki" /> Piştî yekbûnê، Poorkarim bû sekreterê giştî yê partiyê.<ref name="times" /> Poorkarim di gotar û pirtûkên xwe de piştgirî dide mafê diyarkirina çarenûsê û damezrandina dewleteke serbixwe ya Kurdistanê. Rûpela nivîskarê wî li ''The Times of Israel'' mijarên sereke yên nivîsên wî wek siyaseta Rojhilata Navîn، têkoşîna neteweyên bindest û têkiliyên kurd û cihûyan pênase dike.<ref name="times" /> == Nivîs û berhem == Poorkarim gotar û analîzên siyasî li malper û dezgehên ragihandinê yên cuda weşandiye. Ji sala 2025an ve gotarên wî di beşa blogê ya ''The Times of Israel'' de hatine weşandin.<ref name="times" /> === Pirtûk === * ''بووکە چینی (شیعر بۆ منداڵان)''، Mehabad، 1380ê hicrî-şemsî، 33 rûpel، bi wêne.<ref>[https://nosabooks.com/WebUI/book.aspx?Simorgh=1&marckey=1324461&marckind=3&idx=9&hk=1&adv=0&qk=subject&q=%D8%B4%D8%B9%D8%B1%20%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C&qts=3&rp=1&next=1 «بووکە چینی (شیعر بۆ منداڵان)»]، Gencîneya Pirtûkan a Nosa، agahiyên katalogkirina FÎPA، hejmara pirtûknasî ya neteweyî M‌80–19992، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''KURDISTAN: A Research Study''، 2024، 184 rûpel، ISBN 979-8265101259.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FR28VKR5 ''KURDISTAN: A Research Study'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''Voice of Resistance: The Kurdish Struggle for Freedom and Self-Determination in the Middle East''، 2025، ISBN 978-9190049419.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/9190049411 ''Voice of Resistance'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''Kurdistan and Israel in the New Middle East: From the Memory of Genocide to Political Alliance''، 2025، 85 rûpel di weşana Amazonê de، ISBN 979-8299140583.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FNCGJK9P ''Kurdistan and Israel in the New Middle East'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Pirtûkxaneya Kurdî ya Parîsê weşaneke 78-rûpelî bi îngilîzî û weşaneke 55-rûpelî bi farisî ya vê pirtûkê tomar kiriye.<ref>[https://pmb.institutkurde.org/opac_css/index.php?id=16644&lvl=notice_display «Kurdistan and Israel / Ashtyako Poorkarim»]، Pirtûkxaneya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''Fake Iran: Persian Colonialism''، 2025، 168 rûpel، ISBN 979-8263873219.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FQ2BVCPJ ''Fake Iran: Persian Colonialism'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> Weşana farisî ya pirtûkê bi navê ''ئێرانی دەستکرد: کۆڵۆنیالیزمی فارس، قەیرانی ناسنامە و بەرخۆدانی نەتەوەکان'' hatiye weşandin.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FQ2HMBH8 «وەشانی فارسیی Fake Iran»]، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''مانیفێست، سەربەخۆیی کوردستان''، bi BSK KURDNATION، 2025، 95 rûpel، ISBN 979-8264020018.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FQ3ZGTFT ''مانیفێست، سەربەخۆیی کوردستان'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''چپ و اسلام سیاسی؛ رویارویی با ناسیۆنالیزم''، 2025، 179 rûpel، ISBN 979-8267080668.<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/B0FTX2316P ''چپ و اسلام سیاسی؛ رویارویی با ناسیۆنالیزم'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''The New Map of the Middle East After Iran: Redefining Britain's Role in the Establishment of the Nation-States of Kurdistan, Balochistan, Ahwaz, Azerbaijan, Turkmenistan, and Caspian''، 2025، 126 rûpel، ISBN 979-8275669909.<ref>[https://www.amazon.com/dp/B0G3L1QHXL ''The New Map of the Middle East After Iran'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> * ''Kurd and Israel: Politics, Identity, Security; The New Middle East''، 2025، 65 rûpel، ISBN 979-8279361618.<ref>[https://www.amazon.it/dp/B0GBWMTJ9D ''Kurd and Israel: Politics, Identity, Security; The New Middle East'']، Amazon، gihiştin 10ê tebaxa 2026an.</ref> == Çavkanî == <references /> == Girêdanên derve == * [https://bio.site/ashtyako Rûpela têkiliyê ya Ashtyako Poorkarim] * [https://blogs.timesofisrael.com/author/ashtyako-poorkarim/ Rûpela nivîskar li ''The Times of Israel''] * [https://www.amazon.com/author/ashtyako Rûpela nivîskar li Amazonê] {{Portal|Jînenîgarî|Siyaset|Kurdistan}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1977]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Kesên ji Mehabadê]] [[Kategorî:Kurdên Îranê]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Tevgera serxwebûna Kurdistanê]] sced7mmm54j2idb80559xa28h9sdgm2 0 329393 2086462 2086461 2026-08-20T12:20:47Z Kurê Acemî 105128 /* Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî */ 2086462 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî, hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler û yên Callahan hene. === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math>[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math>Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin. Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin. Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan. '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] q83enmnrgba9pij3cl7uwhmlljd5r1e 2086463 2086462 2026-08-20T12:22:06Z Kurê Acemî 105128 /* Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî */ 2086463 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler û yên Callahan hene. === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math>[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math>Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin. Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin. Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan. '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] puqdb4n4h5ge73m3tnr9hc80h8bv54h 2086464 2086463 2026-08-20T12:23:05Z Kurê Acemî 105128 2086464 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math>[[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math>Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin. Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin. Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan. '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] eny81nld9xvle1nzlwhsss5k8us4x36 2086465 2086464 2026-08-20T12:24:27Z Kurê Acemî 105128 /* Veguherîna Lorentz û berevajiya wê */ 2086465 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin. Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan. '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] oqbsv4odnpk854yx4tpk0tgo5lb62rx 2086466 2086465 2026-08-20T12:26:39Z Kurê Acemî 105128 /* Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz */ 2086466 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] oukkj1cx9jk5cuih1y5evcuvq9ct8sd 2086471 2086466 2026-08-20T14:04:57Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086471 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] pmoeaux3hh4oyem6mefhpz7f3g33exx 2086472 2086471 2026-08-20T14:06:44Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086472 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851an de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] aur1mung5zw1f06f4ac30xfdvnd1onj 2086473 2086472 2026-08-20T14:10:39Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086473 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851an de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] neyeuyyrihrb5fayewjs7d5wqxalgbl 2086474 2086473 2026-08-20T14:14:02Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086474 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851an de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 7ci41fftgj9an5jc0y83vj0rpfrbbhb 2086475 2086474 2026-08-20T14:16:53Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086475 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851an de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ivixsonqx0asrn8g5xgfgyz45bc2rzm 2086476 2086475 2026-08-20T14:18:10Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086476 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851an de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] fbz79t68rdn75m0y0tlrjgwxcvo5ljf 2086477 2086476 2026-08-20T14:18:46Z Kurê Acemî 105128 2086477 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb]] Di sala 1850an de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851an de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] hf2087a43gyjalu6tmaflu71nrbso1c 2086478 2086477 2026-08-20T14:19:31Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên kaşkirinê */ 2086478 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 7bar0jx8f0zdutfnasug8goh8qs0tin 2086479 2086478 2026-08-20T14:24:58Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên kaşkirinê */ 2086479 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] dund511mf6y4fy98mtpi0wwyj6or06e 2086480 2086479 2026-08-20T14:28:18Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 1um6itgevhdbnrl0bql79l09ind0ojz 2086481 2086480 2026-08-20T14:31:21Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] mepqy2cjlp1junz3r9l956q8z4jwbas 2086482 2086481 2026-08-20T14:32:57Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] f0m3p7evyu7f7035anlb04hs50qtcup 2086483 2086482 2026-08-20T14:34:49Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086483 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] lgf5d4743kpwrpur1i13mvysa22gldi 2086484 2086483 2026-08-20T14:35:38Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] pog6v7fq9jy6pdo2vc10o9xo5zlhwq8 2086485 2086484 2026-08-20T14:36:15Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 3m8a51tzwgalinhw8cesax4bec94w1y 2086486 2086485 2026-08-20T16:50:17Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086486 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ece066ylxjbsiw2p2qub9wpy5cutj0r 2086487 2086486 2026-08-20T16:51:34Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086487 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, yawaşbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê yawaşbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ev0ffvykox0vm0d44yvzlngkinmq15k 2086517 2086487 2026-08-20T23:22:35Z Penaber49 39672 /* Xulase */ 2086517 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] cg9i0qrxhx4u1h2lda75udcm5tgzbv6 2086520 2086517 2026-08-21T04:14:39Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086520 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] tfj3n6nhs6zzyl16l72vi2gtnktljio 2086521 2086520 2026-08-21T04:20:26Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086521 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] fv1gvepmia3kicrdh355mjik6lmtcim 2086522 2086521 2026-08-21T04:23:05Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086522 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] q9r6bmng0kjcn1m6uxcievsmqsz9g8v 2086523 2086522 2026-08-21T04:24:32Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086523 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 2asrveuknc80u7y36eqzhdn9uxfxak3 2086524 2086523 2026-08-21T04:25:18Z Kurê Acemî 105128 2086524 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] e9x3hv68le0jf12kasj6omany40fira 2086525 2086524 2026-08-21T04:26:05Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086525 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] bp38ryvun8dycs8ihuwerlf7iteqlmz 2086526 2086525 2026-08-21T04:27:04Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086526 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]]Tesîra Doppler a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] dxkyfka81j9mg4pj655zba6kdugc4j0 2086527 2086526 2026-08-21T04:27:32Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086527 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 4c8squx8168bbd0q4prvmk5ef30acyx 2086528 2086527 2026-08-21T04:28:36Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086528 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] gycpi0nsu5pxlam7map3sbas70taiqo 2086529 2086528 2026-08-21T04:31:31Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086529 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya {{tmath|\gamma}} ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] eymowildb69at8ei0ajwcmva8i5xr7p 2086530 2086529 2026-08-21T04:32:51Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086530 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ta97kx9y8qwovajas45dgs51z188k4j 2086531 2086530 2026-08-21T04:35:28Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a Transvers */ 2086531 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] phkpxbgv9jlywelutpf6aiinjkerbmb 2086539 2086531 2026-08-21T06:47:18Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086539 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 5134ufb9mlrd54xenc062cg6x0tx3k1 2086541 2086539 2026-08-21T06:48:49Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086541 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] lmlukix5w7ws723jseitl95whqqf6wr 2086542 2086541 2026-08-21T06:49:47Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086542 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] pkobvkbe7ryl00izj57r1avkwdvkccq 2086543 2086542 2026-08-21T06:51:16Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086543 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ngc8kq6u00woox3rt8fo8brqf8cu3xp 2086544 2086543 2026-08-21T06:51:54Z Kurê Acemî 105128 2086544 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 3qxns6qswooewxy2wiizf4es4yt8hf3 2086545 2086544 2026-08-21T06:52:20Z Kurê Acemî 105128 2086545 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] rtovomj78nacgh66dhw832sq6cpn6n5 2086546 2086545 2026-08-21T06:53:46Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086546 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] psfspr3ylpyj6rxqky2m5jasycpcvm4 2086548 2086546 2026-08-21T06:54:37Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086548 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] h4lb7ymitmvi3d6qkhzhtoqfod31n2u 2086550 2086548 2026-08-21T06:57:19Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086550 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ghln7w1j6eq9cons9mvz2mwn4o4493n 2086553 2086550 2026-08-21T07:00:19Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086553 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] aaxr9p7hphopbory070zxgodxwv8xm4 2086554 2086553 2026-08-21T07:06:13Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086554 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir. Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê. Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e. <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê. Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] eloninw4bzcttiqjzyahdu4cucnacdy 2086555 2086554 2026-08-21T07:08:00Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên kaşkirinê */ 2086555 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin. (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê. Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de, [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû. Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî, lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir. Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê. Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 7i5p7uez4zugg5ee7rp6daty07fzfud 2086556 2086555 2026-08-21T07:10:22Z Kurê Acemî 105128 /* Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê */ 2086556 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in: <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê. Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] c4alwk99hqlcqgbx49c46sco96eju1r 2086557 2086556 2026-08-21T07:10:49Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîrên optîkî */ 2086557 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin. Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin. ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê. Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 5fjtc22dkmcoq3294v6jae3otf9f2h0 2086559 2086557 2026-08-21T07:40:11Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086559 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin. Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê. Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] tpcr05mrl9aajg5h3ay9wie5rloak92 2086560 2086559 2026-08-21T07:42:14Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra Doppler a rêjeyî */ 2086560 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin. Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin. Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin. Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê. Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin. == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 7o7llufp5r5465gfzvn2rk4o0j0fubq 2086561 2086560 2026-08-21T07:45:54Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086561 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]]Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] bsikt65xptx1v9ofanz07oiesvowiii 2086562 2086561 2026-08-21T07:50:19Z Kurê Acemî 105128 2086562 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] i43ah2jds0sxj6lvfwp9rvrpe6zd6tz 2086563 2086562 2026-08-21T07:51:50Z Kurê Acemî 105128 /* Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî */ 2086563 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingehîn === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] nnzt6wrwho0qhugcin4nk4oecdwbs79 2086576 2086563 2026-08-21T08:52:49Z Penaber49 39672 2086576 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] aub98v5cqhvc0n286vy1fgmf3x502iy 2086577 2086576 2026-08-21T08:55:56Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Rêjeyiya taybet]] weke [[Relatîvîteya taybet]] guhart 2086576 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya rêjeyiyê a taybet''', bi kurtî '''rêjeyiya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] aub98v5cqhvc0n286vy1fgmf3x502iy 2086581 2086577 2026-08-21T09:03:15Z Penaber49 39672 /* */ 2086581 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] bgw5gt9cbbqbzl06h58x95aru4n859g 2086582 2086581 2026-08-21T09:03:40Z Penaber49 39672 /* */ 2086582 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Rêjeyiya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Rêjeyiya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Rêjeyiya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 0zcss2ake809j7s3azfez0gs68b6fon 2086584 2086582 2026-08-21T09:05:19Z Penaber49 39672 2086584 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba rêjeyiyê ku yek ji du postulatên rêjeyiya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatin pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku rêjeyiya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[rêjeyiya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Rêjeyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, rêjeyiya taybet wekî nêzîkatiyek rêjeyiya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê rêjeyiya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Rêjeyiya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] 3r0xb6ic9vuu48vauqvj6fcmj5itqs5 2086585 2086584 2026-08-21T09:08:11Z Penaber49 39672 2086585 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[rêjeyiya Galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] kocllnmzg8zk9jo528ozuii9nkxj2g2 2086586 2086585 2026-08-21T09:09:43Z Penaber49 39672 2086586 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a rêjeyiyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksiomên xwe derxist. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] pj69p5n00dlwbc60aam1qlglx6rpeva 2086587 2086586 2026-08-21T09:10:47Z Penaber49 39672 2086587 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo rêjeyiya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] ci8czx8zko58kbduy4v0cvsmqb1ys2n 2086588 2086587 2026-08-21T09:11:19Z Penaber49 39672 2086588 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] rvlg8jnyncs4fdflp4g4z60rwm8n8ow 2086589 2086588 2026-08-21T09:13:01Z Penaber49 39672 2086589 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba rêjeyiyê]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya rêjeyiya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] obt3424qu1vrpzpo78ztwy0xa0zdkso 2086590 2086589 2026-08-21T09:17:42Z Penaber49 39672 2086590 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Einstein patentoffice.jpg|thumb|[[Albert Einstein]] li dora sala 1905an, sala ku gotara wî ya derbarê rêjeyiya taybet de hatibû weşandin.]] Di [[Fizîk|fizîkê]] de, '''teoriya relatîvîteya taybet''', bi kurtî '''relatîvîteya taybet''', teoriyeke zanistî ye derbarê têkiliya di navbera [[Valahî|şûn]] û [[Wext|wextê]] de ye. Di gotara [[Albert Einstein]] a sala 1905an de bi navê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker), ew teorî wekî ku tenê li ser du postûlayan hatiye avakirin, tê pêşkêşkirin:<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Electrodynamics |paşnav=Griffiths |pêşnav=David Jeffery |weşanger=Pearson |tarîx=2013 |isbn=978-0-321-85656-2 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780321856562&redir_esc=y}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Electrodynamics |paşnav=Jackson |pêşnav=John David |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=1998-08-14 |isbn=978-0-471-30932-1 |çap=3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN047130932X&redir_esc=y}}</ref> # [[Yasaya zanistê|Yasayên fizîkê]] di gî [[Sîstema înersiyal|çarçoveyên referansê yên înersiyal]] de (ango [[Sîstema referansê|çarçoveyên referansê]] yên bê [[Lezdan (fizîk)|lezdanê]]) neguhêrbar (wekhev) in. Ew yek wekî [[prensîba rêjeyiyê]] tê zanin. # [[Leza ronahiyê]] di [[Vakum|vakumê]] de ji bo gî çavdêran yek e, bêyî ku li ber çavan were girtin ka çavkaniya ronahiyê an jî çavdêr bi çi awayî tevdigerin. Ew yek wekî prensîba sabîtbûna ronahiyê an jî prensîba neguherîbûna leza ronahiyê tê zanin. Postulata ewil ji hêla [[Galileo Galilei]] ve hat danîn. == Xulase == Rêjeyî teoriyek e ku tiştên ku bi leza ku ji ezmûna normal pir wêdetir diçin bi awayekî rast vedibêje. Rêjeyî fikra ku wext li her derê [[Gerdûn|gerdûnê]] bi eynî rengî diherike, bi têgeheke nû diguhezîne ku wext ji bo her tiştekî serbixwe bi awayên ferq diherike. Herikîna wextê dikare bi jimartina tîkên li ser wextjimêrekê were îfade kirin. Saetên ku diguherin yawaştir dimeşin. Du bûyerên ku di eynî wextê de li ser wextjimêrek bêliv têne pîvandin, heke li ser wextjimêrên ku diguherin werin pîvandin, di wextên ferq de çêdibin. Di leza ku di ezmûna normal de tê dîtin de, hêdîbûn nayê dîtin. Nêzîkî leza ronahiyê hêdîbûn giring e. Di wan leza rêjeyî de, gelek tesîrên din ên fizîkî tenê bi zêdekirina tesîrên rêjeyiya taybet dikarin werin fêm kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-07-26 |isbn=978-0-691-14127-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780691141275&redir_esc=y}}</ref> === Bingeh === Di nav meseleyên nûjen ên fizîkê de, teoriya rêjeyiya taybet rewşeke neasayî nîşan dide; ji bo fêmkirina wê tenê zanina matematîkê ya asta mekteba amadeyî pêwîst e, lê dîsa jî ew xulase me, bi taybetî xulase me ya derbarê konsepta [[Wext|wextê]] de, bi awayekî bingehîn diguherîne.<ref name=":0" />^:ix Ew teoriya ku li ser bingeha tenê du postulat an jî texmînan hatiye avakirin, rê li ber gelek encamên balkêş ava dike. Herdu postulat jî têkildarî çavdêrên in ku bi lezeke sabît li hemberî hev tevdigerin. Postulata yekê, ango [[prensîba relatîvîteyî]], diyar dike ku yasayên fizîkê bi rewşa rawestana mutleq a tiştan ve girêdayî nînin: bo mesele, çavdêrekî li ser trênê, diyardeyên xwezayî yên li ser wê trênê bi eynî awayî dibîne, çi trên di tevgerê de be û çi jî nebe. <ref name=":0" />^:5 Postulata duyê, ango leza sabît a ronahiyê, destnîşan dike ku çavdêrên li stasyona trênê, leza ronahiyê wekî eynî lezê dibînin, çi ew ronahiya ji nava stasyonê bipîvin û çi jî ronahiya ji trêneke di tevgerê de be. Sînyaleke ronahiyê ya ku ji stasyonê ber bi trênê ve tê şandin, xwediyê eynî lezê ye, bêyî ku leza trênê çiqas be jî.<ref name=":0" />^:25 Di teoriya relatîvîteya taybet de, her du postulat bi hev re tên bikaranîn da ku pênaseya "leza relatîf" biguherînin. Li şûna têgeha hêsan a dabeşkirina dûrahiya hatî birîn li ser wexta derbasbûyî, teoriya nû leza ronahiyê wekî leza herî zêde ya gengaz di nav xwe de dihewîne. Di rêjeyiya taybet de, eger li ser rûyê Erdê, ligorî wextjimêreke ku di tevgerê de ye, di eynî wextê de deh qat zêdetir dûrahî were birîn, ew yek ji perspektîfa çavdêrekî li ser Erdê nayê wê maneyê ku lez deh qat zêdetir bûye.<ref name=":0" />^:28 === Encam === Relatîvîteya taybet xwediyê gelek encaman e ku bi rêya ceribandinan hatine piştrastkirin. Tesîrên wê yên konseptî ew in: * Relatîvîteya hevçaxiyê – bûyerên ku ji bo çavdêrekî wekî hevçax xuya dikin, dibe ku ji bo çavdêrekî di tevgerê de ne hevdem bin.<ref name=":0" />^:49 * Dilasyona çaxê - wexta ku di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de tê pîvandin ji hev ferq ye. * Kêmbûna dirêjahiyê - dûrahiyên di navbera du bûyeran de ji hêla çavdêrên di tevgerê de ferq ne. * Guherîna Lorentz a lezan – lez êdî bi awayekî hêsan li hev nayên zêdekirin. Bi hevgirtina ligel yasayên din ên fizîkê, her du postulatên rêjeyiya taybet pêşbîniya wekheviya [[Bariste|girseyê]] û [[Wize|enerjiyê]] dikin, wekî ku di formula [[wekheviya girse-enerjiyê]] de {{Matematîk|1=E=mc²|big=}} hatiye diyarkirin; li vir {{Matematîk|c}} [[leza ronahiyê]] ya di boşlihiyê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Relativity: The Special and the General Theory |paşnav=Einstein |pêşnav=Albert |weşanger=Psychology Press |tarîx=2001 |rûpel=148 |isbn=978-0-415-25384-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=idb7wJiB6SsC&pg=PA50&redir_esc=y |paşnav2=Lawson |pêşnav2=Robert W.}}</ref> Têkiliya taybet têgeha kevneşopî ya wexteke mutleq û gerdûnî guhert û li şûna wê têgeha wexteke taybet bi her çavdêrekî anî. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illustrated A Brief History of Time: Updated and Expanded Edition |paşnav=Hawking |pêşnav=Stephen |weşanger=Random House Publishing Group |tarîx=1996-10-01 |isbn=978-0-553-10374-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780553103748&redir_esc=y}}</ref>^:33 Agahiyên derbarê tiştên dûr de nikarin zûtir ji leza ronahiyê bigihîjin, lewma çavdêriyên dîtbarî her tim bûyerên ku di paşerojê de qewimîne radigihînin. Ew rewş dibe sebeb ku ravekirinên dîtbarî yên tesîrên rêjeyiya taybet bi taybetî rastî şaşiyan bên. Relatîvîteya taybet xwediyê encamên teknîkî yên kûr e jî. Taybetmendiyeke sereke ya rêjeyiya taybet, cîgirkirina [[geometriya oklîdî]] bi [[geometriya lorentzî]] ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref>^:8 Di geometriya oklîdî de, dûrahî bi [[teorema Pîtagoras]] têne hesibandin û tenê koordînatên mekanî (cihî) dihewînin. Di geometriya lorentzî de, 'dûrahî' dibin 'navber' û koordînateke wextê ya bi îşareta mînusê jî li xwe digirin. Berevajî dûrahiyên mekanî, di navbeya du bûyeran de ji bo gî çavdêran xwediyê eynî nirxê ye, bêyî ku girêdayî leza wan a nisbî be. Wexta ku însan du komên koordînatên di tevgera nisbî de li ber hev dide, [[veguhertina Lorentzê]] cihê [[veguhertina Galileoyî]] ya mekanîka newtonî digire. <ref name=":1" />^:98 Tesîrên din serrastkirinên rêjeyî ên li ser [[tesîra Dopplerê]] û [[pêşçerxîna Thomasê]] li xwe digirin.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Herwiha ew rave dike ka elektrîk û manyetîzm çawa bi hev ve girêdayî ne.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tarîx == Prensîba relatîvîteyê ku yek ji du postulatên relatîvîteya taybet pêk tîne, di sala 1632an de ji hêla [[Galileo Galilei]] ve bi karanîna ceribandinek ramanê ya ku çavdêriya diyardeyên xwezayî li ser keştiyek tevgerbar vedihewîne, hate vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems |paşnav=Galilei |pêşnav=Galileo |weşanger=University of California Press |tarîx=1967-12-31 |rr=216-217 |isbn=978-0-520-34294-1 |url=https://doi.org/10.1525/9780520342941}}</ref> Encamên wî wekî [[relatîvîteya galileyî]] hatin kurtkirin û wekî bingeha [[Yasaya hareketê a Newtonê|mekanîka Newtonî]] hatin bikaranîn.<ref name=":0" />^:1 Ew prensîb dikare wekî [[Sîstema koordînatê|veguherînek koordînatê]], di navbera du sîstemên koordînatê de were îfade kirin. [[Isaac Newton]] destnîşan kir ku gelek veguherîn, wekî yên ku zivirandin an lezdanê vedihewînin, dê çavdêriya diyardeyên fizîkî neparêzin. Newton tenê wan veguherînên ku tevgerê di derbarê ciheke mutleq a neguhêzbar de vedihewînin ku niha jê re veguherînên di navbera çarçoveyên inertîyal de têne gotin, dinirxand.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Gravitation and cosmology : principles and applications of the general theory of relativity |paşnav=Weinberg |pêşnav=Steven |weşanger=New York : Wiley |tarîx=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0}}</ref>^:17 Di sala 1864an de [[James Clerk Maxwell]] teoriyeke [[Elektromanyetîzm|elektromanyetîzmê]] pêşkêş kir ku li gorî rêjeyiya Galileoyî nebû. Teorî bi taybetî leza sabît a ronahiyê di boşlihiyê de pêşbînî kir, bêyî ku tevgera (lez, lezkirin, hwd.) derxîner an wergirê ronahiyê an jî frekans, pêldirêjahî, rêça, polarîzasyon, an qonaxa wê çi be. Ew teoriya ku hîn nehatibû ceribandin, di wê wextê de tenê di çarçoveyên inertî yên di [[Eter (fizîk)|eterê]] de sabît derbasdar dihat fikirîn. Gelek ceribandin li pey hev hatin ku hewl didan leza ronahiyê bipîvin dema ku Erd di etera sabît a pêşniyarkirî re derbas dibe û di [[ceribandina Michelson-Morley]] a 1887an de bi dawî bû ku tenê leza sabît a ronahiyê piştrast kir.<ref name=":4" />^:18 Ji bo teoriya eterê çendîn sererastkirin hatine pêşniyarkirin; di nav wan de, yên [[George Francis FitzGerald]], [[Hendrik Antoon Lorentz]] û [[Jules Henri Poincaré]] gî ber bi encameke mîna teoriya rêjeyiya taybet ve diçûn. Pêngava dawî ya giring ji aliyê Albert Einstein ve di gotarekê de hat avêtin ku di 26ê îlona 1905an de bi sernavê ''On the Electrodynamics of Moving Bodies'' (Derbarê Elektrodînamîka Cismên Tevgerker) hatibû weşandin. Einstein veguherînên Lorentzê ku dihat zanin bi [[hevkêşeyên Maxwell]] ên ji bo elektrodînamîkê re lihevhatî ne, li ser yasayên klasîk ên mekanîkê sepandin. Wê yekê mekanîka newtonî di rewşên têkildarî gî tevgeran de guhert, bi taybetî jî di lezên nêzîkî leza ronahiyê de (ku wekî ''lezên'' ''rêjeyî'' têne zanin).<ref name=":4" />¹⁸ Rêyeke din a danasîna wê pêşveçûna ku bi riya teoriya taybet pêk hatibû, ew e ku însan bibêje Einstein prensîba Galileoyî berfireh kir da ku leza sabît a ronahiyê jî li ber çavan bigire,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity, Second Edition |paşnav=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler |tarîx=1992 |çap=2 |url=http://archive.org/details/spacetime_physics}}</ref> diyardeyeke ku di ceribandina Michelson-Morley de hatibû dîtin. Herwiha, wî pêşniyar kir ku ev prensîb ji bo hemû [[Yasaya zanistê|yasayên fizîkê]], di nav de yasayên mekanîk û [[Elektromanyetîzm|elektrodînamîkê]] jî, derbasdar e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |paşnav=Rindler |pêşnav=W. |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=1977-05-05 |rûpel=7 |isbn=978-3-540-07970-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=0J_dwCmQThgC&pg=PT148&redir_esc=y}}</ref> Ew teorî bi taybetî di sala 1907an de, bi saya gotarên [[Hermann Minkowski]] yên derbarê wext-şûn de, gihîşt qonaxa temambûnê.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=The Variational Principles of Mechanics |paşnav=Lanczos |pêşnav=Cornelius |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1986-01-01 |isbn=978-0-486-65067-8 |çap=4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9780486650678&redir_esc=y}}</ref> Hatiye îsbatkirin ku relatîvîteya taybet di rewşên ku tesîrên gravîtasyonel û yên kuantûmî dikarin bên paşguhkirin de, ji bo tevgerê di her lezekê de modela herî rast e.<ref name=":5" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Classical Mechanics |paşnav=Goldstein |pêşnav=Herbert |weşanger=Addison-Wesley Publishing Company |tarîx=1980 |isbn=978-0-201-02918-5 |çap=2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0201029189&redir_esc=y}}</ref> Tevî wê yekê jî, modela newtonî ji bo lezên kêm (ligorî leza ronahiyê), mesele tevgera rojane ya li ser Erdê, hîn jî rast dimîne. Di berawirdkirina bi teoriya [[relatîvîteya giştî]] re, Einstein di du gotarên kurt ên ku di mijdara 1915an de hatine weşandin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |paşnav=Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |weşanger=Berlin : Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin |tarîx=1882 |kesên-din=Smithsonian Libraries |url=http://archive.org/details/sitzungsberichte1915deut}}</ref> û di gotareke nirxandinê ya dirêj a ku di sala 1916an de hatiye weşandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Einstein |pêşnav=A. |tarîx=1916-01-01 |sernav=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19163540702 |kovar=Annalen der Physik |ziman=en |cild=354 |hejmar=7 |rr=769–822 |doi=10.1002/andp.19163540702 |issn=0003-3804}}</ref> bi taybetî esera wî ya berê wekî "teoriya taybet a rêjeyiyê" (bi almanî: ''Spezielle Relativitätstheorie'') bi nav kiriye û gotiye ku mebesta wî sinordarkirinek ji bo çarçoveyan di tevgera yekreng de ye û di sernavê kitêba populer a Einstein a bi navê ''Relatîvîteyî: Teoriya Taybet û Giştî'' de ku cara yekem di sala 1916an de hatiye weşandin de cih girtiye. Çawa ku rêjeyiya Galileoyî wekî nêzîkatiyek rêjeyiya taybet tê pejirandin ku ji bo leza kêm derbasdar e, relatîvîteya taybet wekî nêzîkatiyek relatîvîteya giştî tê hesibandin ku ji bo [[Qada gravîtasyonê|qadên gravîtasyonê]] yên lawaz derbasdar e, ango di pîvanek têra xwe biçûk de (mesele wextê ku [[hêzên tidalê]] bêmane ne) û di şert û mercên ketina azad de. Lê relatîvîteya giştî li ser [[Geometriya ne-oklîdî|geometrîya ne-oklîdî]] vedihewîne da ku tesîrên gravîtasyonê wekî xêzbûna geometrîkî ya şûn-wextê temsîl bike. Relatîvîteya taybet bi şûn-wextê ya daîre ku wekî [[Fezaya Minkowksi|fezaya Minkowski]] tê zanin ve sinordar e. == Veguherîna Lorentz == === Nêzîkiyên du-postulatî li hemberî yek-postulatî === Einstein her du postulatên, yên tekildariya rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê, di postulateke yekane de, ango veguherîna Lorentzê de, li hev anî: {{Quote|Fêmkirina bingehîn a ji bo teoriya taybet a relatîvîteyê ew e: Eger ji bo veguhertina koordînat û wextên bûyeran, têkiliyên ji cureyekî nû (veguhertina Lorentzê) wekî postulat bên danîn, wê wextê texmînên rêjeyiyê û neguherbariya leza ronahiyê bi hev re li hev tên... Prensîba gerdûnî ya teoriya taybet a rêjeyiyê di wê postulatê de cih digire: Yasayên fizîkê li hemberî veguhertinên Lorentzê neguherbar in (ji bo derbasbûna ji sîstemeke înersiyal bo sîstemeke din a înersiyal a ku bi awayekî hilbijartî ye). Ew yek ji bo yasayên xwezayê prensîbeke sinordarker e...}}Piştî pêşkêşkirina eslî ya teoriya rêjeyiya taybet ji aliyê Einstein di sala 1905an de, di gelek derxistinên alternatîf ên cihêreng de komên curbecur ên postûlatan hatin pêşniyarkirin,<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1993-03-01 |sernav=<i>Spacetime and Electromagnetism: An Essay on the Philosophy of the Special Theory of Relativity</i>. J. R. Lucas, P. E. Hodgson |url=https://doi.org/10.1086/356445 |kovar=Isis |cild=84 |hejmar=1 |rr=186–187 |doi=10.1086/356445 |issn=0021-1753}}</ref> lê Einstein di tevahiya esera xwe de li ser nêzîkatiyê xwe ma. [[Henri Poincaré]] çarçoveya matematîkî ya teoriya rêjeyiyê pêşkêş kir; wî îsbat kir ku veguherînên Lorentzê beşek in ji [[Koma Poincaré]] ya veguherînên sîmetriye yên wî. Paşê, Einstein ew veguherîn ji aksîomên xwe derxistiye. Herçend nêzîkiya kevneşopî ya bi du postûlayan a ji bo relatîvîteya taybet di gelek kitêbên dersê yên zanîngehê û pêşkêşiyên giştî de cih digire jî,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Miller |pêşnav=D. J. |tarîx=2010-06-01 |sernav=A constructive approach to the special theory of relativity |url=https://doi.org/10.1119/1.3298908 |kovar=American Journal of Physics |cild=78 |hejmar=6 |rr=633–638 |doi=10.1119/1.3298908 |issn=0002-9505}}</ref> hinek nêzîkatiyên din ên rêjeyiya taybet wê li ser bingeha postûlayeke yekane ya "hevrêbûna Lorentz a gerdûnî" (''universal Lorentz covariance'') an jî bi awayekî hevmane, li ser bingeha postûlayeke yekane ya "[[wext-şûnê Minowski]]" ava dikin. Di nav wan kitêbên dersê de ku ji postûlaya yekane ya wext-şûnê Minkowski destpê dikin, yên Taylor û Wheeler<ref name=":1" /> û yên Callahan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Geometry of Spacetime: An Introduction to Special and General Relativity |paşnav=Callahan |pêşnav=James J. |weşanger=Springer New York |tarîx=2011-12-12 |isbn=978-1-4419-3142-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN9781441931429&redir_esc=y}}</ref> === Veguherîna Lorentz û berevajiya wê === Bila bûyerek di sîstema ''S-ê'' de xwediyê koordînatên (t, x, y, z) û di çarçoveya referansê ya ''S'-ê'' de ku bi leza ''v'' li ser ''eksena x-ê'' tevdigere, xwediyê koordînatên (t′, x′, y′, z′) be. Wê wextê, veguherîna Lorentz diyar dike ku ew koordînat bi wî awayî bi hev re girêdayî ne: <math display="block">\begin{align} t' &= \gamma \ (t - vx/c^2) \\ x' &= \gamma \ (x - v t) \\ y' &= y \\ z' &= z , \end{align}</math> li vir ku <math display="block">\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}</math> [[faktora Lorentzê]] ye û ''c'' [[leza ronahiyê]] di vakumê de ye, û leza ''v'' ya ''S′-ê'', li gorî ''S-ê'', paralelî eksana ''x-ê'' ye. Ji bo hêsankirinê, koordînatên ''y'' û ''z'' nayên guhertin; tenê koordînatên ''x'' û ''t'' tên veguherandin. Ew veguherandinên Lorentzê komeke nexşandinên xêzî ya bi yek parametreyî pêk tînin; ew parametre wekî [[rapîtî]] (lezbûn an jî leza têkildar) tê binavkirin. Çareserkirina çar hevkêşeyên veguherînê yên li jor ji bo koordinatên bênîşangir, veguherîna berevajî ya Lorentzê dide: <math display="block">\begin{align} t &= \gamma ( t' + v x'/c^2) \\ x &= \gamma ( x' + v t') \\ y &= y' \\ z &= z'. \end{align}</math> Ew nîşan dide ku çarçoveya bênîşangir (''unprimed frame'') bi leza ''-v'' tevdigere, wekî ku di çarçoveya nîşangir (''primed frame'') de tê pîvandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the Theory of Relativity |paşnav=Bergmann |pêşnav=Peter Gabriel |weşanger=Courier Corporation |tarîx=1976-01-01 |rûpel=36 |isbn=978-0-486-63282-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?vid=ISBN0486632822&redir_esc=y}}</ref> Derbarê eksana ''x-ê'' de tiştekî taybet tune ye. Ew guhertin dikare li ser eksana ''y-ê'' an ''z-ê'', an jî bi rastî li ser her arasteyeke paralel a tevgerê (ku ji ber faktora ''γ-yê'' tên çewisandin) û herwiha li ser arasteyên perpendîkular (stûnî) were sepandin. Mezinahiyeke ku di bin veguherînên Lorentzê de nayê guhertin (ango neguhêrbar dimîne), wekî [[skalara Lorentzê]] tê zanin. Nivîsa veguherîna Lorentz û berevajîya wê ligorî ferqên koordînatan ku bûyerek xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₁, ''t''₁)}} û {{nowrap|(''x‘''₁, ''t‘''₁)}} e, bûyerek din xwedî koordînatên {{nowrap|(''x''₂, ''t''₂)}} û e, û {{nowrap|(''x‘''₂, ''t‘''₂)}} ferqahî wekî têne pênasekirin * '''Eq. 1:''' <math>\Delta x' = x'_2-x'_1 \ , \ \Delta t' = t'_2-t'_1 \ .</math> * '''Eq. 2:''' <math>\Delta x = x_2-x_1 \ , \ \ \Delta t = t_2-t_1 \ .</math> em distînin * '''Eq. 3:''' <math>\Delta x' = \gamma \ (\Delta x - v \,\Delta t) \ ,\ \ </math><math>\Delta t' = \gamma \ \left(\Delta t - v \ \Delta x / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 4:''' <math>\Delta x = \gamma \ (\Delta x' + v \,\Delta t') \ , \ </math><math>\Delta t = \gamma \ \left(\Delta t' + v \ \Delta x' / c^{2} \right) \ . </math> Eger em li şûna ferqahiyan, ferqahiyên biçûk (dîferensiyel) bigirin, em ê wê bi dest bixin: * '''Eq. 5:''' <math>dx' = \gamma \ (dx - v\,dt) \ ,\ \ </math><math>dt' = \gamma \ \left( dt - v \ dx / c^{2} \right) \ . </math> * '''Eq. 6:''' <math>dx = \gamma \ (dx' + v\,dt') \ , \ </math> <math>dt = \gamma \ \left(dt' + v \ dx' / c^{2} \right) \ . </math> === Nîşandana grafîkî ya veguherîna Lorentz === {{multiple image|perrow=2|total_width=400|image1=Spacetime diagram development A.svg|width1=535|height1=535|image2=Spacetime diagram development B.svg|width2=535|height2=535|image3=Spacetime diagram development C.svg|width3=535|height3=535|image4=Spacetime diagram development D.svg|width4=535|height4=535|footer=Resimê 3-1. Xêzkirina dîyagrama şûn-wextê ya Minkowski ji bo nîşandana veguhertina Lorentzê.}}Diyagramên wext-şûnê (ku wekî [[diyagramên Minkowski]] jî têne zanin) ji bo dîtbarîkirina awayê veguhertina koordînatên di navbeya çarçoveyên referansê yên ferq de, amûreke pir populer e. Herçend pêkanîna hesabên tam bi riya wan ne bi qasî bikaranîna rasterast a veguhertinên Lorentzê hêsan be jî, hêza wan a sereke ew e ku têgihiştineke xwerû (intuîtîf) derbarê encamên senaryoyeke relatîvîstî de peyda dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |paşnav=Morin |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-521-87622-3 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/introduction-to-classical-mechanics/5303D704C9FCBDF592E8D895FC21F982}}</ref>^:536 Ji bo xêzkirina diyagrameke wext-şûn, bi du çarçoveyên referansê yên Galileanî, S û S′, di mîhengê standard de destpê bikin, wekî ku di resimê 2-1 de tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Space and time in special relativity |paşnav=Mermin |pêşnav=N. David |weşanger=New York : McGraw-Hill |tarîx=1968 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/spacetimeinspeci0000merm}}</ref>^:155-199 '''Resim 3-1a.''' Eksenên <math>x</math> û <math>t</math> yên çarçoveya S xêz bikin. Eksana <math>x</math> asoyî ye û eksana <math>ct</math> (ango wext bi yekeyên şûnê tê nîşandan) stûnî ye; ew yek berevajiyê rêbaza asayî ya di kînematîkê de ye. Eksana <math>ct</math> bi faktora <math>c</math> hatiye pîvankirin (an jî pîvana wê hatiye guhertin) da ku her du eksan xwediyê yekeyên dirêjiyê yên hevpar bin. Di diagrama nîşandayî de, xêzên torê bi qasî dûrahiya yekeyekê ji hev dûr in. Xêzên diagonal ên bi goşeya 45-pileyî, xêzên dinyayê (''worldlines'') yên du fotonan nîşan didin ku di wexta <math>t = 0.</math> de ji xala destpêkê derbas dibin. Pêşiya wan xêzên dinyayê 1 e, ji ber ku foton li hember her yekeyeke demê, yekeyekê di cihê de pêşve diçin. Du bûyer, <math>\text{A}</math> û <math>\text{B},</math>, li ser vê grafîkê hatine nîşandan da ku koordînatên wan di çarçoveyên S û S' de werin berawirdkirin. '''Resim 3-1b.''' Eksenên <math>x'</math> û <math>ct'</math> yên çarçoveya S' xêz bikin. Eksana <math>ct'</math> xêza dînyayî ya xala destpêkê ya sîstema koordînatên S' nîşan dide, wekî ku di çarçoveya S de tê pîvandin. Di wê resimeyê de, <math>v = c/2.</math> Her du eksanên <math>ct'</math> û <math>x'</math> li gorî eksanên bênîşangir bi goşeya <math>\alpha = \tan^{-1}(\beta),</math> hatine badan ku tê de <math>\beta = v/c.</math> Eksanên nîşangir û yên bênîşangir xwediyê eynî xala destpêkê ne, ji ber ku çarçoveyên S û S' di mîhengên standard de hatibûn danîn, bi awayekî ku wexta <math>t=0</math> be, <math>t'=0.</math> e. '''Resim 3-1c.''' Yekeyên li ser eksên bi nîşangir <math>(x', ct')</math> xwediyê pîvaneke ferq ne li gorî yekeyên li ser eksên bênîşangir. Ji veguherînên Lorentzê tê dîtin ku koordînatên yên xala <math>(0, 1)</math> di sîstema koordînatê ya bi nîşangir de, vediguherin <math> (\beta \gamma, \gamma)</math> di sîstema koordînatê ya bênîşangir de. Herwiha, koordînatên <math>(x', ct')</math> yên xala <math>(1, 0)</math> di sîstema bi nîşangir de, vediguherin <math>(\gamma, \beta \gamma)</math> di sîstema bênîşangir de. Xêzên torê yên paralelî eksa <math>ct'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \gamma, k \beta \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin) ku li vir <math> k </math> hejmareke tam e. Herwiha, xêzên torê yên paralelî eksa <math>x'</math> xêz bikin ku ji xalên <math>(k \beta \gamma, k \gamma)</math> derbas dibin (wekî ku di çarçoveya bênîşangir de têne pîvandin). Bi bikaranîna [[teorema Pîtagoras]], em dibînin ku dûrahiya di navbera yekeyên <math>ct'</math> de, li gorî pîvana di çarçoveya S-ê de, bi qasî <math display="inline">\sqrt{(1 + \beta ^2)/(1 - \beta ^2)}</math> caran ji dûrahiya di navbeya yekeyên <math>ct</math> de mezintir e. Ew rêje her tim ji 1 mezintir e û gava β ber bi <math>\beta \to 1.</math> ve diçe, nêzîkî bêdawîtiyê dibe. '''Resim 3-1d.''' Ji ber ku leza ronahiyê neguherbar e, xetên dînyayî yên du fotonan ku di wexta <math>t' = 0</math> de ji eslê xwe derbas dibin hîn jî wekî xetên diyagonal ên 45° têne xuyang kirin. Koordînatên destpêkê yên <math>\text{A}</math> û <math>\text{B}</math> bi koordînatên rêya veguherînên Lorentz dikarin bi texmînî ji grafîkê werin pîvandin (bi texmîna ku ew bi têra xwe rast hatiye xêzkirin), lê feydeya rastîn a diyagrama Minkowski ew e ku ew dîtinek geometrîk a senaryoyê dide me. Mesele di wê resimê de, em dibînin ku du bûyerên ku di çarçoveya nepêşkêşkirî de koordînatên x de ferq hebûn, niha di heman eynî de di şûnê de ne. Wexta ku çarçoveya bênîşangir bi wan eksenên wext û şûn tê xêzkirin ku bi goşeyên rast li hev rast têne, çarçoveya nîşangirî bi wan eksenan tê xêzkirin ku bi goşeyên tûj an fireh li hev rast tên. Ew nehevsengî ji ber wan têkçûnên neçar e ku di wexta nîşandana koordînatên wext-şûn li ser [[Sîstema koordînatî a Kartezyen|rûxareka Kartezyen]] de çêdibin. Her du çarçove jî hevmane ne. == Tesîrên optîkî == === Tesîrên kaşkirinê === [[Wêne:Fizeau experiment schematic.svg|thumb|Resimê 5–1. Diyagrameke pir hêsankirî ya ceribandina Fizeau ya sala 1851ê.]] Di sala 1850ê de, [[Hippolyte Fizeau]] û [[Léon Foucault]] bi awayekî serbixwe piştrast kirin ku leza ronahiyê di avê de ji ya hewayê lawaztir e; bi wî awayî, wan pêşbîniyeke [[Fizîka optîkî|teoriya pêlên ronahiyê]] ya [[August-Jean Fresnel|Fresnel]] rast derxist û pêşbîniya têkildar a [[teoriya Korpuskuler]] ya Newtonê betal kir.<ref name="Lauginie2004">{{cite journal |last1=Lauginie |first1=P. |date=2004 |title=Measuring Speed of Light: Why? Speed of what? |url=http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |journal=Proceedings of the Fifth International Conference for History of Science in Science Education |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043700/http://sci-ed.org/documents/Lauginie-M.pdf |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015}}</ref> Leza ronahiyê di ava rawestiyayî de hatibû pîvandin. Gelo leza ronahiyê di ava herikbar de dê çawa be? Di sala 1851ê de, Fizeau ceribandinek kir da ku cewaba wê pirsê bide ku temsîlek hêsankirî ya wê di resima 5-1 de tê xuyang kirin. Tîrêjek ronahiyê bi parçekerek tîrêjê tê dabeş kirin û tîrêjên dabeşkirî di aliyên dijber de di nav lûleyek ava herikbar re derbas dibin. Ew ji nû ve têne hev kirin da ku perçeyên destwerdanê çêbikin ku ferqahiyek di dirêjahiya rêya optîkî de nîşan dide ku çavdêrek dikare bibîne. Ceribandinê nîşan da ku kişandina ronahiyê ji hêla ava herikbar ve dibe sebeba cihguherîna perçeyan ku nîşan dide ku tevgera avê tesîr li leza ronahiyê kiriye. Li gorî teoriyên ku wê wextê derbasdar bûn, ronahiya ku di nav navgîneke (medyûmeke) livok re derbas dibe, dê bi qasî encama komkirina leza xwe ya di nav wê navgînê de û leza wê navgînê bi xwe be. Berevajî hêviyan, Fizeau dît ku herçend wisa xuya dikir ku ronahî ji aliyê avê ve tê kişandin (an jî bi herikîna avê re tê guhertin), lê asta wê kişandinê ji ya ku dihat hêvîkirin pir kêmtir bû. Eger <math>u' = c/n</math> leza ronahiyê di ava rawestayî de be, û <math>v</math> leza avê be, û <math> u_{\pm} </math> leza ronahiyê ya ku bi navgîniya avê ve tê guhertin (di çarçoveya laboratuwarê de) be ku tê de herikîna avê leza ronahiyê zêde dike an jî kêm dike, wê wextê <math display="block">u_{\pm} =\frac{c}{n} \pm v\left(1-\frac{1}{n^2}\right) \ . </math>Encamên Fizeau, herçend bi hîpoteza berê ya Fresnel a derbarê kişandina qismî ya eterê (''aether'') re li hev dihatin jî, ji bo fizîknasên wê wextê pirî cihê fikar û tevliheviyê bûn. Di nav tiştên din de, hebûna kelîmeya "îndeksa şikestinê" (''index of refraction'') tê wê maneyê ji ber ku <math>n</math> bi [[Pêldirêjahî|dirêjahiya pêlê]] ve girêdayî ye, divê eter bikaribe di eynî wextê de piştgiriya tevgerên ferq bike. Ji bo ravekirina katsayiya kişandinê ya Fresnelê, pir şîroveyên teorîk hatin pêşniyarkirin ku bi temamî li dijî hev bûn. Heta berî ceribandina Michelson-Morley jî, encamên ceribandina Fizeau di nav wan çavdêriyan de bûn ku di warê ravekirina optîka cismên livok de rewşeke krîtîk derxistibûn holê.<ref name="Stachel2005">{{cite book |title=The universe of general relativity |last=Stachel |first=J. |author-link=John Stachel |publisher=Birkhäuser |year=2005 |pages=1–13 |isbn=978-0-8176-4380-5 |location=Boston |editor=Kox, A.J. |chapter=Fresnel's (dragging) coefficient as a challenge to 19th century optics of moving bodies |access-date=17 April 2012 |editor2=Eisenstaedt, J |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-KlBhDwUKF8C&pg=PA1}}</ref> Ji nêrîna rêjeyiya ve, encama Fizeau ne tiştekî din e ji bilî nêzîkkirinekê li hemberî Hevkêşeya 10an ku formula rêjeyiyê ya komkirina lezan e.<ref name="Rindler1977">{{cite book |title=Essential Relativity |last1=Rindler |first1=Wolfgang |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-10090-6 |edition=2nd |location=New York}}</ref> <math>u_{\pm} = \frac{u' \pm v}{ 1 \pm u'v/c^2 } =</math> <math> \frac {c/n \pm v}{ 1 \pm v/cn } \approx</math> <math> c \left( \frac{1}{n} \pm \frac{v}{c} \right) \left( 1 \mp \frac{v}{cn} \right) \approx </math> <math> \frac{c}{n} \pm v \left( 1 - \frac{1}{n^2} \right) </math> === Aberasyona rêjeyî ya ronahiyê === [[Wêne:Stellar aberration illustration.svg|thumb|Resim 5–2. Nîşandana aberasyona stêrkan.]] Ji ber leza sinorkirî ya ronahiyê, eger tevgerên nisbî yên çavkanî û wergir pêkhateyeke transvers li xwe bigirin, wê wextê ew arasteya ku ronahî jê tê gihîştina wergirê, dê ji cihê geometrîk ê çavkaniyê (li gorî wergirê di boşlihiyê de) ferq be û biguhere. Hesabkirina klasîk a wê guherîna cihî du şêweyan li xwe digire û li gorî rewşa tevgera wergir, çavkanî an herduyan (li gorî navgîna belavbûnê) pêşbîniyên ferq dike. (1) Eger wergir di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama diyardeya [[Aberasyon (stêrnasî)|aberasyona ronahiyê]] be. Goşeya hatina tîrêjê li gorî wergirê, dikare ji rêya koma vektorî ya tevgerên wergir û leza ronahiya tê de were hesabkirin.<ref name="Mould">{{cite book |title=Basic Relativity |author=Richard A. Mould |publisher=Springer |date=2001 |page=8 |isbn=978-0-387-95210-9 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA8}}</ref> (2) Eger çavkanî di tevgerê de be, ew guherîna cihî dê encama rastkirina wexta ronahiyê be. Guherîna cihê xuya yê çavkaniyê li gorî cihê wê yê geometrîk, dê encama tevgera çavkaniyê be di wê wextê de ku ronahiya wê lazim dike da ku bigihîje wergirê.<ref name="Seidelmann">{{cite book |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |date=1992 |page=393 |isbn=978-0-935702-68-2 |location=ill Valley, Calif. |editor1-last=Seidelmann |editor1-first=P. Kenneth |url=https://archive.org/details/131123ExplanatorySupplementAstronomicalAlmanac/page/n209}}</ref> Şiroveya klasîk di testa ezmûnî de bi ser neket. Ji ber ku goşeya aberasyonê (xwarbûna xuya ya pozîsyona stêrkan) bi têkiliya di navbera leza wergir û leza ronahiya tê de girêdayî ye, diviyabû derbasbûna ronahiya tê di nav navgîneke şikandêr (''refractive medium'') de, goşeya aberasyonê biguheranda. Di sala 1810ê de, [[François Arago]] ew diyardeya ku li bendê bû, di hewldaneke bêencam a pîvandina leza ronahiyê de bikaraniyê û di sala 1870ê de,<ref name="Ferraro">{{cite journal |last1=Ferraro |first1=Rafael |last2=Sforza |first2=Daniel M. |year=2005 |title=European Physical Society logo Arago (1810): the first experimental result against the ether |journal=European Journal of Physics |volume=26 |issue=1 |pages=195–204 |arxiv=physics/0412055 |bibcode=2005EJPh...26..195F |doi=10.1088/0143-0807/26/1/020 |s2cid=119528074}}</ref> [[George Biddell Airy|George Airy]] ew hîpotez bi rêya teleskopeke tijî-av ceriband; wî dît ku, berevajî hêviyan, aberasyona hatî pîvandin bi aberasyona ku bi teleskopeke tijî-hewa hatibû pîvandin re tam wekhev bû.<ref name="Dolan">{{cite web |url=http://www.royalobservatorygreenwich.org/articles.php?article=1069 |title=Airy's Water Telescope (1870) |access-date=20 November 2018 |publisher=The Royal Observatory Greenwich |last1=Dolan |first1=Graham}}</ref> Hewldaneke "aloz û giran" a ji bo şirovekirina wan encaman, hîpoteza kişandina qismî ya eterê (''partial aether-drag'') bikaranî,<ref name="Hollis">{{cite journal |last1=Hollis |first1=H. P. |date=1937 |title=Airy's water telescope |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1937Obs....60..103H/0000105.000.html |journal=The Observatory |volume=60 |pages=103–107 |bibcode=1937Obs....60..103H |access-date=20 November 2018}}</ref> lê ew yek bi encamên ezmûna Michelson-Morley re li hev nedihat, ji ber ku ew ezmûn bi awayekî eşkere pêwîstî bi kişandina tam a eterê dikir.<ref>{{cite book |title=Going Critical |author1=Janssen, Michel |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-1-4020-1308-9 |editor1-last=Stachel |editor1-first=John |chapter=The Optics and Electrodynamics of Moving Bodies |author2=Stachel, John |chapter-url=https://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Preprints/P265.PDF}}</ref> Bihesibandina çarçoveyên bêlezbûn (çarçoveyên înersiyal), îfadeya rêjeyî ya ji bo aberasyona ronahiyê hem ji bo rewşa tevgera wergir û hem jî ji bo rewşa tevgera çavkaniyê derbasdar e. Gelek formulên ku ji hêla trîgonometrîk ve hevmane ne, hatine weşandin. Wexta ku li gorî guherbarên di resumê 5-2 de werin îfadekirin, ew formul in:<ref name="Rindler1977" /> <math>\cos \theta ' = \frac{ \cos \theta + v/c}{ 1 + (v/c)\cos \theta}</math> '''AN''' <math> \sin \theta ' = \frac{\sin \theta}{\gamma [ 1 + (v/c) \cos \theta ]}</math> '''AN JÎ''' <math> \tan \frac{\theta '}{2} = \left( \frac{c - v}{c + v} \right)^{1/2} \tan \frac {\theta}{2}</math> === Tesîra Doppler a rêjeyî === Tesîra Doppler a klasîk bi wê yekê ve girêdayî ye ka çavkanî, wergir an jî herdu jî li gorî navgînê di tevgerê de ne an na. Tesîra Doppler a rêjeyî ji her cure navgînekê serbixwe ye. Lêbelê, guherîna Doppler a rêjeyî ji bo rewşa dirêjahî (ku tê de çavkanî û wergir rasterast ber bi hev ve an jî ji hev dûr dikevin) dikare bi eynî awayê diyardeya klasîk were derxistin, lê bi lêzêdekirina hêmaneke berfirehbûna wextê tê guhertin; ew rêbaza şirovekirinê ye ku li vir hatiye pêşkêşkirin.<ref>{{cite journal |last1=Sher |first1=D. |date=1968 |title=The Relativistic Doppler Effect |url=http://adsbit.harvard.edu//full/1968JRASC..62..105S/0000105.000.html |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=62 |pages=105–111 |bibcode=1968JRASC..62..105S |access-date=11 October 2018}}</ref><ref name="Gill">{{cite book |title=The Doppler Effect |last1=Gill |first1=T. P. |publisher=Logos Press Limited |date=1965 |pages=6–9 |location=London |ol=5947329M}}</ref> Wisa daynin ku wergir û çavkanî bi leza nisbî ya <math>v</math> (wekî ku ji aliyê çavdêrekî li ser wergir an çavkaniyê ve tê pîvandin) ji hev dûr dikevin (prensîba îşareteyê ya ku li vir hatiye pejirandin ew e: eger wergir û çavkanî ber bi hev ve biçin, wê çaxê <math>v</math> neyînî ye). Wisa daynin ku çavkanî di nav navînê de rawestayî ye. Wê çaxê <math display="block">f_{r} = \left(1 - \frac v {c_s} \right) f_s</math> ku <math>c_s</math> leza dengê ye. Ji bo ronahiyê û wexta ku wergir bi leza rêjeyî dimeşe, demjimêrên li ser wergir ligorî demjimêrên li çavkaniyê demkî dibin. Wergir dê frekansa wergirtî bipîve da ku were <math display="block">f_r = \gamma\left(1 - \beta\right) f_s = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_s.</math>li ku <math>\beta = v/c </math> û <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}}</math> [[Faktora Lorentzê]] ne. Wexta ku analîz di çarçoveya referansê ya wergir de, bi çavkaniyeke livok re tê kirin, eynî derbirîna ji bo guherîna Doppler a rêjeyiyê tê bidestxistin.<ref name="Feynman1977">{{cite book |title=The Feynman Lectures on Physics: Volume 1 |last1=Feynman |first1=Richard P. |author-link1=Richard Feynman |publisher=[[Addison-Wesley]] |date=February 1977 |pages=34–7 f |isbn=978-0-201-02116-5 |location=Reading, Massachusetts |chapter=Relativistic Effects in Radiation |last2=Leighton |first2=Robert B. |author-link2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |author-link3=Matthew Sands |chapter-url=https://feynmanlectures.caltech.edu/I_34.html |lccn=2010938208}}</ref><ref name="Morin2007">{{Cite book |title=Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions |last=Morin |first=David |publisher=Cambridge University Press |date=2012-06-05 |isbn=978-0-521-87622-3 |edition=1 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511808951/type/book |doi=10.1017/cbo9780511808951}}</ref>{{rp|540}} ==== Tesîra Doppler a Transvers ==== [[Wêne:Transverse Doppler effect scenarios 5.svg|thumb|Resim 5–3. Tesîra Dopplerê ya transvers (bi arasteya perpendîkuler) ji bo du rewşan: (a) wergir di rêgeheke dorhêlî de li dora çavkaniyê tevdigere; (b) çavkanî di rêgeheke dorhêlî de li dora wergirê tevdigere.]][[Tesîra Doppler]] a transvers yek ji pêşbîniyên nû û sereke yên teoriya taybet a rêjeyiyê ye. Ligorî têgihiştina klasîk, însan dikare li bendê be ku eger çavkanî û wergir li hemberî hev bi awayekî transvers (yanî bi aliyekî perpendîkûler li ser xeta girêdana wan) tevbigerin û di tevgerên wan ên li gorî hev de ti pêkhateyeke longîtudînal (li ser xeta navbera wan) tune be, divê di wê ronahiya ku digihîje wergir de ti guhertineke Doppler çênebe. Rêjeyiya taybet tiştekî ferq pêşbînî dike. Resimê 5-3 du guhertoyên hevpar ên vê senaryoyê dimîne. Her du guherto jî dikarin bi rêya argûmanên hêsan ên berfirehbûna demê werin analîzkirin.<ref name="Morin2007" />{{rp|541}} Di resima 5-3a de, wergir ronahiya ji çavkaniyê dibîne ku bi rêjeya γ ber bi rengê şîn ve hatiye guhertin (''blueshift''). Di resimê 5-3b de, ronahî bi eynî rêjeyê ber bi rengê sor ve hatiye guhertin (''redshift''). === Pîvan li hemberî xuyabûna dîtbarî === [[Wêne:Animated Terrell Rotation - Cube.gif|thumb|Resim 5–4. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya kubekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance'').]]Berfirehbûna wextê û kurtbûna dirêjahiyê ne xapandinên dîtbarî ne, lê tesîrên rastîn in. Pîvandinên van tesîran ne encama guherîna Dopplerê ne û ne jî ji ber wê yekê ne ku wexta pêwîst ji bo gihîştina ronahiyê ji bûyerekê bo çavdêrekî nehatiye hesibandin. Zanyar di navbera pîvandin an çavdêriyê de li aliyekî û xuyabûna dîtbarî (an jî tiştê ku însan dibîne) li aliyê din, ferqahiyeke bingehîn çêdikin. Şêweyê pîvankirî yê tiştekî, dîmeneke hîpotetîk a gî xalên wê tiştê ye, bi wî awayê ku ew di kêliyeke diyarkirî ya wextê de hene. Lêbelê, xuyabûna dîtbarî ya tiştekî, ji ber ferqahiya wan wextên ku ronahî lazim dike da ku ji xalên ferq yên tiştê bigihîje çavê însan, tê guhertin. [[Wêne:Terrell Rotation Sphere.gif|thumb|Resim 5–5. Berawirdkirina kurbûna dirêjiyê ya pîvankirî ya gogekê (''measured contraction'') li hemberî xuyabûna wê ya dîtbarî (''visual appearance''), wexta ku ji dûrahiya sê qatê pîvana (çapê) gogê, ji çav bigire heta xaça sor, tê temaşekirin.]] [[Wêne:Terrell Cube.gif|thumb|[[Zivirandina Terrell|Zivirîna Terrell]] a kubeke nêzîk dibe û dûr dikeve]] Bi salan, ferqahiya di navbera herduyan de bi gelemperî nehatibû fêmkirin û bi gelemperî dihat fikirîn ku tiştekî bi dirêjahiya xwe ya kurtkirî ji ber çavdêrekî derbas dibe dê wekî dirêjahiya kurtkirî were dîtin. Di sala 1959an de, [[James Terrell]] û [[Roger Penrose]] serbixwe destnîşan kirin ku tesîrên derengiya wextê yên ferq di sînyalên ku ji beşên ferq yên tiştekî ku diçin digihîjin çavdêr de dibin sebeba ku xuyangê dîtbarî yê tiştekî ku bi lez diçe ji şeklê wê yê pîvandî pir ferq be. Mesele tiştekî ku dûr dikeve dê kurtkirî xuya bike, tiştekî ku nêzîk dibe dê dirêjkirî xuya bike û tiştekî ku derbas dibe dê xuyangê xwar hebe ku bi zivirandinê re hatiye şibandin.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m309-01a/cook/ |title=Relativistic Distortion |access-date=12 April 2017 |publisher=Mathematics Department, University of British Columbia |last1=Cook |first1=Helen}}</ref><ref>{{cite web |url=https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |title=Appearances at Relativistic Speeds |website=Project PHYSNET |access-date=12 April 2017 |publisher=Michigan State University, East Lansing, MI |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413153459/https://stuff.mit.edu/afs/athena/course/8/8.20/www/m44.pdf |archive-date=13 April 2017 |last1=Signell |first1=Peter}}</ref> Gûzek di tevgerê de xêza dorhêl ji bo hemî leza, ji bo her dûrî û ji bo gî goşeyên dîtinê diparêze, her çend rûyê gûzê û resimên li ser wê dê xirab xuya bikin.<ref>{{cite web |url=http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |title=The Ball is Round |website=Space Time Travel: Relativity visualized |access-date=16 April 2017 |publisher=Institut für Physik Universität Hildesheim |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512165032/http://www.spacetimetravel.org/fussball/fussball.html |archive-date=12 May 2017 |last1=Kraus |first1=Ute}}</ref><ref name="Boas_1961">{{cite journal |last1=Boas |first1=Mary L. |date=1961 |title=Apparent Shape of Large Objects at Relativistic Speeds |journal=American Journal of Physics |volume=29 |issue=5 |page=283 |bibcode=1961AmJPh..29..283B |doi=10.1119/1.1937751}}</ref> [[Wêne:M87 jet (1).jpg|thumb|Resim 5–6. Galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke elektron û perçeyên din ên bin-atomî derdixe derve ku bi hêza quleke reş tê ajotin û bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê dimeşin.]] Hem resimê 5-4 û hem jî resima 5-5 tiştên ku bi awayekî perpendîkuler (an jî bi kêlekê) li hember xêza dîtinê tevdigerin, nîşan didin. Di resima 5-4 de, kubek ji dûrahiyekê ku çar qatê dirêjahiya kêlekên wê ye, tê temaşekirin. Di leza bilind de, ew kêlekên kubê yên ku li hember arasteya tevgerê perpendîkuler in, bi şêweyeke hîperbolîk xuya dikin. Kub nayê zivirandin. Belkî ronahiya ji pişta kubê, li gorî ronahiya ji pêşiya wê, wexteke dirêjtir digire ku bigihîje çavan; di vê navbeyê de, kub ber bi rastê ve hatiye guhêztin. Di leza bilind de, ew kûreya di resima 5-5 de, wekî dîskeke palpiştî (yên ku hatiye pêçandin/astkirin) xuya dike ku bi qasî 45 pileyan li hember xêza dîtinê hatiye xwarê an jî bilindkirin. Eger tevgera tiştan bi temamî ne perpendîkuler be û pêkhateyeke dirêjahî (''longitudinal'') jî tê de hebe, dibe ku di perspektîfê de şêwewbûnên (distorsiyonên) zêde û berbiçav werin dîtin.<ref name="Muller_2014">{{cite journal |last1=Müller |first1=Thomas |last2=Boblest |first2=Sebastian |date=2014 |title=Visual appearance of wireframe objects in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=35 |issue=6 |arxiv=1410.4583 |bibcode=2014EJPh...35f5025M |doi=10.1088/0143-0807/35/6/065025 |s2cid=118498333 |article-number=065025}}</ref> Ew xapandina dîtbarî wekî [[Zivirandina Terrel|zivirandina Terrell]] (''Terrell rotation'') an jî ''tesîra Terrell-Penrose'' hatiye naskirin. Meseleke din a ku tê de xuyabûna dîtbarî bi pîvanan re li hev nayê, ji çavdêriya tevgera xuya ya bi [[leza ronahiya zûtir]] (''superluminal'') tê; ew di gelek [[Radyoya galaksî|radyoyên galaksiyê]], [[cismên BL Lacertae]], [[kuasar]] û cismên din ên astronomîk de pêk tê ku [[Jetê astrofizîkê|jetên astrofizîkê]] bi leza rêjeyî û bi goşeyên teng li hember çavdêr davêjin derve. Di encamê de xeyaleke dîtbarî (îlûzyon) çêdibe ku wisa dide xuyakirin ku tevger bi leza ji ya ronahiyê zûtir pêk tê.<ref>{{cite book |title=Superluminal Radio Sources |last1=Zensus |first1=J. Anton |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |page=3 |isbn=978-0-521-34560-6 |edition=1st |location=Cambridge, New York |last2=Pearson |first2=Timothy J.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SpeedOfLight/Superluminal/superluminal.html |title=Apparent Superluminal Velocity of Galaxies |website=The Original Usenet Physics FAQ |access-date=12 April 2017 |publisher=Department of Mathematics, University of California, Riverside |last1=Chase |first1=Scott I.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |title="Superluminal" motions in astronomical sources |website=Physics 200 Lecture Notes |access-date=20 April 2017 |publisher=School of Physics and Astronomy, Rochester Institute of Technology |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216155045/http://spiff.rit.edu/classes/phys200/lectures/superlum/superlum.html |archive-date=16 February 2017 |last1=Richmond |first1=Michael}}</ref> Di resimê 5-6 de, galaksiya [[Messier 87|M87]] jeteke bi leza bilind a perçeyên subatomîk yawaş rasterast ber bi me ve derdixe, lê zivirîna Penrose-Terrell dibe sebeb ku ew jet wekî ku bi awayekî kêlekî (''lateral'') tevdigere xuya bike; ew yek dişibe wê rewşa ku tê de xuyabûna kubê ya di resimê 5-4 de hatiye dirêjkirin.<ref>{{cite web |url=http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |title=Jets, Superluminal Motion, and Gamma-Ray Bursts |website=Galaxies and the Universe – WWW Course Notes |access-date=29 April 2017 |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301030027/http://pages.astronomy.ua.edu/keel/galaxies/jets.html |archive-date=1 March 2017 |last1=Keel |first1=Bill}}</ref> == Binêre == * [[Rêjeyiya giştî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fizîk]] [[Kategorî:Felsefeya zanistê]] [[en:Special relativity]] lo3zwhf9i4tkmk9igmbk7zn33xxpbys 1 329429 2086570 2086349 2026-08-21T08:30:28Z Avestaboy 34898 /* Tawanbar an tawankar ? */ Bersiv 2086570 wikitext text/x-wiki == Tawanbar an tawankar ? == Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Li gorî raya min, baştir e ku em li şûna peyva '''tawanbar''' peyva '''tawankar''' binivîsin. '''Tawanbar''' hem [[rengdêr]] e hem jî [[navdêr]] e. Lê '''tawankar''' navdêrek e û ji kesekî re tê gotin ku '''tawan''' û '''sûcek''' kiriye. Bi vê cudahiyê, mirov dikare wateya hevokê baştir fam bike. https://ferhengkurdi.org/peyv/tawanbar-rd https://ferhengkurdi.org/peyv/tawankar-rd [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:07, 19 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] . Helwesta we li ser vê mijarê heye ? ​Helwesta we li ser vê mijarê çi ye? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:30, 21 tebax 2026 (UTC) 4mc80up57waiygbr2h2ydbf4ly9d91t 0 329434 2086578 2026-08-21T08:55:56Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Rêjeyiya taybet]] weke [[Relatîvîteya taybet]] guhart 2086578 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Relatîvîteya taybet]] if2jr6rm8x73az94kzwbswy88pnyhxh 1 329435 2086580 2026-08-21T09:01:54Z Penaber49 39672 /* Şaşitiya di navê gotarê de */ beşeke nû 2086580 wikitext text/x-wiki == Şaşitiya di navê gotarê de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] te navê gotarê gelek çewt nivîsiye ku qet bi gotarê re eleqedar nîne. Peyva "rêje" bi tr "oran" e yanê navê gotarê tê wateya "oransal özellik". Ji kerema xwe di warê peyvan de ji ferhengan sûd werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:01, 21 tebax 2026 (UTC) fagbzeqklq2zcafkhtqsjup5b3jl3ri 2086583 2086580 2026-08-21T09:04:17Z Penaber49 39672 2086583 wikitext text/x-wiki == Şaşitiya di navê gotarê de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] te navê gotarê gelek çewt nivîsiye ku qet bi gotarê re eleqedar nîne. Peyva "rêje" bi tr "oran" e. Yanê navê gotarê tê wateya "oransal özellik". Ji kerema xwe di warê peyvan de ji ferhengan sûd werbigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:01, 21 tebax 2026 (UTC) e8fzjnthtmw5ekjqtg6t7dlmgv4v2jg 14 329436 2086595 2026-08-21T10:51:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086595 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086596 2086595 2026-08-21T10:55:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2086596 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser lîstikan]] io1zcoh3oc1nr8y0ffxzaauyl168wvq 2086597 2086596 2026-08-21T10:56:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2086597 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser lîstikan|Kart]] jf55qne957ufea1tq5jc883h4qfc6vy 14 329437 2086598 2026-08-21T10:56:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086598 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086599 2086598 2026-08-21T10:58:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2086599 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî mijaran|Lîstik]] i2xlx2t9gvhnzj6pjiu30yi0vc5qeao 2086600 2086599 2026-08-21T11:00:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086600 wikitext text/x-wiki Berhemên li ser [[lîstik]]an. [[Kategorî:Berhem li gorî mijaran|Lîstik]] 33wynke0n4l8wamz5fs6da0g7q7w5xf 14 329438 2086602 2026-08-21T11:02:56Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086602 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086603 2086602 2026-08-21T11:03:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086603 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2086604 2086603 2026-08-21T11:15:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2086604 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Mîtolojiya misirî di anîme û mangayan de]] oz6p1fdvkw3hrt7nek5tp8lmeupp7lp 14 329439 2086605 2026-08-21T11:16:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086605 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086607 2086605 2026-08-21T11:19:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2086607 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mîtolojî di anîme û mangayan de]] 72k2gauo3o8bomghg43oib9uqgivuem 14 329440 2086608 2026-08-21T11:19:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086608 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086610 2086608 2026-08-21T11:24:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2086610 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Anîme û manga li gorî mijaran]] aa238algueutdkxfwuqf2fprtwgjnj8 0 329441 2086609 2026-08-21T11:24:06Z Wikihez 39702 [[ku:Mîkaîl Bilbil]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]]) 2086609 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mîkaîl Bilbil]] j20328uyvu5g5xwh2ym1vpiofuui94u 14 329442 2086611 2026-08-21T11:24:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086611 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086612 2086611 2026-08-21T11:26:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2086612 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî mijaran]] 3oxdt5cbyzqyfztionajooy2mapf5u0 2086613 2086612 2026-08-21T11:26:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2086613 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî mijaran| Anîme û manga]] a6ozmm70dljmriimaarp7xz4b8v1dwe 2086614 2086613 2026-08-21T11:29:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2086614 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Anîme û manga|*Mijar]][[Kategorî:Berhem li gorî mijaran| Anîme û manga]] k00lr93cf1gmq6ian3pfekqdxryvz1d 14 329443 2086615 2026-08-21T11:29:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086615 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086616 2086615 2026-08-21T11:31:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2086616 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2086617 2086616 2026-08-21T11:31:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2086617 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Şahî li Japonê]] qi1gns48sfmjuc5kszficcna0umac7a 2086618 2086617 2026-08-21T11:32:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2086618 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Îcadên japonî]][[Kategorî:Şahî li Japonê]] 300p85bd3ri0cg12yflsnurej4f81q9 2086619 2086618 2026-08-21T11:37:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2086619 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Hunera japonî li gorî cureyan]] [[Kategorî:Şahî li Japonê]] au666b76zz95fdv3pcc527fys9azw79 14 329444 2086620 2026-08-21T11:37:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086620 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086621 2086620 2026-08-21T11:38:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2086621 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2086622 2086621 2026-08-21T11:39:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2086622 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera japonî]] afag6fz3gvh9hira1fumlp6yn6dg36y 2086623 2086622 2026-08-21T11:39:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2086623 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera japonî| Cure]] rdb6mnlcne45kesb2skvyut10lbq372 2086632 2086623 2026-08-21T11:51:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2086632 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera japonî| Cure]] [[Kategorî:Huner li gorî cureyan]] rj5k9lqle4w539qx6se1wsewea5409b 2086633 2086632 2026-08-21T11:52:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2086633 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera japonî| Cure]] [[Kategorî:Huner li gorî cureyan| Japonî]] qmg9ozqplhqrzqdldmj9ix0yemarky2 2086634 2086633 2026-08-21T11:53:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2086634 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera japonî| Cure]] rdb6mnlcne45kesb2skvyut10lbq372 14 329445 2086624 2026-08-21T11:40:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086624 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086625 2086624 2026-08-21T11:41:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2086625 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2086626 2086625 2026-08-21T11:42:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2086626 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Japonê]] 0zjpqvver0dxnyex9zk6f6ur8ozjbrx 2086627 2086626 2026-08-21T11:42:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2086627 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Japonê|Huner]] gwjq91bstxqkyzh5w6zwp7udd4rnz1z 2086628 2086627 2026-08-21T11:43:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2086628 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Huner li Japonê|Huner]] 7e44j3de8338sbvpah09lnd458a6q92 2086629 2086628 2026-08-21T11:47:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2086629 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li gorî welatan]] [[Kategorî:Huner li Japonê|Huner]] l9mp3a10n2ezxbe0bmssfkk857ecq6x 2086630 2086629 2026-08-21T11:48:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2086630 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Berhemên japoniyan]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan]] [[Kategorî:Huner li Japonê|Huner]] dbciurhxjkf3facfglrnbt3yiotga1y 2086631 2086630 2026-08-21T11:48:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2086631 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Berhemên japoniyan|Huner]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan]] [[Kategorî:Huner li Japonê|Huner]] 1jsox6kpji7w28rra92wdwh4w8lc93p 14 329446 2086636 2026-08-21T11:56:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2086636 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086637 2086636 2026-08-21T11:58:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2086637 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2086638 2086637 2026-08-21T11:58:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2086638 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2086639 2086638 2026-08-21T11:58:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2086639 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mîtolojî di anîme û mangayan de]] 72k2gauo3o8bomghg43oib9uqgivuem